هشدار شورای آتلانتیک: افغانستان همچنان پناهگاه امن گروه‌های تروریستی است
همزمان با بیست‌وپنجمین سالگرد حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر، کارشناسان شورای آتلانتیک هشدار داده‌اند که افغانستان همچنان پناهگاه امن گروه‌های تروریستی است.
همزمان با بیست‌وپنجمین سالگرد حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر، کارشناسان شورای آتلانتیک هشدار داده‌اند که افغانستان همچنان پناهگاه امن گروه‌های تروریستی است.
این کارشناسان می‌گویند اگرچه القاعده و داعش دیگر مانند گذشته متمرکز و قدرتمند نیستند، اما شبکه‌های وابسته به این گروه‌ها خود را با شرایط جدید سازگار کرده‌اند.
این اندیشکده امریکایی در گزارشی با عنوان «وضعیت تروریسم، ۲۵ سال پس از ۱۱ سپتامبر» که روز پنجشنبه، ۲۰ سنبله/۱۰ سپتامبر منتشر شده، دیدگاه ۲۵ کارشناس خود را درباره تحول تهدیدهای تروریستی در یک ربع قرن گذشته و چشم‌انداز آن ارائه کرده است.
در این گزارش آمده است که حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ نزدیک به سه هزار نفر را کشت و ساختار امنیت ملی امریکا را به‌طور اساسی تغییر داد. به دنبال این حملات، جنگ امریکا علیه تروریسم آغاز شد و ساختارهای اطلاعاتی و امنیت داخلی این کشور دستخوش تغییرات گسترده شدند؛ اما مشکل تروریسم از بین نرفت.
«جنگ علیه تروریسم»؛ موفقیت تاکتیکی، شکست راهبردی
کارشناسان شورای آتلانتیک درباره میزان موفقیت جنگ امریکا علیه تروریسم دیدگاه یکسانی ندارند، اما تأکید کرده‌اند که نمی‌توان این جنگ را با یک پاسخ ساده «موفق» یا «ناموفق» ارزیابی کرد.
عمر رفیق، پژوهشگر ارشد غیرمقیم شورای آتلانتیک، نوشته است که امریکا در ۲۵ سال گذشته در عملیات‌های تاکتیکی موفقیت‌های زیادی به دست آورده، اما دولت‌های مختلف امریکا هیچ‌گاه به‌طور روشن مشخص نکردند که «پیروزی» در جنگ علیه تروریسم چه زمانی و با چه شرایطی حاصل خواهد شد.
او گفته است بیش از ۹۰۰ هزار نفر در خشونت‌های مستقیم جنگ‌های پس از ۱۱ سپتامبر کشته شدهاند که بیش از هفت هزار نفر آنان نظامیان امریکایی بوده‌اند. به گفته او، مشکل اصلی نه در اجرای عملیات‌های نظامی، بلکه در سطح سیاست‌گذاری و تعیین هدف نهایی این جنگ‌ها بوده است.
این گزارش همچنین پیامد جنگ‌های عراق و افغانستان را برای سیاست خارجی امریکا مهم می‌داند و می‌گوید پایان جنگ افغانستان و خروج نیروهای امریکایی از این کشور، همراه با پیامدهای جنگ عراق، افکار عمومی امریکا را نسبت به مداخلات خارجی بدبین کرده است.
تغییر ماهیت تروریسم
به نوشته کارشناسان شورای آتلانتیک، تروریسم امروز با تروریسم سال ۲۰۰۱ تفاوت اساسی دارد.
در سال‌های پیش از رویداد ۱۱ سپتامبر، گروه‌های تروریستی شامل سازمان‌های جدایی‌طلب، ملی‌گرا، انقلابی و مذهبی بودند. اما القاعده الگوی تازه‌ای ایجاد کرد: یک بازیگر غیردولتی فراملی که از مناطق فاقد حاکمیت مؤثر استفاده می‌کرد و می‌توانست حملات پیچیده‌ای را علیه اهدافی در فاصله‌ای بسیار دور از محل استقرار خود سازمان‌دهی کند.
کارشناسان می‌گویند امروز این مدل نیز تغییر کرده است. شبکه تروریستی کنونی بیشتر پراکنده، محلی و دیجیتال شده و گروه‌هایی مانند القاعده و داعش دیگر کنترل متمرکز گذشته را بر همه هواداران و شاخه‌های خود ندارند.
در این شرایط، تروریست‌ها بیشتر درگیر منازعات محلی می‌شوند و تروریسم با شورش مسلحانه، کنترل قلمرو، اقتصادهای غیرقانونی و اختلافات محلی درهم آمیخته است. اینترنت و شبکه‌های اجتماعی نیز امکان افراطی‌شدن و بسیج افراد را بدون نیاز به دستور مستقیم یک سازمان مرکزی افزایش داده‌اند.
القاعده و داعش ضعیف‌تر اما همچنان فعال
شورای آتلانتیک می‌گوید القاعده و داعش دیگر سازمان‌های بزرگ، منظم و متمرکز گذشته نیستند، اما هر دو گروه با ایجاد و تقویت شبکه‌ای از شاخه‌ها و گروه‌های وابسته خود را با شرایط جدید سازگار کرده‌اند.
در این گزارش آمده است که یک شاخه وابسته به القاعده در مالی بخش قابل توجهی از قلمرو را در اختیار دارد و داعش نیز فعالیت‌های جهانی خود را از شبکه‌هایی در سومالیا مدیریت می‌کند.
