القاعده؛ صبر استراتژیک یا افول جذابیت؟
۲۵ سال پس از حملات ۱۱ سپتامبر، القاعده دیگر آن سازمان متمرکز و قدرتمند دوران اسامه بنلادن نیست، اما همچنان به حیات خود ادامه میدهد.
۲۵ سال پس از حملات ۱۱ سپتامبر، القاعده دیگر آن سازمان متمرکز و قدرتمند دوران اسامه بنلادن نیست، اما همچنان به حیات خود ادامه میدهد.
کارشناسان معتقدند این گروه با بازتعریف ساختار و شیوه فعالیت، خود را با شرایط جدید وفق داده و حضورش را در بخشهایی از افریقا، خاورمیانه و آسیا حفظ کرده است.
الکس میشرا، تحلیلگر امریکایی حوزه افغانستان و القاعده، به مدیا لاین، گفت که القاعده اکنون «در مقایسه با زمان تأسیس خود، حضور سرزمینی گستردهتری در سه قاره دارد.»
او تأکید کرد که کاهش فعالیتهای آشکار و حضور رسانهای این گروه را نباید به معنای نابودی یا شکست آن دانست.
در مقابل، آصف درانی، نماینده ویژه پیشین پاکستان در امور افغانستان و سفیر سابق این کشور در ایران و امارات، دیدگاه متفاوتی دارد. به باور او، درباره القاعده «چیز زیادی برای گفتن باقی نمانده» و این گروه «دندان و جذابیت خود را از دست داده است.» درانی داعش را تهدید برجستهتری در میان گروههای جهادی میداند.
با این حال، کمال عالم، پژوهشگر پیشین شورای آتلانتیک، نگاه محتاطانهتری دارد. او به مدیا لاین گفت که حضور القاعده در افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، به بالاترین سطح خود رسیده است. کشتهشدن ایمن الظواهری، رهبر وقت القاعده در کابل، گواهی بر ادامه حضور این گروه در افغانستان است.
القاعده چگونه تغییر شکل داد؟
القاعده پس از ۱۱ سپتامبر بهویژه پس از کشتهشدن بنلادن در سال ۲۰۱۱، بخش عمدهای از کادر رهبری مرکزی خود را از دست داد. با این حال، به جای فروپاشی کامل، به شبکهای غیرمتمرکز از شاخهها و گروههای وابسته تبدیل شد. این سازمان با نفوذ در درگیریهای منطقهای، کشورهای بحرانزده و گروههای مسلح همسو، نفوذ خود را حفظ کرده است.
اریک لهمکول، تحلیلگر ژئوپولیتیک در آتلانتا، گفت که تسلط دوباره طالبان «محیطی مساعد برای فعالیت القاعده» فراهم کرده است. او هشدار داد که کاهش عملیاتهای برونمرزی این گروه نشانه ضعف نیست، بلکه بخشی از «راهبردی حسابشده برای صبر عملیاتی» است.
سازمان ملل: حضور القاعده در افغانستان ادامه دارد
جدیدترین ارزیابیهای سازمان ملل نیز ادامه حضور القاعده در افغانستان را تأیید میکند. تیم نظارت بر تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل در گزارش ۱۰ اگست خود اعلام کرد که موقعیت و توانمندی القاعده در افغانستان تغییر بنیادی نکرده است.
این گزارش میافزاید که تهدیدات تروریستی برخاسته از افغانستان همچنان پابرجاست و توانایی گروههای افراطی برای فعالیت در این کشور، خطری مستمر برای همسایگان و منطقه آسیای مرکزی محسوب میشود. بر اساس این سند، القاعده در شورش «تحریک طالبان پاکستان» علیه دولت این کشور، حمایتهای ایدئولوژیک، آموزشی و لجستیکی ارائه داده است. همچنین «السحاب»، بازوی رسانهای القاعده، در ۲۸ اپریل بیانیهای در حمایت از طالبان و برای نخستینبار در پشتیبانی از عملیات تیتیپی منتشر کرد.
القاعده در شبهقاره هند
ارزیابی سازمان ملل نشان میدهد که شاخه القاعده در شبهقاره هند از یک شبکه پراکنده به یک سازمان تروریستی منطقهای تبدیل شده است. این گروه شبکههای مالی و لجستیکی خود را از طریق سلولهای کوچک و غیرمتمرکز هدایت میکند.
طبق این گزارش، برخی رهبران القاعده همچنان در کابل حضور دارند و برای آنها شناسنامه افغانستان (تذکره) صادر شده است؛ موضوعی که از همکاری نزدیک میان طالبان و این شاخه از القاعده حکایت دارد.
