پاکستان در شورای حقوق بشر: طالبان به نگرانیهای امنیتی اسلامآباد بیاعتنا است
نماینده پاکستان در شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد با ابراز نگرانی از وضعیت حقوق بشر و امنیت در افغانستان گفت که ادامه حضور گروههای تروریستی در خاک افغانستان، این کشور را به یکی از نگرانیهای عمده کشورهای منطقه تبدیل کرده است.
عباس سرور قریشی، دیپلمات نمایندگی دایمی پاکستان در ژنو، در نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد گفت که وضعیت حقوق بشری در افغانستان تحت حاکمیت طالبان «بسیار نگرانکننده» است و شهروندان این کشور از بسیاری از حقوق اساسی و مدنی خود محروماند.
او تأکید کرد که حضور گروههای تروریستی از جمله داعش و تحریک طالبان پاکستان تیتیپی در افغانستان، تهدیدی جدی برای امنیت منطقه به شمار میرود. به گفته او، حملات و سازماندهی حملات از خاک افغانستان علیه پاکستان نشان میدهد که وضعیت امنیتی در افغانستان همچنان نگرانکننده است.
این دیپلومات پاکستانی افزود که مقامهای طالبان بدون پذیرفتن مسئولیت، به نگرانیهای اسلامآباد درباره فعالیتهای تحریک طالبان پاکستان بیاعتنایی کردهاند. او گفت طالبان به حمایت خود از تیتیپی ادامه داده و نگرانیهای امنیتی پاکستان را نادیده گرفتهاند.
عباس سرور قریشی همچنین با اشاره به گزارشهای سازمان ملل متحد گفت که این گزارشها از حضور گروههای تروریستی در افغانستان حکایت دارند. او یادآور شد که شورای امنیت سازمان ملل متحد در نشستهای مختلف خود تأکید کرده است که خاک افغانستان نباید علیه هیچ کشوری، به شمول کشورهای همسایه، مورد استفاده قرار گیرد.
او گفت حضور گروههای تروریستی نه تنها امنیت منطقه را تهدید میکند، بلکه حقوق اساسی مردم افغانستان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد و بسیاری از حقوق شهروندان، از جمله حق زندگی در امنیت، را سلب میکند.
این دیپلومات پاکستان در بخش دیگری از سخنان خود بر حمایت کشورش از شهروندان افغانستان تأکید کرد و گفت پاکستان با وجود فشارهای اقتصادی، همچنان میزبان میلیونها مهاجر افغان است.
او افزود که اسلامآباد همواره با مردم افغانستان احساس همدردی و همبستگی داشته و به همین دلیل در سالهای گذشته پذیرای میلیونها مهاجر افغان بوده است؛ اقدامی که به گفته او در شرایط دشوار اقتصادی برای پاکستان صورت گرفته است.
عباس سرور قریشی همچنین تأکید کرد که چالشهای امنیتی، تروریستی، اقتصادی و بشردوستانه افغانستان به یکدیگر پیوند خوردهاند و رسیدگی به هر یک از این بحرانها بدون توجه به سایر ابعاد آن دشوار است.
او در پایان از شورای حقوق بشر و شورای امنیت سازمان ملل متحد خواست حمایت بیشتری برای مقابله با تهدیدهای امنیتی، تروریستی، اقتصادی و انسانی مرتبط با افغانستان فراهم کنند و به نگرانیهای کشورهای منطقه توجه بیشتری داشته باشند.
سیونهمین جلسه از شصتوسومین نشست شورای حقوق بشر در ژنو روز دوشنبه، ۱۳ میزان، برگزار شد. در این نشست، قطعنامه وضعیت حقوق بشر و تمدید ماموریت ریچارد بنت در افغانستان بدون نیاز به رایگیری با اجماع کامل کشورهای عضو به تصویب رسید. ماموریت گزارشگر ویژه ملل متحد برای یک سال دیگر تمدید شده است.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد برای افغانستان، به افغانستان اینترنشنال تأیید کرد که مأموریت او برای یک دوره دیگر تمدید شده است.
مأموریت آقای بنت روز دوشنبه، ۱۳ میزان، در نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد با «اجماع» کشورهای عضو این شورا تمدید شد.
این تصمیم در سیونهمین جلسه از شصتوسومین نشست شورای حقوق بشر در ژنو گرفته شد. قطعنامه وضعیت حقوق بشر و تمدید ماموریت ریچارد بنت در افغانستان بدون نیاز به رایگیری با اجماع کامل کشورهای عضو به تصویب رسید. ماموریت گزارشگر ویژه ملل متحد برای یک سال دیگر تمدید شده است.
