مردی که رئیس جمهور را فرار داد
انستیتوت هوور در گزارشی تازه، با استناد به مصاحبههای حمدالله محب، سمیع سادات و هیبتالله علیزی، سه مقام ارشد امنیتی حکومت پیشین افغانستان، جزئیات تازهای از آخرین ساعات جمهوریت در ۱۵ آگست ۲۰۲۱ منتشر کرده است.
انستیتوت هوور در گزارشی تازه، با استناد به مصاحبههای حمدالله محب، سمیع سادات و هیبتالله علیزی، سه مقام ارشد امنیتی حکومت پیشین افغانستان، جزئیات تازهای از آخرین ساعات جمهوریت در ۱۵ آگست ۲۰۲۱ منتشر کرده است.
محب، مشاور شورای امنیت، سادات، مسئول امنیت پایتخت و علیزی، رئیس ستاد ارتش بودند و بدون دسترسی به همدیگر برای پایان کار جمهوریت تصمیم گرفتند.
بربنیاد گزارش، حمدالله محب تمام آن روز را صرف تدارک خروج رئیسجمهور غنی کرده بود. سمیع سادات و هیبتالله علیزی نیز هنوز در تلاش بودند نیروهای امنیتی را برای دفاع از کابل بسیج کنند.
انستیتوت هوور روز سهشنبه، ۲۷ اسد گزارشی درباره آخرین لحظات فروپاشی جمهوریت و بازگشت طالبان منتشر کرد. این گزارش بر روایت سه مقام امنیتی حکومت اشرفغنی متمرکز است و حمدالله محب، مشاور امنیت ملی وقت را طراح اصلی خروج رئیسجمهور از کابل معرفی میکند.
در گزارش آمده است که هدف محب تنها نجات جان اشرفغنی نبود. او از یک سال پیش سناریوهای احتمالی برای خروج رئیسجمهور را بررسی کرده بود.
حمدالله محب درباره وضعیت حکومت در آن روز گفته است: «سلسله مراتب فرماندهی از هم پاشیده بود، چون زنجیره واقعی، زنجیره فرماندهی امریکا بود و وقتی آن شکست، زنجیره داخلی که بر پایههای سست استوار بود، همراه با آن فرو ریخت. در آن زمان، هیچکس قادر به تصمیمگیری نبود.»
مشاور امنیت ملی حکومت پیشین میگوید هر بار که در آن روز از دفترش بیرون میشد و دوباره برمیگشت، میدید شمار بیشتری از کارکنان محل را ترک کردهاند. او گفت: «فرض من این بود که مردم در حال فرار هستند و ترجیح دادم زنده بمانند.»
محب درباره خروج اشرفغنی از کابل به سرنوشت داکتر نجیبالله پس از فروپاشی حکومت او در سال ۱۹۹۲ اشاره کرده است. او گفت: «نجیب نماند. او نتوانست خارج شود. نقشه فرار او شکست خورد و من این نقشههای فرار را بهطور بسیار دقیق مطالعه کرده بودم.»
در بخشی از گزارش آمده است که پیلوت رئیسجمهور پیش از پرواز جملهای گفت که محب در ابتدا متوجه اهمیت آن نشد: «سوخت چرخبال کامل است.»
براساس گزارش، چرخبالی که مخزن سوخت آن کاملا پر باشد، ظرفیت حمل وزن کمتری دارد. به همین دلیل، چرخبال رئیسجمهور نمیتوانست همه افرادی را که برای خروج آماده بودند، با خود ببرد.
میدان هوایی کابل نیز در آن زمان گزینه عملی برای خروج نبود. حلیمه کاظم، پژوهشگر انستیتوت هوور و نویسنده گزارش نوشت که امریکاییها برج مراقبت را در اختیار داشتند و به پیلوتها اجازه پرواز نمیدادند. ننگرهار و خوست که بهعنوان گزینههای جایگزین در نظر گرفته شده بودند، نیز سقوط کرده بودند.
محاسبه محب این بود که کشته شدن رئیسجمهور در کابل نهتنها شهر را نجات نمیدهد، بلکه میتواند آن را وارد بحران شدیدتری کند.
براساس گزارش، سوخت چرخبال برای رسیدن به ترمذ در اوزبیکستان کافی بود و چند مسیر میانبُر نیز وجود داشت، اما هیچ برنامه پرواز مشخصی در کار نبود.