به گفته کارشناسان، این دو گروه همچنان توانایی جذب نیرو، انتشار تبلیغات، الهام‌بخشی به حملات و ایجاد شبکه‌های محلی را دارند. استفاده از ابزارهای دیجیتال به آنان اجازه داده است پیام‌های افراطی خود را سریع‌تر به افراد در نقاط مختلف جهان برسانند.
افغانستان؛ محیط مساعد برای گروه‌های تروریستی
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش شورای آتلانتیک به وضعیت تروریسم در افغانستان و جنوب آسیا اختصاص دارد.
مایکل کوگلمن، پژوهشگر ارشد بخش جنوب آسیا در شورای آتلانتیک، نوشته است که وضعیت تروریسم در جنوب آسیا در مقایسه با سال‌های منتهی به ۱۱ سپتامبر در ظاهر بهتر شده است؛ القاعده ضعیف‌تر شده و بسیاری از بیش از دوازده گروه تروریستی فعال در منطقه افغانستان و پاکستان فعالیت محدودی دارند.
او با این حال هشدار داده است که نباید تهدید تروریسم در منطقه را کم‌اهمیت دانست.
به گفته کوگلمن، اداره طالبان که از پنج سال پیش دوباره بر افغانستان مسلط شده، با بسیاری از گروه‌های تروریستی فعال در منطقه، از گروه‌های جهادی آسیای مرکزی گرفته تا گروه‌های پاکستانی، ارتباط یا ائتلاف دارد. او نتیجه گرفته است که ادامه حاکمیت طالبان، محیطی مساعد برای فعالیت سازمان‌های مسلح ایجاد کرده است.
داعش خراسان همچنان تهدید جدی است
این گزارش داعش خراسان، را یکی از معدود گروه‌های واقعاً قدرتمند تروریستی در منطقه می‌داند.
بر اساس گزارش، عملیات طالبان علیه داعش خراسان در سال‌های اخیر موجب کاهش حملات این گروه شده است، اما داعش خراسان توانسته است در برابر فشارهای امنیتی مقاومت کند و ظرفیت خود برای انجام عملیات در خارج از منطقه را افزایش دهد.
شورای آتلانتیک می‌گوید داعش خراسان، حتی در شرایطی که تحت فشار شدید طالبان قرار دارد، همچنان توانایی جذب نیرو، تبلیغات و برنامه‌ریزی برای حملات فرامرزی را حفظ کرده است.
آسیای مرکزی و نقش افغانستان
در بخش دیگری از گزارش، کارشناسان شورای آتلانتیک هشدار داده‌اند که گروه‌های افراطی، از جمله داعش خراسان، احتمالاً در آینده نزدیک همچنان از ضعف حکومت‌داری و مشکلات اجتماعی در افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی استفاده خواهند کرد.
به گفته آنان، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های امنیتی منطقه، ناتوانی طالبان در جلوگیری از فعالیت گروه‌های تروریستی در داخل افغانستان است.
گزارش همچنین به فعالیت جنبش اسلامی ترکستان شرقی و داعش خراسان اشاره می‌کند و می‌گوید داعش خراسان علاوه بر فعالیت در افغانستان، در کشورهای آسیای مرکزی نیز به جذب نیرو ادامه داده است.
در این گزارش آمده است که برخی نیروهای جذب‌شده از تاجیکستان در طرح‌ها و حملات مرتبط با داعش خراسان در اروپا، فیلیپین و امریکا دخیل بوده‌اند. کارشناسان پیش‌بینی کرده‌اند که افغانستان در آینده نزدیک همچنان محیطی مساعد برای فعالیت گروه‌های تروریستی باقی خواهد ماند.
تهدید تروریسم از «سازمان‌های بزرگ» به شبکه‌های پراکنده
شورای آتلانتیک تأکید کرده است که یکی از مهم‌ترین تغییرات ۲۵ سال گذشته، انتقال تروریسم از سازمان‌های متمرکز به شبکه‌های پراکنده است.
به نوشته این گزارش، در گذشته مبارزه با تروریسم عمدتاً بر شناسایی، تعقیب و نابودی رهبری گروه‌هایی مانند القاعده متمرکز بود؛ اما امروز شبکه‌های تروریستی، گروه‌های محلی، افراد خودرادیکال‌شده، اقتصادهای غیرقانونی و بازیگران دولتی در کنار یکدیگر تهدید پیچیده‌تری ایجاد می‌کنند.
هوش مصنوعی؛ ابزار جدید گروه‌های تروریستی
یکی از نگرانی‌های جدید کارشناسان، استفاده گروه‌های تروریستی از هوش مصنوعی است.
در گزارش آمده است که گروه‌های تروریستی می‌توانند از هوش مصنوعی برای تولید تبلیغات، ترجمه محتوا، جذب نیرو و هدف‌گیری مخاطبان آسیب‌پذیر استفاده کنند.
کارشناسان همچنین هشدار داده‌اند که مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی ممکن است دسترسی افراد فاقد تخصص به برخی دانش‌های فنی را آسان‌تر کنند. به گفته آنان، این مسئله می‌تواند در آینده موانع فنی پیش روی گروه‌های تروریستی را کاهش دهد.
گزارش می‌افزاید که گروه‌های مرتبط با داعش از هوش مصنوعی برای تولید و گسترش محتوای تبلیغاتی استفاده کرده‌اند و با پیشرفت مدل‌های مولد و خودکار، امکان تولید محتوای متناسب با گروه‌های هدف در مقیاس بزرگ‌تر افزایش خواهد یافت.
