از بتشکنی تا پولسازی؛ درآمد میلیونی طالبان از میراث تاریخی بامیان
بر اساس بررسیهای افغانستان اینترنشنال و گزارش نهادهای بینالمللی، حفرههای خالی بودای بامیان تبدیل به منبع درآمد برای طالبان شده است.
بر اساس بررسیهای افغانستان اینترنشنال و گزارش نهادهای بینالمللی، حفرههای خالی بودای بامیان تبدیل به منبع درآمد برای طالبان شده است.
بامیان که زمانی شاهراه اصلی تبادل فرهنگی در جاده ابریشم و مهد تلفیق هنر گندهارا «یونانی-بودایی» بود، امروز گواه تضادی دردناک در تاریخ معاصر است.
گزارشهای سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) نشان میدهند که پس از تخریب مجسمههای بودای بامیان در ۲۰۰۱، تنها ۱۰ درصد از بقایای صلصال و ۳۰ درصد از بقایای شهمامه باقی مانده است. باستان شناسان میگویند این مساله بازسازی کامل تندیسهای بودا را از نظر فنی غیرممکن کرده است.
شهمامه با ارتفاع ۳۸ متر و صلصال با ارتفاع ۵۵ متر بر کوهی در دل بامیان تکیه داده بودند، اکنون نماد عمیقترین جرم علیه میراث فرهنگی بشریت محسوب میشوند.
روایت مستقیم جنایت؛ اعتراف بدون پشیمانی
عبدالله سرحدی، والی پیشین طالبان در بامیان به تازگی در مصاحبه با بیبیسی نیوز اعلام کرد که به طور مستقیم در نابودی تندیسهای بودا دست داشته است.
سرحدی زندانی سابق گوانتانامو است و در زمان انفجار مجسمههای بودا فرمانده نظامی طالبان در بامیان بود.
سرحدی صریحاً اعلام کرد: «آنها را با دستان خودم ویران کردم... ما بتشکن هستیم، نه بتفروش. هر کاری کردیم بر اساس احکام الهی بود و هیچ پشیمانی ندارم.»
با این وجود، برخلاف والی طالبان، سربازان جوان این گروه در بامیان در سال ۱۴۰۲ به واشنگتن پست گفته بودند که بودای بامیان حایز اهمیت تاریخی است و میتواند منبع درآمد از طریق گردشگری باشد.
بسیاری از چهرههای فرهنگی و سیاسی سخنان سرحدی، را نگاه ایدیولوژیک حاکم بر انهدام تاریخ دانستند.
طالبان که عامل نابودی این شاهکار هنر بشری بوده است، امروز از جای خالی این تندیسها میلیونها افغانی درآمد کسب میکند.
طالبان در دور اول رژیم خود در ماه مارچ ۲۰۰۱، پس از ورود به بامیان، مجسمههای بودا را به فتوای ملا محمد عمر، رهبر وقت طالبان با انفجار بمب تخریب کردند.
تجارت از رواقهای خالی؛ عواید از یادگار نابودی
وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان با تعیین بلیتهای ورودی از بازدیدکنندگان داخلی و خارجی، روزانه مبالغ ناخالص متنابهی از همین حفرههای خالی درآمدزایی میکند.
اداره محلی طالبان از بازدیدکنندگان داخلی ۴۰ تا ۵۰ افغانی و از هر گردشگر خارجی بهخاطر تماشای ویرانههای بجا مانده از بودا ۳۰۰ افغانی میگیرد.
طالبان میگوید وضعیت گردشگری در کشور و بازدید از مجسمههای بودای بامیان افزایش یافته است.
بر اساس آمارهای رسمی، سالانه هزاران بازدیدکننده داخلی و ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ گردشگر خارجی از جاذبههای تاریخی بامیان بازدید میکنند.
یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که مجموع درآمد طالبان از حفرههای خالی تندیسهای بودا و دیگر ساحات تاریخی بامیان، سالانه بین ۱۵ تا ۲۵ میلیون افغانی بوده است.