افغانستان پس از خروج امریکا
خروج نیروهای امریکایی در سال ۲۰۲۱ و بازگشت طالبان، نگرانیها را درباره تبدیل مجدد افغانستان به بستر بازسازی، جذب نیرو و حمایت از شبکههای تروریستی احیا کرد. کشته شدن ایمن الظواهری در قلب کابل در سال ۲۰۲۲، آشکارترین نشانه از این حضور بود.
با این حال، طالبان همواره میزبانی از گروههای تروریستی را انکار کرده است. ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، مسئولیت افغانستان در حملات ۱۱ سپتامبر را رد کرد و گفت طراحان آن حادثه، آموزش و پشتیبانی خود را در خارج از افغانستان دریافت کرده بودند. او تاکید کرد که در آن زمان هیچ زیرساختی برای انجام چنان حملاتی در داخل کشور وجود نداشت. مجاهد هشدارها درباره تبدیل افغانستان به پناهگاه تروریستها را «تبلیغات خارجی» خواند و مدعی شد اداره طالبان اجازه فعالیت به هیچ گروه مسلح خارجی را نمیدهد.
داعش؛ تهدید بزرگتر؟
عاصف دورانی معتقد است که داعش در حال حاضر خطری بهمراتب جدیتر از القاعده است. داعش در اوج قدرت خود قلمرو وسیعی از عراق و سوریه را در دست داشت و هزاران جنگجوی خارجی را جذب کرد. به گفته دورانی، تروریسمِ سنتی اهمیت گذشته را ندارد و عبارت «جنگ با تروریسم» دیگر در ادبیات سیاست بینالملل خریدار ندارد. او به نمونه احمد شرع، رئیسجمهور کنونی سوریه اشاره کرد که زمانی با گروههای جهادی پیوند داشت، اما امروز در نقش سیاسی جدیدش از سوی دونالد ترامپ و برخی رهبران اروپایی به رسمیت شناخته شده است.
در مقابل، کمال عالم هشدار میدهد که تمرکز صرف بر رقابت القاعده و داعش، خطر اصلی را پنهان میکند: «مسئله محوری، نام القاعده یا داعش نیست، بلکه شبکه رو به گسترش گروههایی است که پیوندهای منطقهای و بینالمللی دارند.»
میراث حلنشده ۱۱ سپتامبر
حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ با نزدیک به سه هزار کشته، منجر به حمله به افغانستان و جنگی دو دههای شد. اگرچه بنلادن در سال ۲۰۱۱ کشته شد و ساختار مرکزی این گروه تروریستی از هم پاشید، اما پرونده حقوقی این حادثه همچنان باز است.
نمونه بارز آن، پرونده خالد شیخ محمد، طراح اصلی ادعاشده حملات است. او در سال ۲۰۰۳ در پاکستان دستگیر و در ۲۰۰۶ به گوانتانامو منتقل شد و اکنون بدون برگزاری دادگاه، بیش از دو دهه را در بازداشت گذرانده است. دادگاه او و سه متهم دیگر برای ۵ جون ۲۰۲۸ برنامهریزی شده است.
اندی ورموت، فعال حقوق بشر در بروکسل، این پرونده را ناکامی بزرگی برای سیستم قضایی امریکا میداند. به گفته او، استفاده از شکنجه (مانند غرق مصنوعی) و ابطال اعترافاتِ تحت فشار، پرونده را دچار چالش جدی کرده و محاکمه را سالها به تأخیر انداخته است. او معتقد است امریکا باید به جای ایجاد یک ساختار دادرسی استثنایی و بلاتکلیف، متهمان را در دادگاههای عمومی و طبق قوانین عادی محاکمه میکرد.
القاعده؛ ضعیفتر اما سازگارتر
۲۵ سال پس از ۱۱ سپتامبر، القاعده سازمان متمرکز سال ۲۰۰۱ نیست؛ کادر مرکزی آن تضعیف شده، داعش بخشی از نفوذ آن را ربوده و تواناییاش برای انجام عملیات بزرگ فراملی در هالهای از ابهام است. با این حال، گزارش سازمان ملل و نظر تحلیلگران نشان میدهد که این گروه با اتکا به غیرتمرکزگرایی، تقویت شاخههای منطقهای و بهرهبرداری از خلاء قدرت در مناطق بیثبات، توانسته است بقای خود را تضمین کند.
در این میان، افغانستان همچنان یکی از کانونهای اصلی فعالیت القاعده باقی مانده است؛ واقعیتی که با ادعاهای طالبان تعارض جدی دارد.
حمله به تأسیسات هستهای امریکا و حمله به هواپیماهای امریکا در شرق آسیا و بر فراز اقیانوس آرام نیز شامل طرح اولیه بوده است.
طرح ابتدایی ماما و خواهرزاده
خالد شیخ محمد که بعدها طراح اصلی حملات ۱۱ سپتامبر و مسئول برنامهریزی عملیاتی آن شناخته شد در آن زمان عضو القاعده نبود.