پهپادها و حملات سایبری
پهپادها نیز در گزارش شورای آتلانتیک به عنوان یکی از تهدیدهای آینده مطرح شدهاند.
کارشناسان می‌گویند پهپادهای کوچک، ارزان و در دسترس می‌توانند ابزار مؤثری برای گروه‌های تروریستی باشند و در مکان‌های شلوغ، تأسیسات زیربنایی و اهداف نمادین استفاده شوند.
این گزارش همچنین درباره ترکیب حملات فیزیکی و سایبری هشدار داده است. به گفته کارشناسان، حمله سایبری آینده لزوماً شبیه یک «۱۱ سپتامبر سایبری» نخواهد بود، بلکه ممکن است با سرقت اطلاعات، مختل‌کردن سیستم‌های امنیتی یا ارتباطی و ایجاد اختلال در واکنش اضطراری، زمینه حمله فیزیکی را فراهم کند.
زیرساخت‌های حیاتی؛ هدف احتمالی آینده
کارشناسان شورای آتلانتیک می‌گویند آب، انرژی، حمل‌ونقل، ارتباطات، خدمات صحی و دیگر زیرساخت‌های حیاتی به دلیل وابستگی فزاینده به سیستم‌های دیجیتال، در برابر حملات آسیب‌پذیرتر شدهاند.
به گفته آنان، ضعف سیستم‌های امنیتی دیجیتال و استفاده از فناوری‌های قدیمی می‌تواند امکان حملات از راه دور را افزایش دهد. این حملات می‌توانند با استفاده از بدافزار، باج‌افزار، اختلال در سیستم‌های موقعیت‌یابی یا ابزارهای هوش مصنوعی انجام شوند.
تغییر شیوه تأمین مالی تروریسم
این گزارش همچنین به نقش ارزهای دیجیتال در تأمین مالی تروریسم پرداخته است.
کارشناسان تأکید کرده‌اند که ارزهای دیجیتال هنوز منبع اصلی تأمین مالی گروه‌های تروریستی نیستند و پول نقد، حمایت دولتی و شبکه‌های غیررسمی همچنان مهم‌ترین منابع مالی‌اند؛ اما فناوری‌های جدید امکان انتقال پول خارج از سیستم‌های سنتی نظارتی را افزایش داده‌اند.
به نوشته گزارش، گروه‌هایی مانند داعش خراسان نیز از برخی ارزهای دیجیتال با قابلیت حفظ حریم خصوصی برای جذب کمک مالی استفاده کرده‌اند.
تغییر تهدید علیه امریکا
شورای آتلانتیک می‌گوید تهدید علیه خاک امریکا نیز نسبت به سال ۲۰۰۱ تغییر کرده است.
به گفته کارشناسان، جذابیت ایدئولوژی سلفی-جهادی در مقایسه با دو دهه پیش کاهش یافته و توان القاعده و داعش برای انجام حملات بزرگ در خاک امریکا نیز کمتر شده است؛ با این حال، تهدید گروه‌های افراطی، افراد خودرادیکال‌شده و حملات انفرادی همچنان وجود دارد.
در مقابل، برخی کارشناسان شورای آتلانتیک تهدید ناشی از گروه‌های مورد حمایت دولت‌ها، به‌ویژه ایران، را برای امریکا رو به افزایش دانسته‌اند.
کاهش منابع مبارزه با تروریسم
کارشناسان شورای آتلانتیک همچنین هشدار داده‌اند که با افزایش رقابت امریکا با چین و روسیه، بخشی از منابع مالی و نیروی انسانی اختصاص‌یافته به مبارزه با تروریسم کاهش یافته است.
به گفته آنان، حضور اطلاعاتی و عملیاتی امریکا در برخی مناطق، از جمله جنوب آسیا و افریقا، کمتر شده است؛ مناطقی که فعالیت داعش در آنها رو به افزایش است.
این کارشناسان هشدار داده‌اند که کاهش حضور میدانی امریکا می‌تواند توانایی واشنگتن برای تشخیص زودهنگام تغییرات در شبکه‌های تروریستی را کاهش دهد.
همکاری بین‌المللی همچنان ضروری است
شورای آتلانتیک در جمع‌بندی خود تأکید کرده است که مبارزه با تروریسم در ۲۵ سال گذشته بیش از هر چیز به همکاری میان کشورها، تبادل اطلاعات و هماهنگی در حوزه‌های امنیتی، دیپلماتیک و مالی وابسته بوده است.
این گزارش می‌گوید با تغییر ماهیت تروریسم، همکاری بین‌المللی نیز باید تغییر کند؛ به‌ویژه برای مقابله با افراد خودرادیکال‌شده، گروه‌های افراطی داخلی، شبکه‌های اجتماعی و روش‌های جدید تأمین مالی.
کارشناسان پیش‌بینی کرده‌اند که در آینده، حملات افراد الهام‌گرفته، مهاجمان تنها و گروه‌های افراطی داخلی ممکن است افزایش یابد و کشورها برای مقابله با این تهدیدها به همکاری بیشتر در زمینه فناوری، اطلاعات و تنظیم پلتفرم‌های دیجیتال نیاز خواهند داشت.
در مجموع، گزارش شورای آتلانتیک نتیجه می‌گیرد که ۲۵ سال پس از ۱۱ سپتامبر، تروریسم از بین نرفته، بلکه شکل آن تغییر کرده است؛ از سازمان‌های بزرگ و متمرکز مانند القاعده به شبکه‌هایی پراکنده، محلی و دیجیتال. در این میان، افغانستان و برخی مناطق افریقا و خاورمیانه همچنان محل نگرانی‌اند و فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، پهپادها، ارزهای دیجیتال و حملات سایبری می‌توانند چهره تهدید تروریستی در سال‌های آینده را تغییر دهند.