محب میگوید در آخرین لحظات به اشرفغنی گفت که دیگر زمانی باقی نمانده است و تأکید کرد که فرد دیگری نباید از تصمیم آنها باخبر شود، زیرا «هرچه تعداد افرادی که میدانند کمتر باشد، احتمال زنده ماندن بیشتر است.»
حلیمه کاظم نوشت که محب به برداشتهای متفاوتی که از مرگ احتمالی اشرفغنی شکل میگرفت، فکر کرده بود. به گفته محب، اگر غنی در ارگ کشته میشد، برخی او را «شهید» میخواندند، اما اگر هنگام خروج کشته میشد، چنین برداشتی شکل نمیگرفت. او همچنین گفته است که کشته شدن اشرفغنی میتوانست برای مدت طولانی به شایعات و نظریههای توطئه دامن بزند.
حمدالله محب در گفتوگو با پژوهشگر انستیتوت هوور، دو ساعت پرواز تا ترمذ را طولانیترین ساعات زندگی خود توصیف کرده است. او گفت که در تمام مسیر انتظار داشت چرخبال از سوی امریکاییها، طالبان یا یکی از فرماندهان جنگی سرنگون شود.
محب درباره گزینههای دیگر برای خروج گفت: «میتوانستم با نقشه دیگران همراه شوم، آنها هم بالاخره میرفتند و اشرفغنی گیر میافتاد. کسی نمیدانست، شاید اول رئیسجمهور را میکشتند.»
او همچنین گفت که کشته شدن اشرفغنی میتوانست افغانستان را دوباره وارد جنگ داخلی کند.
مشاور امنیت ملی حکومت پیشین میگوید محاسبه او در آن زمان این بود که حکومت طالبان ممکن است بد باشد، اما از یک جنگ داخلی تمامعیار بهتر خواهد بود. او افزود: «البته ممکن است در آینده به این نتیجه برسم که جنگ میتوانست بهتر باشد و ما برای آن بیش از حد هزینه دادیم.»
سادات: احساس کردم زمین زیر پایم خالی شد
سمیع سادات، فرمانده پیشین قولاردوی ۲۱۵ میوند که چهار روز پیش مسئولیت امنیت کابل را نیز گرفته بود، کمی پیش از ساعت دو بعدازظهر ۱۵ آگست از فرار اشرفغنی باخبر شد.
بنا به این گزارش، اسدالله خالد، وزیر دفاع پیشین، از دبی با او تماس گرفت و خبر خروج رئیسجمهور را داد. سادات که پس از چهار ماه جنگ در لشکرگاه زخمی به کابل آمده بود، گفت: «احساس کردم زمین زیر پایم تکان خورد و نمیتوانستم این واقعیت را باور کنم.»
او به مقر خود برگشت، حکومت نظامی اعلام کرد و اجازه حمله هوایی به مواضع طالبان در حال ورود به کابل را صادر کرد. سادات گفت: «تنها رئیسجمهور میتوانست اجازه حمله هوایی در کابل علیه مواضع دشمن را صادر کند. بنابراین گفتم رئیسجمهوری وجود ندارد و من اجازه میدهم.»
هیبتالله علیزی، رئیس ستاد ارتش، نیز پس از شنیدن خبر خروج غنی تصمیم داشت به مقاومت ادامه دهد. او گفت که اشرف غنی «کار را آسان کرد. برای ما آسان کرد. بیایید حکومت نظامی اعلام کنیم.»
فرمانده امریکایی: دیگر حکومتی ندارید
سادات و علیزی بعدتر جداگانه از پیتر واسلی، فرمانده ارشد امریکایی در کابل، درخواست کمک کردند، اما با پاسخ منفی وی روبهرو شدند.
علیزی به نویسنده این گزارش گفت که پاسخ فرمانده امریکایی این بود: «دیگر رئیسجمهوری وجود ندارد. کسی باقی نمانده. برای چه کسی میخواهید بجنگید؟ دیگر کشوری وجود ندارد.»
سادات نیز گفته است واسلی به او گفت: «من از تو دستور نمیگیرم... تو حکومت نداری. بنابراین نمیتوانم کمکت کنم، متأسفم.»