او در نوجوانی عضو اخوانالمسلمین بود، در جوانی در امریکا تحصیل کرد و در دهه ۸۰ میلادی برای جنگ علیه شوروی به افغانستان رفته بود.
ایده حمله به منافع امریکا توسط خالد سالها پیش از اینکه عضو القاعده شود در ذهن او خطور کرد.
بر اساس اسناد کمیسیون بررسی ۱۱ سپتامبر، خالد شیخ محمد در ۱۹۹۴ با خواهرزاده خود رمزی احمد یوسف به فیلیپین رفت تا روی طرحی کار کند که بعدا «بوجینکا» نام گرفت.
فیلیپین جایی بود که هم خطر لو رفتن طرحهایشان در آن کمتر بود و هم پروازهای متعددی بین شرق آسیا و امریکا از آنجا انجام میشد.
رمزی یوسف دستکم یک تجربه قبلی حمله به امریکا را هم در کارنامه خود داشت.
او در ۲۶ فبروری ۱۹۹۳ با یک همکار خود نخستین حمله بزرگ به مرکز تجارت جهانی نیویارک را انجام داده بود.
براساس گزارش کمیسیون ۱۱ سپتامبر و تحقیقات افبیآی، یوسف میخواست انفجار به اندازهای قوی باشد که برج شمالی مرکز تجارت جهانی فرو بریزد و هنگام سقوط، برج جنوبی را نیز با خود پایین بکشد.
عاملان حمله یک موتر ون اجارهای را با بمبهایی بزرگ پر کردند و آن را به پارکینگ زیرزمینی مرکز تجارت جهانی بردند.
موتر انفجار داده شد و شش نفر در این حمله کشته و بیش از هزار نفر زخمی شدند. سپس رمزی یوسف از امریکا فرار کرد.
این تجربه رمزی یوسف باعث شد تا خالد شیخ محمد برای عملی ساختن طرح خود از او کمک بخواهد.
بر اساس گزارش کمیسیون ۱۱ سپتامبر، هدف طرح جدید خالد شیخ محمد انفجار ۱۲ هواپیمای مسافربری امریکایی بر فراز اقیانوس آرام بود.
همچنان طرح ترور پاپ ژان پل دوم رهبر کاتولیکهای جهان نیز بخشی از این طرح بود.
اولین عملیات موفق
نخستین آزمایش عملی طرح بوجینکا در ۱۱ دسامبر ۱۹۹۴ انجام شد. رمزی احمد یوسف با یک پرواز داخلی از مانیل به یکی از شهرهای مرکزی فیلیپین رفت و بمبی را زیر صندلی خود پنهان کرد. او در میانه مسیر از هواپیما پیاده شد، اما بمب در ادامه پرواز به سوی جاپان منفجر شد.
در این انفجار یک مسافر ۲۴ ساله جاپانی کشته و ۱۰ نفر دیگر زخمی شدند. خلبان با وجود آسیب به هواپیما توانست آن را در جزیره اوکیناوا در جنوب جاپان فرود اضطراری دهد.
گزارش کمیسیون ۱۱ سپتامبر این انفجار را آزمایش عملی طرح بوجینکا میداند.
شکست طرح بوجینکا
خالد شیخ محمد و رمزی یوسف که موفق شده بودند به راحتی بمب را داخل هواپیما ببرند حالا روی بخشهای بزرگتر طرح خود کار میکردند. آنها همزمان در خانهای کرایهای در پایتخت فیلیپین بمب میساختند.
در ۶ جنوری ۱۹۹۵، رمزی یوسف و عبدالحکیم مراد از نزدیکان رمزی یوسف در آپارتمانی در مجتمع «دونا خوسفا» در مانیل مشغول کار با مواد شیمیایی و ساخت بمب بودند که آتشسوزی رخ داد.
پولیس و آتشنشانی به محل رفتند و مواد و تجهیزات بمبسازی را پیدا کردند.
مراد بعدا برای برداشتن لپتاپ به محل برگشت و بازداشت شد. اطلاعات موجود در همان لپتاپ و بازجویی او، جزئیات طرح انفجار ۱۲ هواپیمای مسافربری را آشکار کرد. شکست بوجینکا باعث شد خالد شیخ محمد روی طرح دیگری فکر کند.
پیشنهاد به بنلادن
خالد شیخ محمد در سال ۱۹۹۶ به افغانستان رفت. در آن زمان بنلادن تازه از سودان به افغانستان برگشته بود.
بر اساس گزارش کمیسیون ۱۱ سپتامبر، محمد عاطف، مسئول عملیات القاعده، زمینه دیدار خالد شیخ محمد با بنلادن را فراهم کرد.