دانشجویان دانشگاه طبی کینگ ادوارد لاهور در اعتراض به تصمیم برای بازگرداندن دانشجویان افغان از این دانشگاه تجمع کردند.
شاخه دانشجویی جماعت اسلامی پاکستان اعلام کرد که شمار زیادی از دانشجویان در اعتراض به آنچه «اخراج اجباری دانشجویان افغان» خوانده، در این دانشگاه تجمع کرده‌اند. این نهاد دانشجویی گفت که از دانشجویان افغان آسیب‌دیده حمایت می‌کند و برای دفاع از حق آنان برای ادامه تحصیل به تلاش خود ادامه خواهد داد.
دانشگاه طبی کینگ ادوارد از نخستین نهادهایی است که دستور شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان را اجرا کرده و از دانشجویان افغان خواسته است مراحل اداری مربوط به ترک دانشگاه را تکمیل کنند. گزارش‌ها حاکی است حدود ۲۰تا ۲۲ دانشجوی افغان در این دانشگاه مشمول این دستور شدهاند که شماری از آنان در سال آخر تحصیل هستند.
اعتراض‌ها در حالی صورت می‌گیرد که شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان می‌گوید بررسی وضعیت دانشجویان افغان به دلیل تابعیت آنان نیست و به مسائل مربوط به ثبت‌نام، اسناد و وضعیت مهاجرتی ارتباط دارد.
این تصمیم حکومت پاکستان با واکنش‌های گسترده داخلی و بیرونی روبه‌رو شده است.
پیشتر، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان گفت که دانشجویان افغان دارای ویزای معتبر و مدارک قانونی می‌توانند به تحصیل خود در این کشور ادامه دهند.
او در نشست خبری خود افزود که تاکنون هیچ تصمیمی برای بازگرداندن تمامی دانشجویان افغان به کشورشان گرفته نشده است.
شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان روز پنجشنبه اعلام کرد که بیش از ۲۰۰شهروند افغانستان در رشته‌های پزشکی در پاکستان تحصیل می‌کنند، اما تنها ۲۲نفر از آنان در حال حاضر نزد این شورا ثبت شدهاند. به گفته شورا، ۱۴نفر از این ۲۲ دانشجو تحصیل خود را به پایان رسانده‌اند و هشت نفر دیگر قرار است سال آینده فارغ شوند.
روند بررسی وضعیت ۱۷۶دانشجوی دیگر همچنان ادامه دارد و شمار نهایی پس از تکمیل این روند مشخص خواهد شد.
شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان تأکید کرد که ممنوعیتی بر اساس تابعیت برای تحصیل پزشکی در پاکستان وجود ندارد و دانشجویان خارجی در صورت داشتن شرایط تحصیلی، ثبت‌نام، اسناد قانونی و وضعیت مهاجرتی معتبر می‌توانند در دانشگاه‌های مورد تأیید این شورا تحصیل کنند.
با این حال، این شورا افزود دانشجویانی که نزد آن ثبت نشده‌اند و مجوزهای لازم را ندارند، نمی‌توانند در چارچوب نظام آموزش پزشکی پاکستان به‌عنوان دانشجوی خارجی ثبت‌شده و قانونی شناخته شوند.
این شورا همچنین گفت که داشتن مدرک پزشکی به‌تنهایی به معنای برخورداری از حق اقامت، اشتغال یا طبابت در پاکستان نیست و فارغ‌التحصیلانی که قصد کار در این کشور را دارند، باید شرایط مربوط به دریافت جواز و ثبت حرفه‌ای را نیز تکمیل کنند.
به گفته این نهاد، با دانشجویان آسیب‌دیده با «کرامت» رفتار می‌شود و برای تکمیل مراحل اداری و فراهم کردن زمینه بازگشت آنان مطابق سیاست‌های دولت پاکستان همکاری صورت می‌گیرد.
در همین حال، شماری از دانشجویان افغان با مراجعه به دادگاه عالی لاهور، دستورهای شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان را به چالش کشیده و خواستار لغو آن شدهاند.
اعتراض در دانشگاه طبی کینگ ادوارد در شرایطی انجام می‌شود که پاکستان در ماه‌های اخیر فشار بر شهروندان افغانستان را افزایش داده و روند بازگشت و اخراج مهاجران افغان را دنبال کرده است.
محمد بن عبدالکریم العیسی، دبیرکل سازمان همبستگی جهان اسلام می‌گوید که هیچ توجیهی برای خشونت علیه زنان و پایمال کردن کرامت آنان وجود ندارد.
العیسی روز ۱۷ سنبله در نشست بین‌المللی «نقش رهبران دینی در مقابله با خشونت علیه زنان» در جده گفت که رهبران دینی باید اتهام‌هایی را که درباره جایگاه زنان به اسلام نسبت داده می‌شود، با استدلال و جزئیات پاسخ دهند.
دبیرکل سازمان همبستگی جهان اسلام خواستار همکاری فقها برای تهیه یک اثر علمی جامع درباره مسائل زنان و ترجمه آن به زبان‌های مختلف شد. او تاکید کرد: «هیچ مشروعیت و مصونیتی برای خشونتی وجود ندارد که کرامت حسی یا معنوی زن را پایمال کند.»
العیسی افزود که توجیه خشونت به نام شریعت یا نسبت‌دادن آن به اسلام، افترا به خداوند است.
