نذیره حاجیزاده، مهاجر افغان و دارنده اقامت دائم امریکا، پس از پذیرش اتهام ارتباط با طرح حملهای الهامگرفته از داعش، با حکم دادگاه از امریکا اخراج و به «کشور مبدأ» بازگردانده شد. این نخستین حکم دادگاه برای اخراج یک «تروریست خارجی» از امریکا در حدود سه دهه گذشته است.
جوآن اریکسن، قاضی ارشد و رئیس دادگاه اخراج تروریستهای خارجی، حکم اخراج نذیره حاجیزاده، را به دلیل نقش او در طرح یک تیراندازی جمعی با الهام از داعش در روز انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۴ صادر کرده است.
پرونده حاجیزاده بهصورت محرمانه بررسی شد و حکم اخراج او روز پنجشنبه، ۲۹ اسد، صادر شد. این حکم روز جمعه، ۲۰ سنبله، از حالت محرمانه خارج شد. جلسه رسیدگی به پرونده او پیش از این دو بار به تعویق افتاده بود.
وزارت دادگستری امریکا اعلام کرد که این زن ۴۷ ساله پذیرفته است که «تروریست خارجی» بوده و از حق تجدیدنظرخواهی نسبت به حکم اخراج خود صرفنظر کرده است.
تاد بلانش، دادستان کل امریکا، در بیانیهای گفت: «این پرونده مهم که به اخراج سریع این تروریست خارجی به کشور مبدأ او منجر شد، پیروزی برای امنیت ملی و حاکمیت قانون است.»
دادگاه اخراج تروریستهای خارجی که در سال ۱۹۹۶ ایجاد شده بود، حدود سه دهه بدون استفاده مانده بود. حکومت دونالد ترامپ اکنون در چارچوب تلاش برای احیای برخی قوانین قدیمی و کمترشناختهشده مهاجرتی، این دادگاه را دوباره فعال کرده است.
نذیره حاجیزاده در این پرونده توسط متیو فارلی و مری پتراس، دو وکیل دفتر مدافع عمومی فدرال واشنگتن دیسی، نمایندگی میشد. فارلی در جریان جلسه رسیدگی گفته بود که قصد دارد با تلاش حکومت برای اخراج موکلش مخالفت کند.
وزارت دادگستری امریکا جزئیات اندکی درباره اتهامات حاجیزاده منتشر کرده است. این اطلاعات شامل درخواست محرمانه برای اخراج و خلاصهای دوپاراگرافی و غیرمحرمانه از اتهامات علیه او است.
هایدن اوبراین، از مقامهای بخش امنیت ملی وزارت دادگستری امریکا، گفت حاجیزاده با داعش اعلام وفاداری کرده، در افراطیسازی فرزندانش نقش داشته و از طرح تروریستی پسر و دامادش حمایت کرده است.
عبدالله حاجیزاده، پسر او، و نصیر احمد توحیدی، دامادش، پیشتر در ارتباط با طرح این حمله بازداشت و محکوم شده بودند.
ایمن الظواهری رهبر پیشین القاعده، در نهم اسد ۱۴۰۱ ساعت ۶:۱۸ صبح، بر بالکن خانهای در شیرپور، محله دیپلومات نشین کابل رو به خورشید ایستاد. چند دقیقه بعد، یک پهپاد امریکایی دو موشک هلفایر به سوی او شلیک کرد و الظواهری را از پای درآورد.
این حمله نقطه پایانی بر تعقیب بیستساله مشهورترین چهره بازمانده از حملات یازدهم سپتامبر بود؛ رویدادی که پرسشهای عمیقی را درباره شبکه پنهان او بر جای گذاشت. مردی که سالها در مناطق کوهستانی و نوار مرزی پنهان مانده بود، چگونه توانست سرانجام در خانهای بزرگ در قلب پایتخت مستقر شود؟
پاسخ این معما به سالهای پس از سقوط رژیم نخست طالبان بازمیگردد؛ دورهای که الظواهری در مناطق قبایلی پاکستان به سر میبرد و پیوندهای خونی، تعهدات سنتی و شبکههای جهادی به یکدیگر گره خورده بودند.
گریز از توره بوره و پناه در باجور
در دسامبر ۲۰۰۱، در جریان بمبارانهای سنگین نیروهای امریکایی در اطراف توره بوره، عزه، همسر نخست الظواهری و دخترش عایشه جان باختند.
رُهان گوناراتنا و آندرس نیلسن در پژوهشهای جدا گانه، درباره القاعده نوشتهاند که ظواهری پس از این رویداد از افغانستان خارج شد. او به مناطق قبایلی پاکستان پناه برد و سرانجام منطقه باجور را به عنوان مقر اصلی خود برگزید.
باجور پس از سقوط طالبان به یکی از کانونهای تجمع و سازماندهی جنگجویان خارجی بدل شده بود. در این جغرافیای ناهموار و بسته، اقامت یک عرب بدون داشتن ارتباطات محلی تقریباً ناممکن بود؛ پیوند با ساکنان بومی تنها یک ضرورت فردی به شمار نمیرفت، بلکه مرز میان بقا و بازداشت به دست نهادهای استخباراتی محسوب میشد.