این پنجمین دوره پیاپی تمدید مأموریت آقای بنت از زمان انتصاب او در سال ۲۰۲۲ به عنوان ناظر ویژه جنایات و وضعیت حقوق بشر در افغانستان تحت اداره طالبان به شمار میرود
پیش از تصویب این قطعنامه، نصیر احمد اندیشه، نماینده دائم افغانستان در دفتر سازمان ملل در ژنو، در سخنرانی خود در صحن شورا با تأکید بر ضرورت پاسخگویی بینالمللی، مشخصاً خواستار تمدید مأموریت ریچارد بنت به عنوان یکی از ارکان کلیدی این قطعنامه شد و از تمامی اعضا تقاضا کرد این متن نظارتی بدون رأیگیری و با اجماع تصویب شود.
مأموریت ریچارد بنت و چالشهای نظارت بر طالبان
شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد مأموریت «گزارشگر ویژه برای افغانستان» را اندکی پس از به قدرت رسیدن دوباره طالبان ایجاد کرد و ریچارد بنت، حقوقدان نیوزیلندی با پیشینه گسترده در رسیدگی به بحرانهای حقوق بشری، مسئولیت نظارت، مستندسازی تخطیها و ارائه گزارشهای دورهای از وضعیت میدانی افغانستان را بر عهده گرفت.
آقای بنت در جریان این سالها با تمرکز بر محدودیتهای گسترده اعمالشده از سوی طالبان علیه زنان و دختران، سیاستهای این گروه در تفکیک جنسیتی و حذف سیستماتیک زنان از آموزش، اشتغال و حیات اجتماعی را مصداق «آپارتاید جنسیتی» و جنایت علیه بشریت ارزیابی کرد؛ رویکردی که انتقادهای تند مقامهای طالبان را در پی داشت.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، در مصاحبهای که در ۳۰ اسد ۱۴۰۳ منتشر شد، به طور رسمی اعلام کرد که به آقای بنت دیگر ویزای ورود داده نخواهد شد. طالبان دلیل این تصمیم را متهم کردن ریچارد بنت به «پروپاگند و تبلیغات منفی علیه افغانستان» و ارائه «اطلاعات نادرست» به سازمانهای بینالمللی عنوان کردند.
با وجود این ممنوعیت میدانی، تمدید دوباره مأموریت او در نشست ژنو بیانگر پافشاری ساختار سازمان ملل بر گردآوری شواهد، ثبت موارد نقض حقوق بنیادین شهروندان و حفظ سازوکارهای دادخواهی بینالمللی درباره افغانستان است.
همزمان با پنجم اکتوبر (۱۳ میزان)، روز جهانی معلم، طالبان برخلاف شماری از کشورها، نهادهای بینالمللی و برخی از چهرههای سیاسی افغانستان، هیچ پیام رسمی به مناسبت این روز منتشر نکرد.
شماری از آموزگاران در کابل، بلخ و هرات گفتند مقامهای طالبان از برگزاری مراسم تجلیل از روز معلم در مکاتب جلوگیری کردهاند.
بررسی صفحات رسمی طالبان، از جمله وزارت معارف این گروه، نشان میدهد که تا پایان روز دوشنبه هیچ پیام تبریکی یا اعلامیهای در بزرگداشت روز جهانی معلم منتشر نشده است. این در حالی است که یونسکو، یونیسف، سازمان بینالمللی کار و نهادهای آموزشی در کشورهای مختلف جهان از این مناسبت تجلیل کردند.
پنجم اکتوبر از سوی یونسکو به عنوان روز جهانی معلم نامگذاری شده و از سال ۱۹۹۴ هر سال گرامی داشته میشود. این نهاد امسال شصتمین سالگرد تصویب توصیهنامه ۱۹۶۶ درباره جایگاه معلمان را با شعار «ایستادن در کنار معلمان؛ ۶۰ سال حفاظت از حرفه معلمی، ارتقای جایگاه آن و شکلدهی آینده ما» برگزار کرد. یونسکو در بیانیه خود بر نقش حیاتی معلمان در آینده آموزش تأکید کرده و از دولتها و سیاستگذاران خواسته است از جایگاه، حقوق و شرایط کاری آموزگاران حمایت کنند.
در افغانستان اما شماری از آموزگاران میگویند امسال اجازه برگزاری برنامههای نمادین برای بزرگداشت روز معلم را نیز نداشتهاند.
یک معلم در کابل در پیامی به افغانستان اینترنشنال گفته است قرار بود در مکتب محل کارش مراسمی برای قدردانی از آموزگاران برگزار شود، اما مسئولان طالبان مانع برگزاری آن شدند.