این اظهارات در حالی مطرح شده که زنان در بسیاری از کشورهای مسلمان همچنان با محدودیت‌های اجتماعی و اقتصادی روبه‌رو هستند. با این حال، وضعیت در همه کشورها یکسان نیست و برخی حکومت‌ها در سال‌های اخیر برای افزایش حضور زنان در آموزش و بازار کار اصلاحاتی انجام داده‌اند.
افغانستان در این میان یک استثناست. این کشور اکنون تنها کشور جهان است که در آن آموزش متوسطه و دانشگاهی دختران و زنان به‌طور رسمی ممنوع شده و زنان از بازار کار کنار گذاشته شدهاند.
از مصر تا پاکستان؛ سهم اندک زنان از بازار کار
حضور زنان در بازار کار یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سنجش جایگاه اقتصادی آنان است. در سال ۲۰۲۵، تنها حدود ۱۹ تا ۲۰ درصد زنان در سن کار در خاورمیانه و شمال افریقا در نیروی کار حضور داشتند، در حالی که این رقم برای مردان بیش از ۷۰ درصد بود.
در جنوب آسیا نیز تنها حدود یک‌سوم زنان وارد بازار کار شدهاند.
به گزارش هفته‌نامه اکونومیست، سهم زنان در بیشتر کشورهای اسلامی پایین است. براساس آمار سال ۲۰۲۵، زنان حدود ۲۰ درصد نیروی کار مصر، ۲۲ درصد پاکستان، ۱۹ درصد اردن، ۱۶ درصد ایران و ۱۳ درصد عراق را تشکیل می‌دادند. این رقم در افغانستان تنها حدود ۶.۸ درصد بود.
پایین بودن سهم زنان تنها نتیجه قوانین نیست. مسئولیت مراقبت از کودکان، نبود حمل‌ونقل امن، فشارهای خانوادگی و باورهای سنتی درباره نقش زنان نیز مانع ورود آنان به بازار کار می‌شود.
در بخش‌هایی از خاورمیانه، شمال افریقا و جنوب آسیا، این باورها هنوز بر زندگی زنان سایه انداخته است. در برخی جوامع حتی خشونت علیه زنان نیز از سوی بخشی از مردم قابل قبول دانسته می‌شود. در هند، نزدیک به ۴۰ درصد زنان گفته‌اند که شوهر در برخی شرایط حق دارد همسرش را بزند. این رقم در هند بیش از ۴۰ درصد و در مالی در افریقا به حدود ۷۰ درصد می‌رسد.
پیامد این وضعیت فقط اجتماعی نیست. حذف زنان از بازار کار هزینه اقتصادی بزرگی نیز دارد. بانک جهانی برآورد کرده است که برداشتن موانع اشتغال زنان می‌تواند در بسیاری از کشورها درآمد سرانه را حدود ۲۰ درصد افزایش دهد.
عربستان؛ نمونه‌ای از افزایش حضور زنان
در شماری از کشورهای مسلمان، روند متفاوتی در جریان است. عربستان سعودی یکی از نمونه‌های شاخص این تغییر است. مشارکت اقتصادی زنان در این کشور طی سال‌های اخیر به‌سرعت افزایش یافته و در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۴ درصد رسیده است.
اکونومیست نوشت که مسئله در نهایت تنها به پوشش یا رفت‌وآمد زنان مربوط نمی‌شود. معیار مهم‌تر این است که آیا زنان می‌توانند درس بخوانند، کار کنند، درآمد داشته باشند و درباره زندگی خود تصمیم بگیرند.
برعکس، افغانستان اما در مسیر دیگر از کشورهای جهان اسلامی حرکت کرده است. طالبان پس از بازگشت به قدرت در اسد ۱۴۰۰ محدودیت‌های گسترده‌ای بر زنان و دختران وضع کرد. دختران از ادامه آموزش رسمی بالاتر از صنف ششم محروم شدهاند و زنان نیز اجازه تحصیل در دانشگاه‌ها را ندارند.
براساس آمار یونیسف، از زمان بازگشت طالبان بیش از ۲.۶ میلیون دختر افغان از آموزش متوسطه محروم شدهاند. سازمان ملل نیز برآورد کرده است که حدود ۳.۸ میلیون دختر ۷ تا ۱۸ ساله بیرون از مکتب‌اند.
محدودیت‌ها تنها به آموزش نمانده است. زنان از بخش بزرگی از بازار کار، زندگی عمومی و فعالیت‌های اجتماعی نیز کنار زده شدهاند.
برآورد دفتر زنان سازمان ملل نشان می‌دهد که نزدیک به ۸۰ درصد زنان جوان افغان نه درس می‌خوانند، نه کار می‌کنند و نه در موسسات کسب مهارت حضور دارند. این رقم در میان مردان جوان حدود ۲۰ درصد است.
این محدودیت‌ها هزینه اقتصادی نیز دارد. سازمان ملل برآورد کرده است که محدودیت‌های اعمال‌شده بر زنان در فاصله سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ حدود ۹۲۰ میلیون دالر به اقتصاد افغانستان زیان شده است.
ممنوعیت‌ها اکنون به بخش صحت نیز رسیده است. از دسامبر ۲۰۲۴، آموزش طبی، پرستاری و قابله‌گی برای زنان ممنوع شده است. یونیسف هشدار داده است که ادامه این وضعیت می‌تواند افغانستان را تا سال ۲۰۳۰ با کمبود حدود ۲۰ هزار معلم زن و بیش از ۵ هزار کارمند صحی زن روبه‌رو کند.