علاوه بر فروش بلیت، گزارشهای نشریه بینالمللی The Art Newspaper افشا میکند که طالبان بدون هماهنگی با سازمان یونسکو، طرحهایی را برای بازسازی بازار قدیمی در حریم درجهیک باستانی و ساختوساز زیربناهای تجاری در زیر صخره بودا کلید زدهاند.
باشندگان بامیان میگویند که سود حاصل از این گردشگری مستقیماً به خزانه گروهی میریزد که روزگاری دینامیتها مواد منفجره را در دل صخرهها جاگذاری میکردند.
یکی از فرهنگیان بامیان به شرط حفظ هویتش گفت: «این رفتار دوگانه؛ یعنی ادعای بتشکنی در کلام و بهرهکشی مالی از آثار آن در عمل، ابعاد تازهای از نفاق در برخورد با میراث بشری را آشکار میسازد.»
هشت ساحه باستانی یونسکو در آستانه حذف
در سال ۲۰۰۳، سازمان یونسکو مساحتی بالغ بر ۱۵۸.۹ هکتار از دره بامیان را در فهرست میراث جهانی و به صورت همزمان در فهرست میراث جهانی در معرض خطر ثبت کرد.
رواقها و مجموعه غارهای بودا: مرکز معابد و کشف نخستین نمونههای نقاشی رنگوروغن تاریخ (سده ۷ میلادی).
تاریخی شهر غلغله: دژ دفاعی سدههای ۶ تا ۱۳ میلادی و یادمان حمله چنگیزخان مغول (۱۲۲۱ م).
شهر ضحاک (شهر سرخ): قلعه استراتژیک ورودی شرقی دره بامیان.
مغارههای درهککرک: حاوی تندیس ۱۰ متری خردشده و نقاشیهای منحصربهفرد شاه خورشید.
دره اژدر (اژدها): منظره بومشناختی و اساطیری حومه بامیان. برجها و استحکامات دفاعی عصر بودایی. مجموعه برجهای دیدهبانی و ساختارهای دیدهبانی تاریخی. مجموعه از غارها و منظره شگفتانگیز.تحلیلهای پژوهشی دانشگاه هاروارد و نهادهای ناظر بینالمللی هشدار میدهند که در کنار حفاریهای غیرقانونی در غارها، ایجاد انبارهای زغالسنگ در پیشانی طاقچهها و نبود مراقبتهای علمی تخصصی، این ۸ ساحه باستانی را در معرض خطر قرار داده است.
هشدارها و ضرورت اقدام بینالمللی
بر اساس گزارشها، بامیان امروز تنها شاهد صخرههای فروپاشیده نیست، بلکه قربانی توسعه بیبرنامه و سوءاستفاده مالی نیز است.
عدم حضور کارشناسان ارشد یونسکو در محل و نادیده گرفتن دستورالعملهای حفاظتی سال ۲۰۰۷، دره بامیان را در آستانه بیاعتبار شدن و خروج کامل از فهرست میراث جهانی قرار داده است.
جامعه بینالمللی با این واقعیت تلخ مواجه است که آنچه دینامیتهای سال ۲۰۰۱ کامل نساختند، امروز در زیر سایه بیتوجهی ساختاری، حفاریها، قاچاق و سودجویی مالی طالبان از طاقچههای خالی صلصال و شهمامه، در حال نابودی کامل است.
رابرت کاتلر در مقالهای نوشت که ناآرام شدن شمال میتواند تجارت و طرحهای ترانزیتی اوزبیکستان در افغانستان را تهدید کند.
این پژوهشگر کانادایی که بیش از سه دهه درباره آسیای مرکزی پژوهش کرده و مشوره داده است، روز سهشنبه در وبسایت تایمز آسیای میانه نوشت که درگیریهای اخیر میان طالبان و نیروهای وابسته به جمعهخان فاتح در ولسوالی نسی بدخشان، هرچند با تسلیمشدن فاتح پایان یافت، ولی نشانهای از افزایش بیثباتی در شمالشرق افغانستان است.