علیزی گفت که پس از این گفتوگو نتوانست گریهاش را متوقف کند، اما همچنان تأکید داشت که «تا پای مرگ» خواهد جنگید.
سادات سپس از فرمانده نیروی هوایی خواست بمبافکنها را آماده کند، اما به او گفته شد که بسیاری از هواپیماها به اوزبیکستان و تاجیکستان رفتهاند و فرمانده نیروی هوایی نیز دیگر کنترول نیروهایش را در دست ندارد.
علیزی قصد داشت به خط مقدم دارالامان برود و حکومت نظامی اعلام کند، اما سادات موتر را به سوی میدان هوایی برد. در آنجا، علیزی از همراهانش خواست با یک هواپیمای سی-۱۷ کشور را ترک کنند، اما خودش گفت: «من نمیروم. تا آخرین لحظه میجنگم.»
کمی بعد خبر رسید که نیروهای مستقر در دارالامان نیز مواضع خود را ترک کردهاند. علیزی گفت: «و این پایان کار بود.»
تلاشهای پس از سقوط
سادات چهار روز دیگر در کابل ماند و برای انتقال نیروهایش به محل امن تلاش کرد. او میگوید قصد داشت به هلمند برگردد و جنگ را ادامه دهد، اما امریکاییها به هواپیمایش سوخت ندادند. او سپس به بریتانیا رفت.
علیزی تا ۲۵ آگست در میدان هوایی کابل ماند. براساس گزارش، او همان شب سقوط کابل با یک هواپیمای سی-۱۳۰ به قندهار رفت و ۱۲۵ سرباز را به کابل منتقل کرد. او همچنین دو بار تلاش کرد خود را به پنجشیر برساند.
آقای محقق گفت که طالبان ادعای تسلط کامل بر افغانستان را دارند و مسئولیت این فاجعه بر دوش طالبان است. او روز سهشنبه، ۲۷ اسد ضمن نکوهش انفجار در «مکتب شمع هدایت» نوشت حمله به کودکانی که فقط با کتاب و قلم سروکار دارند، نشانهای از «قساوت و بیرحمی» است.
رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان این حمله را «دد منشانه» خواند و تاکید کرد که طالبان مسئولیت دارد از جان و مال مردم در ساحه تحت کنترول خود مراقبت کند.
حزب عدالت و آزادی
حزب عدالت و آزادی به رهبری سرور دانش، معاون رئیسجمهور پیشین نیز در بیانیهای حمله به دانشآموزان در مکتب شمع هدایت را «وحشیانه و ضد انسانی» خواند و نکوهش کرد. این حزب نوشت مسئولیت اصلی تأمین امنیت شهروندان و حفاظت از مراکز آموزشی بر عهده گروه طالبان است.
حزب عدالت و آزادی نوشت، گروهی که وزیر عدلیه آن مراکز مذهبی شیعیان و هزارهها را «مراکز فتنه» میخواند و از بستن این مراکز سخن میگوید، نمیتواند در برابر چنین جنایاتی خود را بیمسئولیت و بیخبر جلوه دهد. این حزب همچنین افزود که طالبان باید درباره این رویداد و سایر حملات مشابه، به مردم افغانستان پاسخ روشن و قانعکننده ارائه کند.
حزب سرور دانش خاطرنشان کرد که دهها حمله خونین علیه هزارهها و شیعیان در دوره حاکمیت طالبان بدون تحقیق و پیگرد عاملان آن به فراموشی سپرده شده است. این حزب افزود که تاکنون حتی یک مورد از عاملان و سازماندهندگان این «حوادث مصیبتبار» بهگونه شفاف در برابر مردم پاسخگو نشده و به عدالت سپرده نشدهاند.
باشندگان پایتخت عصر روز دوشنبه، از وقوع انفجار در «مکتب خصوصی شمع هدایت» در شهرک مهدیه دشتبرچی کابل خبر دادند.
بربنیاد اطلاعات منابع، دستکم ۴۷ کودک دانشآموز این مکتب در پی این حمله زخمی شده و تحت درمان قرار دارند. تاکنون هیچ گروهی مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفته و طالبان نیز درباره این رویداد بهطور رسمی ابرازنظر نکرده است.