وقتی مقام طالبان زنان را «ناقص‌العقل» می‌خواند
در چنین فضایی، اظهارات برخی مقام‌های طالبان درباره زنان نیز بارها واکنش‌برانگیز شده است.
عبدالله سرحدی، والی طالبان برای جوزجان، به‌تازگی زنی را که خواستار جدایی از شوهر خشن خود بود، «بی‌عقل» و «ناقص‌العقل» خواند. او قبلاً نیز گفته بود که رفتن زنان به مکتب آنان را «بدبخت» می‌کند و «چشم‌شان پاره می‌شود».
ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، نیز حضور زنان در اداره‌های حکومتی را زمینه‌ساز «مفاسد» دانسته و گفته است که موضوع آموزش زنان هنوز به «حل شرعی» نیاز دارد.
بیست‌وپنج سال پس از حملات مرگبار ۱۱ سپتامبر، کارشناسان در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال هشدار دادند که القاعده هرچند نسبت به گذشته ضعیف‌تر شده اما در افغانستان تحت کنترول طالبان در حال بازسازی خود است و ممکن است بار دیگر غرب را غافلگیر کند.
آنان گفتند که طالبان تحت هیچ شرایطی از حمایت القاعده دست بردار نیست.
مایکل کوگلمن، پژوهشگر ارشد مطالعات جنوب آسیا در شورای آتلانتیک، ولید فارس، پژوهشگر و مشاور پیشین کارزار انتخاباتی دونالد ترامپ و عمر شریفی مدرس مردم‌شناسی در دانشگاه امریکایی افغانستان، در برنامه تالار که روز پنجشنبه نشر شد، درباره چشم انداز تهدید القاعده صحبت کردند.
القاعده؛ ضعیف اما در حال بازسازی
مایکل کوگلمن گفت که القاعده نسبت به گذشته ضعیف شده، اما در افغانستان تحت کنترول طالبان همچنان پناهگاه دارد.او هشدار داد که نباید تهدید القاعده دست‌کم گرفته شود. به گفته کوگلمن، این گروه در حال بازسازی توانایی‌های خود است و با برخی گروه‌های فعال در منطقه، از جمله تحریک طالبان پاکستان و جنبش اسلامی اوزبیکستان رابطه دارد.
کوگلمن افزود که طالبان حتی در برابر تهدید نظامی نیز حاضر نیست از گروه‌های شبه‌نظامی و تروریستی متحد خود دست بکشد و تلاش دارد روابطش با القاعده را، هرچند پنهانی حفظ کند.
او در عین حال گفت که تهدید القاعده در شرایط کنونی در مقایسه با داعش خراسان و تحریک طالبان پاکستان کمتر است. به گفته او، امریکا طالبان را در حال حاضر تهدید امنیتی مستقیم نمی‌داند، اما القاعده و داعش همچنان در فهرست تهدیدهای امنیتی امریکا قرار دارند.
ولید فارس هشدار داد که القاعده ممکن است بار دیگر امریکا را غافلگیر کند. او گفت که نسل جدیدی از اعضای این گروه در داخل افغانستان در حال آموزش و رشد هستند.
طالبان؛ از شورش تا حکومت
عمر شریفی، استاد مردم شناسی گفت که طالبان در حال تبدیل شدن از یک گروه شورشی به یک دولت ناکام است.او گفت که طالبان همچنان به ساخت مکاتب و آنچه «شست‌وشوی مغزی» جوانان خواند، ادامه می‌دهد و تلاش دارد برداشت ایدئولوژیک خود از اسلام را بر جامعه تحمیل کند.
شریفی با استناد به آمارهای سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۲۱ گفت که در بهترین حالت تنها ۱۴ درصد مردم از پیام ایدئولوژیک طالبان حمایت می‌کردند. به باور او، طالبان از حمایت گسترده مردمی برخوردار نیست.
ولید فارس ثبات کنونی طالبان را ناشی از نبود سیاست مشخص برای تغییر رژیم در افغانستان دانست. او گفت که امریکا به مردم و دولت پیشین افغانستان «خیانت» کرده است و مردم افغانستان نیز از آنچه در حال رخ دادن بود، آگاه نبودند.
فارس همچنین درباره همسویی احتمالی امریکا با گروه‌های جهادی در خاورمیانه هشدار داد و آن را «خیلی خطرناک» خواند.
در مقابل، کوگلمن تاکید کرد که شرایط امروز افغانستان با سال ۲۰۰۱ متفاوت است و شواهدی وجود ندارد که نشان دهد طالبان در آینده نزدیک سرنگون خواهد شد.
مقاومت علیه طالبان؛ بدون حمایت جهانی
مایکل کوگلمن گفت که امریکا گروه‌های مخالف طالبان را متحد خود نمی‌داند و جامعه جهانی نیز علاقه‌ای به حمایت از این گروه‌ها ندارد. به گفته او، در نبود حمایت خارجی، چشم‌انداز تغییر قدرت در افغانستان از مسیر مقاومت مسلحانه یا سیاسی در کوتاه‌مدت ضعیف است.
کارشناسان در این برنامه در مجموع بر این دیدگاه تاکید کردند که خروج امریکا از افغانستان و نبود یک راهبرد روشن برای مقابله با طالبان، زمینه را برای ادامه فعالیت گروه‌های تروریستی و تثبیت قدرت طالبان فراهم کرده است.