خالد شیخ محمد در این دیدار از حمله موفقانه در خطوط پرواز فیلیپین گفت و چند طرح را هم به بنلادن مطرح کرد.
بر اساس گزارش کمیسیون ۱۱ سپتامبر، پیشنهاد اولیه او ربودن ۱۰ هواپیما در داخل امریکا بود اما بنلادن در آن زمان درباره عملیبودن چنین طرحی قانع نشد و آن را بسیار بلندپروازانه میدانست.
گزارش رسمی کمیسیون میگوید قرار بود ۹ هواپیما به هدفهایی در مرکز تجارت جهانی، پنتاگون، مقر سازمان اطلاعات مرکزی امریکا، مقر افبیآی، نیروگاههای هستهای و بلندترین ساختمانها در کالیفورنیا و ایالت واشنگتن برخورد کنند.
درباره هواپیمای دهم، کمیسیون میگوید خالد شیخ محمد میخواست خودش آن را هدایت کند. طبق این طرح، قرار بود مردان بزرگسال داخل هواپیما کشته شوند. خالد از داخل هواپیما با رسانهها تماس بگیرد، سپس هواپیما را در یک میدان هوایی مهم امریکا فرود بیاورد و درباره سیاستهای امریکا سخنرانی کند و سپس زنان و کودکان نیز قرار بود آزاد شوند.
کمیسیون ۱۱ سپتامبر مینویسد بنلادن باور نداشت چنین عملیاتی در آن مقیاس عملی باشد.
پاسخ مثبت اما مشروط بنلادن
پس از دیدار سال ۱۹۹۶، خالد شیخ محمد مدتی همچنان مستقل از القاعده باقی ماند و میان پاکستان و افغانستان رفتوآمد داشت.
ولی او هرگز طرح حمله با هواپیما را فراموش نکرد.
او به کمیسیون ۱۱ سپتامبر گفته است که بمبگذاری سفارتهای امریکا در نایروبی و دارالسلام در سال ۱۹۹۸ این جرقه را به وجود آورد که بنلادن آماده انجام عملیات بزرگ علیه امریکا است.
اواخر ۱۹۹۸ بنلادن سرانجام با اصل پیشنهاد استفاده از هواپیما برای حمله به داخل امریکا موافقت کرد اما به این شرط که مقایس آن کوچکتر و عملیاتیتر شود.
خالد شیخ محمد به قندهار رفت و برنامهریزی خود را آعاز کرد.
از آن پس، در داخل شبکه، از این برنامه با عنوان «عملیات هواپیماها» یاد میشد. خالد شیخ محمد برآورد کرده بود که آمادهسازی آن حدود دو سال زمان میبرد.
پس از موافقت بنلادن با اصل عملیات، جلساتی در بهار ۱۹۹۹ در مجموعه «المطار» نزدیک قندهار برگزار شد.
طرح کوچکتر و دو مرحلهای
در نهایت خالد شیخ محمد طرح کوچک شده خودش را ارائه کرد. در این طرح، برنامه خالد شیخ محمد برای فرود آوردن یکی از هواپیماها و سخنرانی در برابر رسانهها حذف شد و فهرست هدفها به چهار مکان مرکز تجارت جهانی در نیویارک، پنتاگون، کاخ سفید و ساختمان کانگرس امریکا کاهش یافت.
براساس روایت خالد شیخ محمد، بنلادن بیش از همه بر کاخ سفید و پنتاگون تاکید داشت. خالد شیخ محمد مرکز تجارت جهانی را میخواست و ساختمان کانگرس مورد توجه همه آنها بود.
مرحله دوم این طرح حمله به هواپیماهای امریکا در شرق آسیا بود. طرح عملیات شرق آسیا این بود که اعضایی از القاعده که نمیتوانستند ویزای امریکا بگیرند، همزمان با حملات داخل امریکا، هواپیماهای امریکایی را در مسیرهای شرق آسیا هدف قرار دهند.
در برخی روایتها، قرار بود این هواپیماها در آسمان منفجر شوند و در برخی سناریوها نیز حمله به اهداف امریکایی در کشورهای منطقه بررسی شده بود.
این طرح زمانی اضافه شد که خالد شیخ محمد دریافت دو عضو یمنی شبکه بهسختی میتوانند ویزای امریکا بگیرند.
بنلادن در بهار سال ۲۰۰۰ بخش عملیات شرق آسیا را هم از طرح خالد شیخ محمد حذف کرد.
تا اینجا، القاعده افراد عملیاتی برای انجام طرح داشت اما خلبان مناسب برای اجرای آن کم داشت.
