کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل میگوید درگیریها در بدخشان و تنشهای مرزی با پاکستان، نگرانیها از افزایش آوارگی داخلی در افغانستان را تشدید کرده است. به گفته این نهاد، روند اخراج افغانها از ایران و پاکستان و فشار بر پناهجویان بدون مدرک در این کشورها نیز افزایش یافته است.
این نهاد وابسته به ملل متحد روز سهشنبه، سوم سنبله گزارش داد که محدودیتهای اداری و عملیاتی از جمله تغییرات در نحوه اجرای فعالیتهای متمرکز بر زنان در هرات، ارائه کمکهای بشردوستانه و اجرای برنامهها را تحت تاثیر قرار داده است.
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل همچنین از افزایش فعالیت گروههای مسلح مخالف از جمله درگیریها در بدخشان و دیگر مناطق افغانستان خبر داد که نگرانیها درباره افزایش آوارگی داخلی را بیشتر کرده است.
بر اساس این گزارش، تنشها میان افغانستان و پاکستان در نیمه نخست ماه جولای با درگیریهای مسلحانه، گلولهباران و نقض حریم هوایی در امتداد مرز تشدید شد. ملل متحد میگوید درگیریهای مرزی بعدا کاهش یافت اما روابط میان دو کشور همچنان پرتنش مانده است.
به گفته ملل متحد در ایران، اخراج و بازگشت پناهجویان افغان ادامه داشته و اقدامات علیه افغانهای بدون مدارک اقامتی تشدید شده است. مشکلات تمدید مدارک و وخامت شرایط اجتماعی و اقتصادی نیز بر وضعیت افغانها تاثیر گذاشته است.
در پاکستان نیز از دهم ماه جولای، اجرای اقدامات علیه پناهجویان تشدید شده است. گزارشها از بازداشت، یورش و اخراج افغانها منتشر شده و فشار مالکان خانهها و اخراج مستاجران نیز بر نااطمینانی در میان جوامع افغان افزوده است.
کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل گزارش داده است که اسلامآباد شماری از دانشجویان افغان را با وجود داشتن کارت ثبتنام بازداشت و اخراج کرده است.
این نهاد ملل اعلام کرد که با وجود شرایط بیثبات در ایران، حضور عملیاتی خود را در تهران، مشهد، شیراز، کرمان و مرز دوغارون حفظ کرده و به بررسی وضعیت حفاظتی، امور مربوط به مدارک و کمکرسانی ادامه داده است.
رابرت کاتلر در مقالهای نوشت که ناآرام شدن شمال میتواند تجارت و طرحهای ترانزیتی اوزبیکستان در افغانستان را تهدید کند.
این پژوهشگر کانادایی که بیش از سه دهه درباره آسیای مرکزی پژوهش کرده و مشوره داده است، روز سهشنبه در وبسایت تایمز آسیای میانه نوشت که درگیریهای اخیر میان طالبان و نیروهای وابسته به جمعهخان فاتح در ولسوالی نسی بدخشان، هرچند با تسلیمشدن فاتح پایان یافت، ولی نشانهای از افزایش بیثباتی در شمالشرق افغانستان است.
به نوشته او، از از جدی ۱۴۰۴ تا اسد ۱۴۰۵، ۲۲ رویداد مرتبط با گروههای مسلح مخالف طالبان در بدخشان ثبت شده است. این رقم در نیمه دوم سال ۲۰۲۵ تنها چهار مورد بود.
درگیری میان طالبان و نیروهای جمعهخان فاتح در ۲۰ اسد در ولسوالی نسی آغاز شد. تلاش طالبان برای گرفتن تجهیزات نظامی و موترها از نیروهای فاتح، جرقه این درگیری را زد. با این حال، اختلاف بر سر خلع سلاح نیروهای محلی، میزان اختیار فرماندهان طالبان و کنترول معادن طلا از مدتها پیش وجود داشت.
از زمان بازگشت طالبان به قدرت، اختلاف بر سر معادن طلا چندین بار به درگیری میان فرماندهان محلی و نیروهای این گروه در بدخشان منجر شده است.