او نوشته است: «قرار بود به مناسبت روز معلم در مکتب مراسم تجلیل برگزار شود، اما به ما گفته شد که مکاتب اجازه ندارند از روز معلم تجلیل کنند. معلم چراغ راه دانش است و با تلاشهای شبانهروزی خود آینده فرزندان این سرزمین را میسازد. ما باور داریم که احترام به معلم، احترام به علم و آینده کشور است.»
در ولایت بلخ نیز گزارشهای مشابهی وجود دارد. لینا کریمی (نام مستعار)، آموزگار یکی از مکاتب این ولایت، به افغانستان اینترنشنال گفت که اداره معارف طالبان در بلخ به مکاتب هدایت داده است که از روز جهانی معلم تجلیل نکنند. او افزود: «شاگردان علاقهمند بودند از زحمات و فداکاریهای معلمانشان قدردانی کنند و برای این روز برنامههایی در نظر داشتند، اما به ما گفته شد که هیچ مراسمی برگزار نشود.»
در هرات نیز برخی معلمان به افغانستان اینترنشنال گفتند که طالبان اجازه برگزاری مراسم گرامیداشت از معلم را ندادند.
در مقابل، حامد کرزی، رئیسجمهور پیشین افغانستان، با نشر پیامی به مناسبت روز جهانی معلم از آموزگاران کشور قدردانی کرد و گفت که معلمان با وجود امکانات اندک و شرایط دشوار، مسئولیت آموزش و پرورش نسلهای آینده را با صداقت، وفاداری و تعهد انجام دادهاند.
آقای کرزی در پیام خود تأکید کرده است که معلمان جامعه را به سوی روشنایی دانش هدایت میکنند و جوانان آگاه و تحصیلکرده میتوانند زمینه دفاع، خودکفایی و زندگی عزتمندانه را برای کشور فراهم سازند. او همچنین بار دیگر بر اهمیت آموزش دختران و پسران تأکید کرده و آموزش همگانی را برای استقلال و عزت افغانستان حیاتی دانسته است.
سکوت طالبان در قبال روز جهانی معلم در حالی است که افغانستان همچنان تنها کشوری در جهان است که دختران از آموزش بالاتر از صنف ششم محروماند. در بیش از پنج سال گذشته، محدودیتهای گسترده بر آموزش دختران و زنان به یکی از محورهای اصلی انتقاد نهادهای بینالمللی از حکومت طالبان تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، در حالی که یونسکو در روز جهانی معلم از نقش آموزگاران در «شکلدهی آینده آموزش» و ضرورت حمایت از آنان سخن گفته است، شماری از معلمان افغان میگویند امسال نه تنها از تلاشهای آنان تقدیر نشد، بلکه اجازه برگزاری کوچکترین مراسم بزرگداشت در مکاتب نیز به آنان داده نشد.
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، روز دوشنبه با ایراد سخنرانی افتتاحیه، نشست «فرمت مسکو» درباره افغانستان را آغاز کرد.
او در این سخنرانی از کشورهای منطقه خواست به طالبان در مبارزه با داعش کمک کنند و از عملکرد حکومت طالبان در زمینه مبارزه با تروریسم، کاهش تولید مواد مخدر و توسعه اقتصادی افغانستان دفاع کرد.
لاوروف همچنین از تحریمهای غرب علیه طالبان انتقاد کرد و استقرار زیرساختهای نظامی ناتو در افغانستان و کشورهای همسایه را «غیرقابل قبول» خواند. او بر ادامه کمکهای بشردوستانه روسیه به افغانستان و گسترش همکاریهای منطقهای با طالبان تاکید کرد.
متن کامل سخنرانی وزیر خارجه روسیه را اینجا بخوانید:
همکاران گرامی، دوستان عزیز،
بسیار خوشحالم که بار دیگر افتتاحیه نشست فرمت مسکو را درباره افغانستان آغاز میکنم. این مکانیسم معتبر گفتوگو از سال ۲۰۱۶ فعال است، یعنی نشست امسال یک نشست سالگرد است و کشورهایی را که علاقهمند به مشارکت برابر و سودمند متقابل با مردم افغانستان هستند، گرد هم میآورد. این نشست این امکان را فراهم میکند که به صورت مشخص و بسیار مهم، به همراه کابل مسائل روز، از جمله مسائل مربوط به کمکهای بینالمللی به افغانستان را بررسی کنیم.