به نوشته او، از از جدی ۱۴۰۴ تا اسد ۱۴۰۵، ۲۲ رویداد مرتبط با گروههای مسلح مخالف طالبان در بدخشان ثبت شده است. این رقم در نیمه دوم سال ۲۰۲۵ تنها چهار مورد بود.
درگیری میان طالبان و نیروهای جمعهخان فاتح در ۲۰ اسد در ولسوالی نسی آغاز شد. تلاش طالبان برای گرفتن تجهیزات نظامی و موترها از نیروهای فاتح، جرقه این درگیری را زد. با این حال، اختلاف بر سر خلع سلاح نیروهای محلی، میزان اختیار فرماندهان طالبان و کنترول معادن طلا از مدتها پیش وجود داشت.
از زمان بازگشت طالبان به قدرت، اختلاف بر سر معادن طلا چندین بار به درگیری میان فرماندهان محلی و نیروهای این گروه در بدخشان منجر شده است.
جمعهخان فاتح پس از نزدیک به یک هفته درگیری، در ۲۶ اسد خود را به طالبان تسلیم کرد. چند روز بعد، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، گفت که پرونده او برای محاکمه آماده میشود.
سرایت درگیری به تاجیکستان
ولسوالی نسی با ولسوالی درواز تاجیکستان هممرز است. در ۲۲ اسد، تیراندازی از خاک افغانستان به آن سوی مرز یک زن ۲۱ ساله را در خانهاش کشت و به شماری از خانههای مسکونی آسیب رساند.
وزارت خارجه تاجیکستان پس از این رویداد یادداشت اعتراضی رسمی به اداره طالبان فرستاد و خواستار رعایت مرز این کشور و جلوگیری از تکرار چنین حوادثی شد.
وزارت خارجه طالبان نیز کشتهشدن این زن را تایید و ابراز تاسف کرد، اما مسئولیت رویداد را متوجه آنچه «عناصر اخلالگر و فرصتطلب» خواند، دانست.
کاتلر نوشت که این حادثه به معنای گسترش دوامدار درگیری به خاک تاجیکستان نیست، اما نشان داد که خطر سرایت خشونت از بدخشان دیگر تنها یک احتمال فرضی نیست.
او همچنین به گزارش شورای امنیت سازمان ملل درباره فعالیت داعش خراسان در شمال افغانستان، بهویژه بدخشان، اشاره کرد. براساس این گزارش، تاجیکستان و اوزبیکستان درباره احتمال ایجاد هستههای مخفی داعش خراسان و حضور شهروندان خود در صفوف این گروه ابراز نگرانی کردهاند.
خطر برای اوزبیکستان بیشتر اقتصادی است
اوزبیکستان تاکنون مستقیما از درگیریهای بدخشان آسیب ندیده و گزارشی نیز از اختلال در تجارت، گمرک، راهآهن یا صادرات برق میان دو کشور منتشر نشده است. با این حال، گسترش ناامنی در شمال افغانستان میتواند منافع اقتصادی و ترانزیتی تاشکند را تهدید کند.
افغانستان سومین بازار بزرگ صادراتی اوزبیکستان است. صادرات این کشور به افغانستان در پنج ماه نخست سال ۲۰۲۶ به ۸۱۷.۸ میلیون دالر رسید. افغانستان در این دوره پنجمین شریک بزرگ تجاری اوزبیکستان بود.
یکی از مهمترین منافع تجاری اوزبیکستان در افغانستان، خط آهن حیرتان–مزارشریف است که مرز این کشور را به مرکز تجاری بلخ وصل میکند.
سرمایهگذاری در این مسیر در سال جاری نیز ادامه یافته است. در ماه حمل، یک خط فرعی هزارمتری در نایبآباد تکمیل شد تا ظرفیت انتقال بار افزایش یابد و ازدحام کاهش پیدا کند.