به گفته آنان، هرچند وضعیت کنونی با افغانستان پیش از حملات ۱۱ سپتامبر تفاوت‌های اساسی دارد، حضور القاعده و دیگر گروه‌های تروریستی در این کشور همچنان یک نگرانی امنیتی برای منطقه و غرب است.
بر اساس اسناد رسمی که به افغانستان اینترنشنال رسیده، اداره استخبارات طالبان برای تبلیغ علیه مخالفان در مجموع ۷۰ میلیون و ۷۰۰ هزار افغانی اختصاص داده است.
بر اساس این اسناد، بخش‌های مختلف این برنامه از طریق هزار و ۵۰۰ حساب کاربری مستعار در شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های وابسته به طالبان و شماری از تلویزیون‌های خصوصی اجرا می‌شود.
نامه‌های رسمی اداره استخبارات طالبان نشان می‌دهد که این طرح در واکنش به افزایش فعالیت‌های نظامی و فکری جبهات مقاومت و دیگر منتقدان تهیه شده است. در اسناد از این برنامه با عنوان «طرح ضدتبلیغ و تدابیر استخباراتی» یاد شده است.
این طرح از سوی «مدیریت پلان ریاست ۰۱۵» استخبارات به دستور معاونیت عملیاتی این اداره آماده شده است.
ایجاد بی‌اعتمادی نسبت به جریان‌های مخالف، دامن‌زدن به اختلاف میان جبهات ضدطالبان، جلوگیری از پیوستن شهروندان به مخالفان، نشر گزارش‌هایی درباره روابط مخالفان با پاکستان، جلب حمایت کارشناسان سیاسی در خارج از کشور و تهیه مطالب درباره سرکوب پشتون‌ها و بلوچ‌ها در پاکستان از اهداف این طرح عنوان شدهاند.
۳۰ میلیون افغانی برای تبلیغ علیه مخالفان
در بخش نخست طرح، رسانه‌های المرصاد، شبکه یاد، شبکه مثلث، صدای هندوکش، چینل آفاق، چینل نقاب، گرین میدیا و رادیو حریت، همراه با دست‌کم سه تلویزیون خصوصی، به‌عنوان مجریان برنامه‌های تبلیغاتی علیه مخالفان معرفی شدهاند.
اداره استخبارات طالبان برای اجرای این بخش ۳۰ میلیون افغانی بودجه در نظر گرفته است.
تبلیغ دستاوردهای امنیتی طالبان
بخش دیگری از طرح بر تقویت روایت طالبان از وضعیت امنیتی افغانستان تمرکز دارد.
تهیه گزارش‌ها از مناطق شمالی، مرکزی و غربی افغانستان از طریق مصاحبه با شهروندان به هدف تبلیغ تامین امنیت سراسری، نشر گسترده دستاوردهای ادارات امنیتی و استخباراتی طالبان و پوشش فعالیت‌های دیگر ادارات تحت کنترول این گروه از مواردی‌اند که در بخش دیگر این طرح در نظر گرفته شدهاند.
شبکه یاد، شبکه مثلث، رادیو حریت، چینل نقاب، چینل پرده نقره‌ای، وطندار پلس و چینل آفاق در اسناد به‌عنوان مجریان این بخش معرفی شدهاند.
استخبارات طالبان برای اجرای این برنامه ۲۰ میلیون افغانی بودجه در نظر گرفته است.
تبلیغات علیه پاکستان
براساس اسناد به‌دست آمده، اداره استخبارات طالبان در بخش دیگری از این طرح سلسله اقداماتی را برای تبلیغات علیه حکومت پاکستان در نظر گرفته است.
در این بخش، تهیه گزارش‌هایی برای بحرانی نشان دادن وضعیت اقتصادی پاکستان، برجسته‌کردن اختلاف میان طالبان افغان و تحریک طالبان پاکستان، پوشش گسترده فعالیت‌های تی‌تی‌پی و گروه آزادی‌بخش بلوچ و ناتوان جلوه‌دادن نیروهای امنیتی پاکستان در تامین امنیت این کشور در نظر گرفته شده است.
تبلیغ درباره حمایت اسلام‌آباد از جریان‌های مخالف طالبان، به‌ویژه جبهه آزادی افغانستان، نیز از محورهای این طرح است.
در اسناد، رسانه‌های المرصاد، ندای بلوچ و نهضت مدیا به‌عنوان مجریان این بخش معرفی شدهاند.
استخبارات طالبان برای این فعالیت‌ها ۲۰ میلیون افغانی بودجه در نظر گرفته است.
تبلیغ علیه دفاتر مخالفان در ایران و تاجیکستان
بخش دیگری از طرح به فعالیت جریان‌های مخالف طالبان در ایران و تاجیکستان اختصاص یافته است. بر اساس اسناد، تهیه گزارش و نشر مقالات انتقادی درباره دفاتر و فعالیت‌های مخالفان طالبان در این دو کشور در برنامه استخبارات گنجانیده شده است.
رسانه‌های صدای هندوکش، حجاز فارسی و المرصاد به‌عنوان مجریان این بخش معرفی شدهاند و برای آن ۵۰۰ هزار افغانی بودجه در نظر گرفته شده است.
اداره استخبارات طالبان برای هزار و ۵۰۰ حساب کاربری مستعار در شبکه‌های اجتماعی که از سوی مقامات و مسئولان این گروه مدیریت می‌شوند، حدود ۲۰۰ هزار افغانی بودجه برای دو ماه اختصاص داده است.