روزنامه پاکستانی «دان» در جنوری ۲۰۰۶ در گزارشی فاش کرد که ظواهری با زنی از قبیله پرنفوذ مهمند ازدواج کرده است. همسر و فرزندان ظواهری نزد پدر این زن، در نوار مرزی میان باجور و مهمند زندگی میکردند. این گزارش تصریح میکرد که دیدارهای پنهانی ظواهری با خانوادهاش، دلیل اصلی رفتوآمدهای مکرر او در این منطقه ناامن بود.
آنه استنرسن، پژوهشگر مؤسسه تحقیقات دفاعی ناروی در پژوهشهای خود پیرامون پیکارجویان خارجی، این وصلت را ثبت کرده است. به نوشته او، الظواهری در باجور زیر چتر حمایتی مولانا فقیر محمد، از سران محلی قبیله مهمند و تحریک نفاذ شریعت محمدی روزگار میگذراند. شواهد نشان میدهد که چنین وصلتهایی جایگاه اعضای خارجی را در ساختار سنتی جامعه محلی ریشهدار میکرد.
رُهان گوناراتنا و آندرس نیلسن در پژوهش مشترک دیگر در مرکز بینالمللی پژوهشهای خشونت سیاسی و تروریسم در دانشگاه فناوری نانیانگ سنگاپور، زیر نام «القاعده در مناطق قبایلی پاکستان و فراتر از آن» تأکید میکنند که این پیوند سببی درهای ارتباطی گستردهتری به روی الظواهری گشود.
این ازدواج راه مراوده او را با رهبران تحریک نفاذ شریعت محمدی هموار ساخت. از دید این پژوهشگران، الظواهری با تکیه بر همین شبکههای بومی توانست از کمینهای مداوم بگریزد، هستههای پراکنده القاعده را بازسازی کند و روابط سازمان را در داخل و خارج پاکستان فعال نگه دارد.
کلودیا سمرمن گزارشگر تحقیقی هالندی در حوز آسیای جنوبی و تروریسم به افغانستان اینترنشنال گفت که روی هم گذاشتن تمام گزارشها و زندگی رهبر القاعده به یک مسئله اشاره میکنند: این که رهبر القاعده، پیوندی عمیق با جامعه بومی برقرار کرده بود؛ او در باجور تشکیل خانواده داد و دیواری از خویشاوندان قبیلهای را پیرامون خود شکل بخشید و حتا میشود اینطور دید که نفود او در باجور و نوار مرزی نقش در قدرتگیری او پس از اسامه بنلادن داشت.
سنت «پشتونوالی»، خانواده و آیین پناهجویی
در ساختار جوامع قبایلی پشتون، مناسبات اجتماعی بر ستونهای استوار فرهنگ سنتی «پشتونوالی» اداره میشود؛ کُدی اخلاقی که مفاهیمی همچون مهمانداری و رسم دادخواهی موسوم به «نانواتی» را به یکی از معیارهای قطعی شرف خاندانی بدل کرده است.
گرچه دستورالعمل مکتوبی از القاعده درباره تکیه بر پشتونوالی بر جای نمانده، به قول کارشناسان رویه میدانی رهبران این گروه نشان میدهد که آنان در بطن همین آیینها پناه گرفته بودند.
ازدواج با زنی از قبیله مهمند، جایگاه اجتماعی الظواهری را دگرگون و متغیر کرد؛ او پس از این ازدواج دیگر یک فراری خارجی در مناطق مرزی نبود، بلکه «داماد» خاندان بومی به شمار میرفت. پژوهشگران اذعان میکنند که در این فرهنگ، پاسداری از فردی که وارد دایره خویشاوندی شده، تعهدی حیثیتی است که چشمپوشی از آن سرشکستگی اجتماعی شمرده میشود.
رسانههای پاکستانی در سال ۲۰۰۸ بارها از تحرکات الظواهری میان قبیله مهمند در باجور و ولایتهای کنر و پکتیکا خبر دادند. نیروهای امنیتی پاکستان در پی دریافت این اطلاعات، عملیات گسترده، بازرسی خانهبهخانه را در روستاهای باجور کلید زدند؛ با این حال، به دلیل حمایت مردم بومی و بافت سنتی منطقه، موفق به شناسایی محل اختفای او نشدند.
خانم سمرمن به افغانستان اینترنشنال افزود که ازدواج با زنان محلی راهبرد دقیق از سوی القاعده بود؛ رهبران این گروه دریافتند که پول و تجهیزات بهتنهایی ضامن بقای درازمدت در این مناطق نبودند.
به همین منظور آنها از ارتباط خانوادگی وارد بافت قبیله شدند و با پیوندزدن آموزههای مذهبی با سنت «نانواتی»، سپری اجتماعی ساختند؛ ساختاری که بر اساس آن، تحویلدادن مهمان به دولتها، ننگی ابدی برای تمام خاندان تلقی میشد.