تاکنون نشانهای وجود ندارد که ناامنی بدخشان بر فعالیت این خط آهن اثر گذاشته باشد. با این حال، وابستگی فزاینده اوزبیکستان به مسیرهای تجاری شمال افغانستان، اهمیت ثبات این مناطق را برای تاشکند بیشتر کرده است.
کاتلر نوشت که اوزبیکستان همچنین طرح بزرگتری برای اتصال این کشور از طریق افغانستان به پاکستان و بنادر جنوب آسیا دنبال میکند. راهآهن ترانسافغان هنوز عملیاتی نشده و در مرحله برنامهریزی و بررسی قرار دارد.
در صورت گسترش ناامنی از بدخشان به دیگر مناطق شمال افغانستان، این وضعیت میتواند نهتنها خط آهن حیرتان–مزارشریف، بلکه برنامه گستردهتر اوزبیکستان برای دسترسی به بازارهای جنوب آسیا را نیز با خطر روبهرو کند.
کاتلر در جمعبندی نوشت که شواهد موجود هنوز از محلی ماندن درگیریهای بدخشان حکایت دارد. با این حال، این ولایت اکنون به یک نگرانی مستقیم امنیت مرزی برای تاجیکستان تبدیل شده است و در صورت گسترش ناامنی، منافع تجاری و ترانزیتی اوزبیکستان نیز بیشتر در معرض خطر قرار خواهد گرفت.
وی در سالهای که طالبان علیه حکومت پیشین میجنگید، معاون کمیسیون نظامی طالبان در ولایت غور بوده است.
دیندوست باشنده روستای منگ ولسوالی چهارسده غور است و حدود دو دهه پیش به طالبان پیوسته و اکنون از چهرههای برجسته تاجیکتبار طالبان در حوزه غرب به حساب میرود.
او پس از روی کار آمدن طالبان به عنوان معاون والی این گروه و سپس والی غور تعیین شد. او در سمت فرمانده قولاردوی قندهار و والی سرپل نیز کار کرده است.
منابع مردمی در ولایت غور میگویند که احمدشاه دیندوست در قتلهای هدفهمند و ترور و سرکوب نیروهای امنیتی پیشین دست داشته است.
اتهام دستداشتن در قتل، اختطاف و ترور برونمرزی
منابع معتبر محلی میگویند احمدشاه دیندوست در قتل قوماندان دینمحمد مرغابی و پسرش محمد، قتل قوماندان احمد رسولی، مشهور به احمد «شویج»، و پسرش شرافالدین، و نیز قتل سناتور احمد، مشهور به «معاون احمد»، و برادرزادهاش متهم است.
به گفته منابع، دینمحمد مرغابی، از فرماندهان پیشین جمعیت و پسرش محمد در روز ورود طالبان به غور، در خانهشان توسط فردی به نام صدیق، از محافظان احمدشاه دیندوست، تیرباران شدند. این رویداد در برابر چشمان اعضای خانواده آنان رخ داده است.
صدیق اکنون فرمانده امنیه طالبان در ولسوالی لعل و سرجنگل ولایت غور است.
در موردی دیگر، به گفته منابع احمد «شویج» و پسرش شرافالدین رسولی در سال ۱۴۰۳، زمانی که احمدشاه دیندوست والی طالبان در غور بود، به دستور او بازداشت شد و پس از گذشت نزدیک به دو ماه در زندان شخصی طالبان، اجساد آنها در ۵ قوس سال ۱۴۰۳ تسلیم داده شد. منابع گفتند که طالبان اجساد مثله شده آنان را تسلیم خانواده شان کردند.
همچنین منابع، احمدشاه دیندوست را در قتل احمدخان سناتور پیشین، مشهور به «معاون احمد»، و برادرزادهاش نیز دخیل میدانند. به گفته منابع، این دو پس از شرکت در جلسهای در ولسوالی دولتیار، هنگام بازگشت به خانه کشته شدند. این رویداد در میزان ۱۴۰۰ رخ داد.