گزارش نهایی کمیسیون ۱۱ سپتامبر میگوید بنلادن در آغاز چهار جوان عرب به نامهای خالد المحضار، نواف الحازمی، خلاد و ابوبراء الیمنی را برای عملیات انتخاب کرده بود. از میان آنها، المحضار و الحازمی قرار بود به امریکا بروند و آموزش خلبانی ببینند. مشکل این بود که این افراد سالها در افغانستان و میدانهای جنگ فعالیت کرده بودند و تجربه زندگی در غرب، تسلط کافی به انگلیسی و آمادگی لازم برای آموزش خلبانی در امریکا را نداشتند.
شبکه هامبورگ
از قضا، آشنایی چهار جوان عرب در شهر هامبورگ آلمان با یک عضو القاعده در متروی این شهر و سپس سفرشان به افغانستان در اواخر سال ۱۹۹۹، مسیر عملیاتی این طرح را سادهتر ساخت.
محمد عطا، مروان الشحی، زیاد جراح و رمزی بنالشیبه که در هامبورگ آلمان زندگی میکردند ابتدا قصد داشتند برای جنگ به چچن بروند اما پس از تماس با افرادی مرتبط با جریانهای جهادی، دو نفر آنها به افغانستان رفتند و در قندهار با بنلادن دیدار کردند.
اسامه بنلادن و خالد شیخ محمد با خوشحالی به گزینههای مورد نظر خود نزدیک شدند.
چهار جوان هامبورگ به دلیل سالها زندگی در غرب و آشنایی با زبان و محیط اروپا مورد استقبال القاعده قرار گرفتند.
سه تن از این چهار جوان همان افرادی بودند که در نهایت موفق به کوبیدن هواپیماها به اهدافی در امریکا شدند.
از میان آنها، تنها رمزی بنالشیبه نتوانست ویزای امریکا بگیرد. او قبل از عملیات از آلمان به پاکستان رفت.
به جای او فردی به نام هانی هنجور شهروند عربستان سعودی که ساکن امریکا بود مسئول چهارم تیم شد.
طرح حمله به تأسیسات هستهای
یسری فوده، خبرنگار الجزیره، در سال ۲۰۰۲ و زمانی که خالد شیخ محمد و رمزی بنالشیبه هنوز آزاد بودند، مخفیانه با آنها در پاکستان مصاحبه کرد.
یکی از اطلاعاتی که فوده منتشر کرد، بررسی تأسیسات هستهای بهعنوان هدف احتمالی بود اما شبکه هامبورگ آن را کنار گذاشت زیرا طراحان نگران پیامدهای خارج از کنترول آن بودند.
به این ترتیب، طرح عملیات ۱۱ سپتامبر برای افزایش احتمال موفقیت، بسیار کوچکتر شد.
صبح ۱۱ سپتامبر، محمد عطا پرواز شماره ۱۱ امریکن ایرلاینز را به برج شمالی مرکز تجارت جهانی و مروان الشحی پرواز شماره ۱۷۵ یونایتد ایرلاینز را به برج جنوبی کوبید.
هانی هنجور پرواز شماره ۷۷ امریکن ایرلاینز را به پنتاگون هدایت کرد. زیاد جراح کنترول پرواز شماره ۹۳ یونایتد ایرلاینز را در دست گرفت، اما پس از مقاومت مسافران، هواپیما در پنسیلوانیا سقوط کرد و به هدف خود در واشنگتن نرسید.
کمیسیون ۱۱ سپتامبر میگوید هدف او ساختمان کانگرس یا کاخ سفید بود.
این کارشناسان میگویند اگرچه القاعده و داعش دیگر مانند گذشته متمرکز و قدرتمند نیستند، اما شبکههای وابسته به این گروهها خود را با شرایط جدید سازگار کردهاند.
این اندیشکده امریکایی در گزارشی با عنوان «وضعیت تروریسم، ۲۵ سال پس از ۱۱ سپتامبر» که روز پنجشنبه، ۲۰ سنبله/۱۰ سپتامبر منتشر شده، دیدگاه ۲۵ کارشناس خود را درباره تحول تهدیدهای تروریستی در یک ربع قرن گذشته و چشمانداز آن ارائه کرده است.
در این گزارش آمده است که حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ نزدیک به سه هزار نفر را کشت و ساختار امنیت ملی امریکا را بهطور اساسی تغییر داد. به دنبال این حملات، جنگ امریکا علیه تروریسم آغاز شد و ساختارهای اطلاعاتی و امنیت داخلی این کشور دستخوش تغییرات گسترده شدند؛ اما مشکل تروریسم از بین نرفت.
«جنگ علیه تروریسم»؛ موفقیت تاکتیکی، شکست راهبردی
کارشناسان شورای آتلانتیک درباره میزان موفقیت جنگ امریکا علیه تروریسم دیدگاه یکسانی ندارند، اما تأکید کردهاند که نمیتوان این جنگ را با یک پاسخ ساده «موفق» یا «ناموفق» ارزیابی کرد.