در ماه آگست امسال، پنج سال از روز آزادی کشور از اشغال دو دههای غرب گذشت. ماشین نظامی قدرتمند ایالات متحده و متحدانش در ناتو شکست خورد و روحیه جنگندگی و استقامت افغانها اشغالگران را مجبور به فرار کرد. دولت ملی به رهبری جنبش طالبان که به قدرت رسیدند، کنترل قلمرو کشور را به دست گرفتند و باید اعتراف کرد که نسبتا موفقانه آن را اداره میکنند.
مبارزه سازشناپذیری توسط نیروهای امنیتی افغان علیه داعش و سایر گروههای تروریستی در جریان است. صدها جنگجو از بین رفتهاند، تعدادی از حملات تروریستی پرسر و صدا خنثی شده است، از جمله حملاتی که علیه شهروندان خارجی و نمایندگیهای دیپلوماتیک بود. تاکید میکنم که در منافع مشترک ماست که به تقویت ظرفیت ضدتروریستی کابل، ارائه کمکهای مادی، فنی و کارشناسی، و حفظ تماسها از طریق سرویسهای ویژه و نهادهای امنیتی کمک کنیم.
اقداماتی که دولت افغانستان برای توقف قاچاق غیرقانونی مواد مخدر انجام میدهد، نتایج خود را نشان میدهد. بر اساس ارزیابیهای کارشناسی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، از سال ۲۰۲۲ تولید مواد مخدر در این کشور ۹۰ درصد کاهش یافته است. اقتصاد افغانستان به رغم فشارهای تحریمی شدید کشورهای غرب که تحت بهانه حمایت از حقوق بشر، امارت اسلامی را از سیستم مالی بینالمللی جدا کردند و داراییهای بانکی ملی آن را مصادره نمودند، همچنان به رشد خود ادامه میدهد. غرب به طور منظم این کار را انجام میدهد، همه شما نمونههای اخیر را به خوبی میدانید.
مقامات افغانستان پایبندی خود را به پروژههای انرژی منطقهای از جمله خط لوله گاز تاپی تائید کردند، اصلاحات مالیاتی انجام دادند، قوانین ضد فساد را تقویت نمودند و صنعت را احیا کردند. بر اساس دادههای رسمی، حدود ۱۷۰ تولیدی جدید در کشور افتتاح شده است. یک برنامه پنج ساله برای توسعه صنعت برق تدوین شده است. حجم تجارت خارجی که افغانستان با بیش از ۱۰۰ کشور جهان دارد، سال گذشته به ۱۴ میلیارد دالر رسید.
متاسفانه وضعیت بشردوستانه در کشور همچنان پیچیده باقی مانده است. بر اساس دادههای سازمان ملل، زمستان پیش رو بیش از ۱۷ میلیون افغان، یعنی تقریبا نیمی از جمعیت، با کمبود مواد غذایی مواجه خواهند شد و کل جمعیت نیازمند به کمکهای بشردوستانه به ۲۲ میلیون نفر خواهد رسید.
واضح است که برای اصلاح وضعیت، تلاشهایی هم از سوی ساختارهای تخصصی بینالمللی و هم در سطح دوجانبه مورد نیاز است. روسیه به نوبه خود به ارسال منظم کمکهای بشردوستانه ادامه خواهد داد. محموله بعدی این کمکها باید در ماههای آینده به افغانستان برسد.
در پایان میخواهم بار دیگر بر غیرقابل قبول بودن قطعی استقرار زیرساختهای نظامی ناتو در خاک افغانستان و کشورهای همسایه آن تاکید کنم. تحت هر بهانهای که باشد، همانطور که تجربه تاریخی نشان میدهد، چنین حضوری مایه بیثباتی بود و به افزایش درگیریها منجر شد. ما در دهههای اخیر نتیجه دیگری از چنین حضوری مشاهده نکردهایم.
من مطمئن هستم نشست شما که در فضایی سازنده برگزار خواهد شد، سهمی در توسعه بیشتر افغانستان به عنوان کشوری مستقل و پایدار خواهد داشت و در خدمت تامین صلح و ثبات در کل منطقه خواهد بود.
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، روز دوشنبه در سخنرانی افتتاحیه هشتمین نشست «فرمت مسکو» درباره افغانستان، استقرار زیرساختهای نظامی ناتو در افغانستان و کشورهای همسایه را «غیرقابل قبول» خواند.
لاوروف گفت این موضوع «تحت هر بهانهای» غیرقابل قبول است و تاکید کرد که تجربه تاریخی نشان داده است حضور نظامی خارجی در افغانستان به بیثباتی و افزایش درگیریها منجر شده است.
او افزود: «ما در دهههای اخیر نتیجه دیگری از چنین حضوری مشاهده نکردهایم.»