جمعهخان فاتح پس از نزدیک به یک هفته درگیری، در ۲۶ اسد خود را به طالبان تسلیم کرد. چند روز بعد، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، گفت که پرونده او برای محاکمه آماده میشود.
سرایت درگیری به تاجیکستان
ولسوالی نسی با ولسوالی درواز تاجیکستان هممرز است. در ۲۲ اسد، تیراندازی از خاک افغانستان به آن سوی مرز یک زن ۲۱ ساله را در خانهاش کشت و به شماری از خانههای مسکونی آسیب رساند.
وزارت خارجه تاجیکستان پس از این رویداد یادداشت اعتراضی رسمی به اداره طالبان فرستاد و خواستار رعایت مرز این کشور و جلوگیری از تکرار چنین حوادثی شد.
وزارت خارجه طالبان نیز کشتهشدن این زن را تایید و ابراز تاسف کرد، اما مسئولیت رویداد را متوجه آنچه «عناصر اخلالگر و فرصتطلب» خواند، دانست.
کاتلر نوشت که این حادثه به معنای گسترش دوامدار درگیری به خاک تاجیکستان نیست، اما نشان داد که خطر سرایت خشونت از بدخشان دیگر تنها یک احتمال فرضی نیست.
او همچنین به گزارش شورای امنیت سازمان ملل درباره فعالیت داعش خراسان در شمال افغانستان، بهویژه بدخشان، اشاره کرد. براساس این گزارش، تاجیکستان و اوزبیکستان درباره احتمال ایجاد هستههای مخفی داعش خراسان و حضور شهروندان خود در صفوف این گروه ابراز نگرانی کردهاند.
خطر برای اوزبیکستان بیشتر اقتصادی است
اوزبیکستان تاکنون مستقیما از درگیریهای بدخشان آسیب ندیده و گزارشی نیز از اختلال در تجارت، گمرک، راهآهن یا صادرات برق میان دو کشور منتشر نشده است. با این حال، گسترش ناامنی در شمال افغانستان میتواند منافع اقتصادی و ترانزیتی تاشکند را تهدید کند.
افغانستان سومین بازار بزرگ صادراتی اوزبیکستان است. صادرات این کشور به افغانستان در پنج ماه نخست سال ۲۰۲۶ به ۸۱۷.۸ میلیون دالر رسید. افغانستان در این دوره پنجمین شریک بزرگ تجاری اوزبیکستان بود.
یکی از مهمترین منافع تجاری اوزبیکستان در افغانستان، خط آهن حیرتان–مزارشریف است که مرز این کشور را به مرکز تجاری بلخ وصل میکند.
سرمایهگذاری در این مسیر در سال جاری نیز ادامه یافته است. در ماه حمل، یک خط فرعی هزارمتری در نایبآباد تکمیل شد تا ظرفیت انتقال بار افزایش یابد و ازدحام کاهش پیدا کند.
تاکنون نشانهای وجود ندارد که ناامنی بدخشان بر فعالیت این خط آهن اثر گذاشته باشد. با این حال، وابستگی فزاینده اوزبیکستان به مسیرهای تجاری شمال افغانستان، اهمیت ثبات این مناطق را برای تاشکند بیشتر کرده است.
کاتلر نوشت که اوزبیکستان همچنین طرح بزرگتری برای اتصال این کشور از طریق افغانستان به پاکستان و بنادر جنوب آسیا دنبال میکند. راهآهن ترانسافغان هنوز عملیاتی نشده و در مرحله برنامهریزی و بررسی قرار دارد.
در صورت گسترش ناامنی از بدخشان به دیگر مناطق شمال افغانستان، این وضعیت میتواند نهتنها خط آهن حیرتان–مزارشریف، بلکه برنامه گستردهتر اوزبیکستان برای دسترسی به بازارهای جنوب آسیا را نیز با خطر روبهرو کند.
کاتلر در جمعبندی نوشت که شواهد موجود هنوز از محلی ماندن درگیریهای بدخشان حکایت دارد. با این حال، این ولایت اکنون به یک نگرانی مستقیم امنیت مرزی برای تاجیکستان تبدیل شده است و در صورت گسترش ناامنی، منافع تجاری و ترانزیتی اوزبیکستان نیز بیشتر در معرض خطر قرار خواهد گرفت.