اتهام سازماندهی سوءقصد در ایران
منابع آگاه احمدشاه دیندوست را به دستداشتن در سازماندهی سوءقصد علیه کرامالدین رضازاده، نماینده پیشین غور در مجلس نمایندگان افغانستان، در شهر کرج ایران متهم میکنند.
منابع به تاریخ ۵ حوت سال گذشته به افغانستان اینترنشنال خبر دادند کرامالدین رضازاده، نماینده غور در پارلمان پیشین در ایران هدف حمله مسلحانه قرار گرفت و زخمی شد. این حمله توسط دو فرد موتورسایکلسوار انجام شد.
جمعآوری صدها میلیون افغانی از مردم
در کنار اتهامهای مربوط به قتل، منابع محلی میگویند که احمدشاه دیندوست زمانی که والی غور بود حدود ۶۰۰ میلیون افغانی در سال ۱۴۰۳، تحت عنوان بازسازی جاده غور–کابل، از مردم جمعآوری کرد. برخی منابع گفتند که دیندوست این پول را حیف و میل کرده است.
بر اساس اطلاعات چندین منبع و گفتوگو با شماری از باشندگان غور، احمدشاه دیندوست از کارمندان ادارات ملکی و نظامی و مؤسسات، برای بازسازی این مسیر، مبالغی جمعآوری کرده است. به گفته منابع، از هر فرد متأهل ۱۵۰۰ افغانی و از تاجران، بسته به میزان فعالیت آنان، بین ۵۰ هزار تا پنج لک افغانی دریافت شده است.
گفته میشود این پول میان احمدشاه دیندوست و شماری از مقامهای محلی و مرکزی طالبان توزیع شده است.
ایجاد شرکتهای ساختمانی پس از جمعآوری پول
به گفته منابع محلی، احمدشاه دیندوست پس از جمعآوری پول، صاحب داراییهای گستردهای شده است. این منابع از دهها موتر و ماشینآلات، شرکتهای ساختمانی و بازسازی و خانههای متعدد در هرات، کابل و غور نام میبرند.
با این حال، ادعاهای مربوط به میزان دقیق پول جمعآوریشده و داراییهای منسوب به دیندوست نیازمند بررسیهای بیشتر است.
انتصاب جنجالی در بدخشان و احتمال سرکوب گسترده
احمدشاه دیندوست در شرایطی بهعنوان فرمانده امنیه طالبان در بدخشان گماشته شده است که این ولایت در هفتههای اخیر شاهد تحولات و ناامنیهای گسترده بوده که نگرانی شدید قندهار را به همراه داشته است.
از مهمترین رویدادهای اخیر در بدخشان میتوان به سقوط چندساعته مرکز ولسوالی یفتل به دست نیروهای جبهه سپاهی میهن، درگیریهای گسترده میان نیروهای جبهه آزادی و طالبان در ولسوالی زیباک، درگیری مرگبار میان جمعهخان، فرمانده ناراضی طالبان، و نیروهای اعزامی این گروه از کابل، سقوط یک چرخبال، کشتهشدن شهردار فیضآباد در پی ماینگذاری نیروهای جبهه مقاومت در شهر فیضآباد و چندین حمله پیدرپی در طول دو هفته گذشته بر دفتر والی و استخبارات طالبان در بدخشان اشاره کرد.
این رویدادها بدخشان را بار دیگر در کانون توجه قرار داده و نگرانیهایی طالبان را درباره وضعیت امنیتی این ولایت افزایش داده است.
آگاهان میگویند تعیین احمدشاه دیندوست بهعنوان فرمانده امنیه، میتواند در راستای تشدید فضای رعب و وحشت و سرکوب مخالفان این گروه صورت گرفته باشد. به باور آنان، دیندوست با توجه به سابقهای که در ولایت غور دارد، ممکن است در بدخشان نیز به اقدامات سرکوبگرانه گسترده علیه مخالفان و باشندگان این ولایت متوسل شود.