عمر رفیق، پژوهشگر ارشد غیرمقیم شورای آتلانتیک، نوشته است که امریکا در ۲۵ سال گذشته در عملیاتهای تاکتیکی موفقیتهای زیادی به دست آورده، اما دولتهای مختلف امریکا هیچگاه بهطور روشن مشخص نکردند که «پیروزی» در جنگ علیه تروریسم چه زمانی و با چه شرایطی حاصل خواهد شد.
او گفته است بیش از ۹۰۰ هزار نفر در خشونتهای مستقیم جنگهای پس از ۱۱ سپتامبر کشته شدهاند که بیش از هفت هزار نفر آنان نظامیان امریکایی بودهاند. به گفته او، مشکل اصلی نه در اجرای عملیاتهای نظامی، بلکه در سطح سیاستگذاری و تعیین هدف نهایی این جنگها بوده است.
این گزارش همچنین پیامد جنگهای عراق و افغانستان را برای سیاست خارجی امریکا مهم میداند و میگوید پایان جنگ افغانستان و خروج نیروهای امریکایی از این کشور، همراه با پیامدهای جنگ عراق، افکار عمومی امریکا را نسبت به مداخلات خارجی بدبین کرده است.
تغییر ماهیت تروریسم
به نوشته کارشناسان شورای آتلانتیک، تروریسم امروز با تروریسم سال ۲۰۰۱ تفاوت اساسی دارد.
در سالهای پیش از رویداد ۱۱ سپتامبر، گروههای تروریستی شامل سازمانهای جداییطلب، ملیگرا، انقلابی و مذهبی بودند. اما القاعده الگوی تازهای ایجاد کرد: یک بازیگر غیردولتی فراملی که از مناطق فاقد حاکمیت مؤثر استفاده میکرد و میتوانست حملات پیچیدهای را علیه اهدافی در فاصلهای بسیار دور از محل استقرار خود سازماندهی کند.
کارشناسان میگویند امروز این مدل نیز تغییر کرده است. شبکه تروریستی کنونی بیشتر پراکنده، محلی و دیجیتال شده و گروههایی مانند القاعده و داعش دیگر کنترل متمرکز گذشته را بر همه هواداران و شاخههای خود ندارند.
در این شرایط، تروریستها بیشتر درگیر منازعات محلی میشوند و تروریسم با شورش مسلحانه، کنترل قلمرو، اقتصادهای غیرقانونی و اختلافات محلی درهم آمیخته است. اینترنت و شبکههای اجتماعی نیز امکان افراطیشدن و بسیج افراد را بدون نیاز به دستور مستقیم یک سازمان مرکزی افزایش دادهاند.
القاعده و داعش ضعیفتر اما همچنان فعال
شورای آتلانتیک میگوید القاعده و داعش دیگر سازمانهای بزرگ، منظم و متمرکز گذشته نیستند، اما هر دو گروه با ایجاد و تقویت شبکهای از شاخهها و گروههای وابسته خود را با شرایط جدید سازگار کردهاند.
در این گزارش آمده است که یک شاخه وابسته به القاعده در مالی بخش قابل توجهی از قلمرو را در اختیار دارد و داعش نیز فعالیتهای جهانی خود را از شبکههایی در سومالیا مدیریت میکند.
به گفته کارشناسان، این دو گروه همچنان توانایی جذب نیرو، انتشار تبلیغات، الهامبخشی به حملات و ایجاد شبکههای محلی را دارند. استفاده از ابزارهای دیجیتال به آنان اجازه داده است پیامهای افراطی خود را سریعتر به افراد در نقاط مختلف جهان برسانند.
افغانستان؛ محیط مساعد برای گروههای تروریستی
یکی از مهمترین بخشهای گزارش شورای آتلانتیک به وضعیت تروریسم در افغانستان و جنوب آسیا اختصاص دارد.
مایکل کوگلمن، پژوهشگر ارشد بخش جنوب آسیا در شورای آتلانتیک، نوشته است که وضعیت تروریسم در جنوب آسیا در مقایسه با سالهای منتهی به ۱۱ سپتامبر در ظاهر بهتر شده است؛ القاعده ضعیفتر شده و بسیاری از بیش از دوازده گروه تروریستی فعال در منطقه افغانستان و پاکستان فعالیت محدودی دارند.
او با این حال هشدار داده است که نباید تهدید تروریسم در منطقه را کماهمیت دانست.
به گفته کوگلمن، اداره طالبان که از پنج سال پیش دوباره بر افغانستان مسلط شده، با بسیاری از گروههای تروریستی فعال در منطقه، از گروههای جهادی آسیای مرکزی گرفته تا گروههای پاکستانی، ارتباط یا ائتلاف دارد. او نتیجه گرفته است که ادامه حاکمیت طالبان، محیطی مساعد برای فعالیت سازمانهای مسلح ایجاد کرده است.