طالبان در حالی این برنامه‌ها و اقدامات تبلیغاتی و رسانه‌ای را دنبال می‌کند که در ماه‌های اخیر حملات جبهات مخالف این گروه در بخش‌های مختلف افغانستان افزایش یافته است. بدخشان به یکی از کانون‌های اصلی این درگیری‌ها تبدیل شده و جبهه‌های مخالف طالبان در این ولایت، به‌ویژه در ولسوالی‌های زیباک، یفتل و کران‌ومنجان حملات بیشتری علیه مواضع طالبان انجام داده‌اند.
بربنیاد این اسناد، ریاست استخبارات طالبان برای مقابله با فعالیت جبهات مخالف، بر استفاده گسترده از رسانه‌ها و تهیه گزارش‌های تبلیغاتی و ضدتبلیغاتی، ایجاد پوشش رسانه‌ای در داخل و خارج از کشور و تأثیرگذاری بر افکار عمومی تمرکز کرده است.
چهار سند بررسی‌شده نشان می‌دهند که اداره استخبارات طالبان برای مقابله با فعالیت نظامی و تبلیغاتی مخالفان، بر استفاده هماهنگ از رسانه‌ها، حساب‌های مستعار در شبکه‌های اجتماعی و تولید محتوای هدفمند در داخل و خارج از افغانستان تمرکز کرده است.
با این حال، این اسناد به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که تمام بخش‌های این طرح اجرا شده یا همه بودجه‌های پیش‌بینی‌شده پرداخت شدهاند.
۱۳ دانشجوی افغان در اعتراض به تصمیم شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان برای بازگشت آنان به افغانستان، به دادگاه عالی لاهور شکایت کردند. این دانشجویان خواستار لغو این تصمیم شده و این اقدام را «غیرقانونی، مغایر قانون اساسی و تبعیض‌آمیز» دانسته‌اند.
این دانشجویان شامل هفت زن و شش مرد در چند مرکز آموزشی پزشکی در لاهور، از جمله دانشگاه علوم پزشکی کینگ ادوارد و کالج پزشکی و دندان‌پزشکی شیخ خلیفه بن زاید آل نهیان تحصیل می‌کردند.
آنان از دادگاه خواسته‌اند وضعیت‌شان را بررسی کند و گفته‌اند تصمیم شورای پزشکی باید در چارچوب قانون اساسی پاکستان و تعهدات بین‌المللی این کشور گرفته شود.
بسیاری از این دانشجویان با استفاده از بورسیه علامه اقبال، که از سوی کمیسیون آموزش عالی پاکستان حمایت می‌شود، در این کشور تحصیل می‌کنند. این کمیسیون در جنوری ۲۰۲۵ نیز مراسمی برای استقبال از حدود ۳۵۰ دانشجوی افغان برگزار کرده بود.
نیلوفر نیکزاد، یکی از شاکیان گفته است که پیش از آمدن به پاکستان، دو سال در رشته پزشکی در افغانستان تحصیل کرده اما به دلیل محدودیت‌های طالبان مجبور شد تحصیلش را در آن کشور رها کند.
دیگر دانشجویان همچنین گفته‌اند که پس از اخراج از دانشگاه، از خوابگاه‌ها نیز بیرون رانده شدهاند.
در یکی از دادخواست‌ها آمده است که تصمیم اخراج آنها، علیه زنان و دیگر دانشجویان افغان در پاکستان «تبعیض‌آمیز» است.
دانشجویان از دادگاه عالی لاهور خواسته‌اند برای رسیدگی به وضعیت آنان اقدام کند. دفتر ثبت این دادگاه هنوز زمان رسیدگی به دادخواست‌ها را تعیین نکرده است.
اقدام این شورا با انتقادات گسترده‌ای همراه بوده است.
پیشتر شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان گفت از میان بیش از ۲۰۰ دانشجوی افغان شناسایی‌شده در رشته‌های پزشکی در این کشور، تنها ۲۲ نفر آن به‌گونه رسمی در این نهاد ثبت شدهاند.
پیشتر، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان گفت که دانشجویان افغان دارای ویزای معتبر و مدارک قانونی می‌توانند به تحصیل خود در این کشور ادامه دهند.
او در نشست خبری افزود تاکنون هیچ تصمیمی برای بازگرداندن تمامی دانشجویان افغان به کشورشان گرفته نشده است.
شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان از دانشجویان افغان که در رشته‌های پزشکی و دندان‌پزشکی در پاکستان تحصیل می‌کنند، خواسته است این کشور را ترک کرده و به افغانستان بازگردند.
این شورا در یک نامه رسمی نوشت که تا اطلاع بعدی، هیچ‌گونه پذیرش، جایگزینی، انتقال یا تسهیلات دیگر برای شهروندان افغانستان در دوره تحصیلی جاری مجاز نیست.
حامد کرزی، رئیس‌جمهور سابق افغانستان، از تصمیم دولت پاکستان برای اخراج دانشجویان افغان رشته پزشکی ابراز تأسف کرده است.
دیده‌بان حقوق بشر نیز از پاکستان خواست دستور اخراج دانشجویان افغان رشته‌های پزشکی و دندان‌پزشکی را لغو کند و به آنان اجازه دهد تحصیلات‌شان را به پایان برسانند.
کمیسیون حقوق بشر پاکستان تصمیم اسلام‌آباد برای اخراج دانشجویان افغان، به‌ویژه زنان، از دانشکده‌های پزشکی و دندان‌پزشکی این کشور و همچنین منع پذیرش دانشجویان جدید را محکوم کرد. این کمیسیون گفت که پاکستان مشکلات دانشجویان اخراجی در افغانستان را جدی بگیرد.