نامههای ایبتآباد؛ نظارت تشکیلاتی بر وصلتها
پناه گرفتن در سایه خانوادههای بومی رویکردی بود که تنها به الظواهری خلاصه نمیشد. اسناد بهدستآمده از پناهگاه اسامه بنلادن در ایبتآباد در سال ۲۰۱۱ ثابت کرد که رهبری تشکیلات، پیوندهای خانوادگی را بخشی از تدابیر امنیتی میدانست.
مرکز مبارزه با تروریسم در وستپوینت با بررسی نامههای مکاتبهشده میان رهبران القاعده فاش ساخت که جابهجایی خانوادهها، انتخاب همسر و چگونگی مراوده با اهالی محلی، همواره در شورای رهبری مورد مباحثه قرار میگرفت. مکاتبات وستپوینت نشان میدهد که ازدواج الظواهری در باجور نیز بر پایه همین رویکرد شکل گرفت تا رهبران سازمان در بستری از روابط اجتماعی محافظت شوند.
فقیر محمد؛ پل پیوند میان باجور و شبکه حقانی
در میان شخصیتهای مرتبط با حفاظت از الظواهری، مولانا فقیر محمد جایگاهی محوری داشت. او که از فرماندهان تحریک نفاذ شریعت محمدی در باجور بود، پس از آغاز حضور نیروهای ائتلاف در افغانستان، به یکی از سازماندهندگان اصلی گروههای مسلح در این خطه بدل شد. اسناد دانشگاهی ثبت کردهاند که فقیر محمد به واسطه ریشههایش در قبیله مهمند، نقش حامی اصلی الظواهری را در منطقه بر عهده داشت.
وزارت خزانهداری ایالات متحده در جنوری ۲۰۱۸ نام فقیر محمد را به اتهام همکاری و فعالیت به نمایندگی از «شبکه حقانی» در فهرست تحریمها قرار داد و او را یکی از تمویلکنندگان عمده این شبکه معرفی کرد. به این ترتیب، نام فردی که پناهگاه الظواهری در باجور بود، در مدارک رسمی با شبکه حقانی پیوند خورد.
خانم سمرمن به افغانستان اینترنشنال اذعان کرد که در نوار مرزی، خطوط سازمانی میان گروهها بسیار شناور بود و فقیر محمد دقیقاً در نقطه اتصال باجور و شبکه حقانی قرار داشت. این همپوشانی نشان میدهد الظواهری چگونه روابطش را با شبکه حقانی در ولایتهای شرقی و سپس کابل پیوند داد؛ پیوند با فقیر محمد و قبیله مهمند، مسیر اعتمادی دوجانبه را برای میزبانیهای بعدی هموار کرد. حتا همین روابط باعث شد که الظواهری دوباره پس از بیست سال به کابل برگردد و در مهمانخانه سراجالدین حقانی، رهبر شبکه حقانی پناه بگیرد.
پیمان نسل دوم میان طالبان و القاعده
روابط میان طالبان و القاعده فراتر از بیانیههای سیاسی جریان داشت. تیم نظارت بر تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل در گزارش رسمی سال ۲۰۲۱ خود تصریح کرد که پیوند این دو گروه در طول دو دهه نبرد مشترک پابرجا مانده و به مدارجی عمیقتر رسیده است.
این گزارش تأکید داشت که همراهی طولانی در میدانهای جنگ، ازدواجهای متعددی را رقم زد و این رابطه را وارد مرحله «پیوندهای نسلی و خانوادگی» کرد. همین مناسبات تنیدهشده، بستری مطمئن فراهم ساخت تا الظواهری پس از تحولات سیاسی اگست ۲۰۲۱ بتواند به مرکز پایتخت منتقل شود.
انتقال به شیرپور و فرود در بالکن کابل
پس از بازگشت طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱، الظواهری دیگر ناچار به سکونت در روستاهای کوهستانی نبود. او همراه با خانوادهاش به کابل آمد و در خانهای در محله شیرپور اسکان یافت؛ محلهای دیپلوماتیک که حفاظت و اداره آن در دست نزدیکان سراجالدین حقانی قرار داشت.
طالبان همواره اعلام کردهاند که از حضور الظواهری در کابل بیخبر بودهاند، اما مقامات امریکایی پس از حمله تأکید کردند که چهرههای ارشد شبکه حقانی از اقامت او در این مکان آگاهی داشتند. دستگاههای اطلاعاتی امریکا سرانجام از طریق منابع انسانی و ردیابی مداوم دریافتند که الظواهری عادتی منظم برای حضور روی بالکن این عمارت دارد؛ همان بالکنی که سرانجام هدف موشکهای هلفایر قرار گرفت.
شلیک موشکها به حیات ایمن الظواهری پایان داد، اما شیوه بقای بیستساله او ابعاد مهمی را آشکار کرد. حفظ قدرت و امنیت رهبر القاعده، بیش از آنکه به غارهای دورافتاده متکی باشد، بر ریشههای اجتماعی استوار بود؛ دوامی که حاصل پیوند با قبیله مهمند، بهرهگیری از سنتهای قبیلهای، افراطیتمذهبی و روابط خویشاوندی ریشهدار و شبکه حقانی به شمار میرفت.