داعش خراسان همچنان تهدید جدی است
این گزارش داعش خراسان، را یکی از معدود گروههای واقعاً قدرتمند تروریستی در منطقه میداند.
بر اساس گزارش، عملیات طالبان علیه داعش خراسان در سالهای اخیر موجب کاهش حملات این گروه شده است، اما داعش خراسان توانسته است در برابر فشارهای امنیتی مقاومت کند و ظرفیت خود برای انجام عملیات در خارج از منطقه را افزایش دهد.
شورای آتلانتیک میگوید داعش خراسان، حتی در شرایطی که تحت فشار شدید طالبان قرار دارد، همچنان توانایی جذب نیرو، تبلیغات و برنامهریزی برای حملات فرامرزی را حفظ کرده است.
آسیای مرکزی و نقش افغانستان
در بخش دیگری از گزارش، کارشناسان شورای آتلانتیک هشدار دادهاند که گروههای افراطی، از جمله داعش خراسان، احتمالاً در آینده نزدیک همچنان از ضعف حکومتداری و مشکلات اجتماعی در افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی استفاده خواهند کرد.
به گفته آنان، یکی از بزرگترین چالشهای امنیتی منطقه، ناتوانی طالبان در جلوگیری از فعالیت گروههای تروریستی در داخل افغانستان است.
گزارش همچنین به فعالیت جنبش اسلامی ترکستان شرقی و داعش خراسان اشاره میکند و میگوید داعش خراسان علاوه بر فعالیت در افغانستان، در کشورهای آسیای مرکزی نیز به جذب نیرو ادامه داده است.
در این گزارش آمده است که برخی نیروهای جذبشده از تاجیکستان در طرحها و حملات مرتبط با داعش خراسان در اروپا، فیلیپین و امریکا دخیل بودهاند. کارشناسان پیشبینی کردهاند که افغانستان در آینده نزدیک همچنان محیطی مساعد برای فعالیت گروههای تروریستی باقی خواهد ماند.
تهدید تروریسم از «سازمانهای بزرگ» به شبکههای پراکنده
شورای آتلانتیک تأکید کرده است که یکی از مهمترین تغییرات ۲۵ سال گذشته، انتقال تروریسم از سازمانهای متمرکز به شبکههای پراکنده است.
به نوشته این گزارش، در گذشته مبارزه با تروریسم عمدتاً بر شناسایی، تعقیب و نابودی رهبری گروههایی مانند القاعده متمرکز بود؛ اما امروز شبکههای تروریستی، گروههای محلی، افراد خودرادیکالشده، اقتصادهای غیرقانونی و بازیگران دولتی در کنار یکدیگر تهدید پیچیدهتری ایجاد میکنند.
هوش مصنوعی؛ ابزار جدید گروههای تروریستی
یکی از نگرانیهای جدید کارشناسان، استفاده گروههای تروریستی از هوش مصنوعی است.
در گزارش آمده است که گروههای تروریستی میتوانند از هوش مصنوعی برای تولید تبلیغات، ترجمه محتوا، جذب نیرو و هدفگیری مخاطبان آسیبپذیر استفاده کنند.
کارشناسان همچنین هشدار دادهاند که مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی ممکن است دسترسی افراد فاقد تخصص به برخی دانشهای فنی را آسانتر کنند. به گفته آنان، این مسئله میتواند در آینده موانع فنی پیش روی گروههای تروریستی را کاهش دهد.
گزارش میافزاید که گروههای مرتبط با داعش از هوش مصنوعی برای تولید و گسترش محتوای تبلیغاتی استفاده کردهاند و با پیشرفت مدلهای مولد و خودکار، امکان تولید محتوای متناسب با گروههای هدف در مقیاس بزرگتر افزایش خواهد یافت.
پهپادها و حملات سایبری
پهپادها نیز در گزارش شورای آتلانتیک به عنوان یکی از تهدیدهای آینده مطرح شدهاند.
کارشناسان میگویند پهپادهای کوچک، ارزان و در دسترس میتوانند ابزار مؤثری برای گروههای تروریستی باشند و در مکانهای شلوغ، تأسیسات زیربنایی و اهداف نمادین استفاده شوند.
این گزارش همچنین درباره ترکیب حملات فیزیکی و سایبری هشدار داده است. به گفته کارشناسان، حمله سایبری آینده لزوماً شبیه یک «۱۱ سپتامبر سایبری» نخواهد بود، بلکه ممکن است با سرقت اطلاعات، مختلکردن سیستمهای امنیتی یا ارتباطی و ایجاد اختلال در واکنش اضطراری، زمینه حمله فیزیکی را فراهم کند.