حزب وحدت اسلامی افغانستان
حزب وحدت اسلامی افغانستان به رهبری کریم خلیلی، معاون رئیسجمهور حکومت پیشین نیز حمله به دانشآموزان در این مکتب را تروریستی خواند و به شدت محکوم کرد. حزب کریم خلیلی نوشت این حمله بار دیگر عمق فاجعهای را آشکار میکند که جامعه هزاره و شیعه افغانستان سالهاست با آن روبهرو است.
در بیانیه این حزب آمده است که هدف حمله به دانشآموزان، صرفاً یک رویداد امنیتی و حمله تروریستی نیست؛ بلکه نشانهای آشکار از جنایت علیه بشریت و تداوم حملات هدفمندی است که میتواند در چارچوب نسلکشی هزارهها بررسی شود.
این حزب تاکید کرد که تکرار حملات علیه هزارهها در مکاتب، مساجد، مراکز آموزشی، ورزشی و دیگر اماکن عمومی، در کنار تبعیض و آزار سیستماتیک، نمیتواند بهعنوان حوادث پراکنده و بیارتباط با یکدیگر بررسی شوند.
حزب وحدت اسلامی افغانستان تاکید کرد که کشتار و آزار هدفمند یک جامعه به دلیل هویت قومی و مذهبی آن، جنایت علیه کرامت انسانی و حقوق بنیادین شهروندان است.
طالبان با دو روز تأخیر، مراسم پنجمین سالگرد بازگشت خود به قدرت را در سفارت افغانستان در اسلامآباد و دهلی نو برگزار کردند.
آنند پرکاش، معاون وزارت خارجه هند و مسئول بخش پاکستان، افغانستان و ایران، به نمایندگی از این کشور در مراسمی که در سفارت افغانستان در دهلی نو برگزار شد، حضور یافت. سنیها دوبی، مدیر این بخش، نیز در این مراسم شرکت کرد.
با این حال، هیچ مقام بلندپایه دولت پاکستان در مراسمی طالبان در اسلامآباد برگزار کرد حضور نداشت.
طالبان روز دوشنبه مراسم مجللی را هتل پنج ستاره سرینا در اسلامآباد برگزار کرد.
نور احمد نور، کاردار طالبان در هند، در سخنرانی خود گفت افزایش اعتماد سیاسی، گسترش همکاریهای اقتصادی و ادامه تعامل میان افغانستان و هند به سود هر دو کشور است و میتواند به ثبات منطقه، گسترش ارتباطات و رفاه مشترک کمک کند.
او همچنین از وزارت خارجه هند و اس جیشنکر، وزیر خارجه این کشور، به دلیل آنچه حمایت از حقوق بینالمللی افغانستان خواند، قدردانی کرد و خواستار حمایت بیشتر هند از افغانستان شد.
پس از تیره شدن روابط طالبان و پاکستان، مقامهای ارشد طالبان در ماههای اخیر چندین بار به هند سفر کردهاند. مهمترین این سفرها، سفر امیرخان متقی، سرپرست وزارت خارجه طالبان، به دهلی نو در اکتبر ۲۰۲۵ و سفر نورالدین عزیزی، سرپرست وزارت صنعت و تجارت طالبان، به هند در نوامبر ۲۰۲۵ بود.
هند تاکنون اداره طالبان را بهصورت رسمی به رسمیت نشناخته است؛ اما سال گذشته به دیپلوماتهای طالبان اجازه داد کنترل سفارت افغانستان در دهلی نو را در دست بگیرند و همزمان سطح نمایندگی دیپلوماتیک خود در کابل را نیز ارتقا داد.
با وجود نبود بهرسمیتشناسی رسمی طالبان از سوی هند، پرچم ملی افغانستان همچنان در سفارت این کشور در دهلی نو برافراشته است؛ اما طالبان اجازه دارند مراسم و نشستهای خود را در این سفارت زیر پرچم خود برگزار کنند.
تقویت روابط طالبان و هند در حالی صورت میگیرد که روابط طالبان و پاکستان در ماههای اخیر بهشدت پرتنش شده است.
نور احمد نور، با اشاره به سفرهای مقامهای بلندپایه طالبان به هند در سالهای اخیر گفت روابط دو کشور پیشرفت قابلتوجهی داشته و بر پایه «احترام متقابل، تعامل سیاسی و منافع مشترک» پیش رفته است.