زیرساختهای حیاتی؛ هدف احتمالی آینده
کارشناسان شورای آتلانتیک میگویند آب، انرژی، حملونقل، ارتباطات، خدمات صحی و دیگر زیرساختهای حیاتی به دلیل وابستگی فزاینده به سیستمهای دیجیتال، در برابر حملات آسیبپذیرتر شدهاند.
به گفته آنان، ضعف سیستمهای امنیتی دیجیتال و استفاده از فناوریهای قدیمی میتواند امکان حملات از راه دور را افزایش دهد. این حملات میتوانند با استفاده از بدافزار، باجافزار، اختلال در سیستمهای موقعیتیابی یا ابزارهای هوش مصنوعی انجام شوند.
تغییر شیوه تأمین مالی تروریسم
این گزارش همچنین به نقش ارزهای دیجیتال در تأمین مالی تروریسم پرداخته است.
کارشناسان تأکید کردهاند که ارزهای دیجیتال هنوز منبع اصلی تأمین مالی گروههای تروریستی نیستند و پول نقد، حمایت دولتی و شبکههای غیررسمی همچنان مهمترین منابع مالیاند؛ اما فناوریهای جدید امکان انتقال پول خارج از سیستمهای سنتی نظارتی را افزایش دادهاند.
به نوشته گزارش، گروههایی مانند داعش خراسان نیز از برخی ارزهای دیجیتال با قابلیت حفظ حریم خصوصی برای جذب کمک مالی استفاده کردهاند.
تغییر تهدید علیه امریکا
شورای آتلانتیک میگوید تهدید علیه خاک امریکا نیز نسبت به سال ۲۰۰۱ تغییر کرده است.
به گفته کارشناسان، جذابیت ایدئولوژی سلفی-جهادی در مقایسه با دو دهه پیش کاهش یافته و توان القاعده و داعش برای انجام حملات بزرگ در خاک امریکا نیز کمتر شده است؛ با این حال، تهدید گروههای افراطی، افراد خودرادیکالشده و حملات انفرادی همچنان وجود دارد.
در مقابل، برخی کارشناسان شورای آتلانتیک تهدید ناشی از گروههای مورد حمایت دولتها، بهویژه ایران، را برای امریکا رو به افزایش دانستهاند.
کاهش منابع مبارزه با تروریسم
کارشناسان شورای آتلانتیک همچنین هشدار دادهاند که با افزایش رقابت امریکا با چین و روسیه، بخشی از منابع مالی و نیروی انسانی اختصاصیافته به مبارزه با تروریسم کاهش یافته است.
به گفته آنان، حضور اطلاعاتی و عملیاتی امریکا در برخی مناطق، از جمله جنوب آسیا و افریقا، کمتر شده است؛ مناطقی که فعالیت داعش در آنها رو به افزایش است.
این کارشناسان هشدار دادهاند که کاهش حضور میدانی امریکا میتواند توانایی واشنگتن برای تشخیص زودهنگام تغییرات در شبکههای تروریستی را کاهش دهد.
همکاری بینالمللی همچنان ضروری است
شورای آتلانتیک در جمعبندی خود تأکید کرده است که مبارزه با تروریسم در ۲۵ سال گذشته بیش از هر چیز به همکاری میان کشورها، تبادل اطلاعات و هماهنگی در حوزههای امنیتی، دیپلماتیک و مالی وابسته بوده است.
این گزارش میگوید با تغییر ماهیت تروریسم، همکاری بینالمللی نیز باید تغییر کند؛ بهویژه برای مقابله با افراد خودرادیکالشده، گروههای افراطی داخلی، شبکههای اجتماعی و روشهای جدید تأمین مالی.
کارشناسان پیشبینی کردهاند که در آینده، حملات افراد الهامگرفته، مهاجمان تنها و گروههای افراطی داخلی ممکن است افزایش یابد و کشورها برای مقابله با این تهدیدها به همکاری بیشتر در زمینه فناوری، اطلاعات و تنظیم پلتفرمهای دیجیتال نیاز خواهند داشت.
در مجموع، گزارش شورای آتلانتیک نتیجه میگیرد که ۲۵ سال پس از ۱۱ سپتامبر، تروریسم از بین نرفته، بلکه شکل آن تغییر کرده است؛ از سازمانهای بزرگ و متمرکز مانند القاعده به شبکههایی پراکنده، محلی و دیجیتال. در این میان، افغانستان و برخی مناطق افریقا و خاورمیانه همچنان محل نگرانیاند و فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، پهپادها، ارزهای دیجیتال و حملات سایبری میتوانند چهره تهدید تروریستی در سالهای آینده را تغییر دهند.