سرگئی لاوروف همچنین بر ضرورت تقویت ظرفیتهای «ضدتروریستی» در کابل تأکید کرد و گفت که به نفع همه کشورهای منطقه است که با ارائه کمکهای مادی، فنی و اطلاعاتی، از مبارزه طالبان با داعش و دیگر گروههای تندرو حمایت کنند.
لاوروف روز دوشنبه در سخنرانی خود در نشست فرمت مسکو گفت که حکومت طالبان در پنج سال گذشته «نسبتاً موفق» عمل کرده و در عرصه امنیتی توانسته است ضربات قابل توجهی به شاخه خراسان داعش و سایر گروههای تروریستی وارد کند. او افزود که صدها جنگجو از میان برداشته شدهاند و شماری از حملات بزرگ، از جمله حملات برنامهریزیشده علیه شهروندان خارجی و دیپلوماتها، خنثی شده است.
وزیر خارجه روسیه تصریح کرد: «در منافع مشترک ماست که به تقویت پتانسیل ضدتروریستی کابل کمک کنیم» و از ادامه تماسها میان نهادهای امنیتی و اطلاعاتی کشورهای منطقه با طالبان حمایت کرد.
این مقام روسی در حالی از همکاری امنیتی با طالبان سخن گفت که مسکو در سالهای اخیر بارها نسبت به تهدید داعش خراسان در افغانستان ابراز نگرانی کرده و آن را یکی از چالشهای اصلی امنیتی برای کشورهای آسیای میانه و روسیه دانسته است.
لاوروف همچنین گفت که حکومت طالبان در کنار مبارزه با گروههای مسلح، اقدامات جدی برای مهار تولید مواد مخدر انجام داده است. به گفته او، بر اساس ارزیابی دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل، تولید مواد افیونی در افغانستان از سال ۲۰۲۲ تاکنون حدود ۹۰ درصد کاهش یافته است.
با وجود این، وزیر خارجه روسیه اذعان کرد که بحران انسانی در افغانستان همچنان ادامه دارد. او با استناد به آمار سازمان ملل گفت که بیش از ۱۷ میلیون افغان در زمستان پیش رو با ناامنی غذایی روبهرو خواهند بود و حدود ۲۸ میلیون نفر به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند.
لاوروف در بخش دیگری از سخنانش بار دیگر با هرگونه استقرار زیرساختهای نظامی ناتو در افغانستان یا کشورهای همسایه مخالفت کرد و هشدار داد که چنین حضوری میتواند به بیثباتی بیشتر و تشدید درگیریها در منطقه منجر شود.
نشست هشتم فرمت مسکو در حالی برگزار شد که روسیه، چین، ایران، پاکستان و کشورهای آسیای میانه در ماههای اخیر بر ضرورت مقابله با تهدیدهای تروریستی فرامرزی ناشی از افغانستان تأکید کردهاند. مسکو بارها از جامعه جهانی خواسته است که برای جلوگیری از گسترش فعالیت داعش خراسان و دیگر گروههای تندرو، همکاریهای امنیتی با حکومت طالبان را گسترش دهد.
پنج روز از حملات هوایی ارتش پاکستان به مناطقی در ولایتهای هلمند و کنر گذشته، اما طالبان با وجود وعده «پاسخ حسابشده» هنوز دست به اقدام نظامی آشکار علیه اسلامآباد نزده است. مقامهای طالبان در ساعتهای نخست پس از بمبارانها از «انتقام »سخن گفتند.
بر بنیاد گزارش سازمان ملل متحد، در حملات پنج روز پیش پاکستان دستکم ۱۰ غیرنظامی که بیشترشان کودکان بودند، کشته و ۹ تن دیگر زخمی شدند.
طالبان در مراحل نخست، تلفات را شامل ۹ کشته و ۱۱ مجروح از میان باشندگان محل اعلام کرد. در مقابل، ارتش پاکستان مدعی شد که مخفیگاههای تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) و ارتش آزادیبخش بلوچستان (بیالای) را هدف قرار داده و «۲۲شبهنظامی» را کشته است. این ادعا از سوی طالبان رد شد.
سخنگویان طالبان این حملات را نقض حاکمیت افغانستان خوانده و از پاسخ حتمی سخن گفتند.
حملات پاکستان و محدودیت پاسخ طالبان
حملات اخیر اسلامآباد رویدادی منفرد نیست. در ماههای گذشته، پاکستان بارها از انجام حملات هوایی در داخل افغانستان خبر داده و طالبان نیز از حملات این کشور به مناطق مختلف افغانستان انتقاد کرده است.
در یکی از حملات پیشین در ۲۴ سپتامبر، مناطقی در قندهار، پکتیا و خوست هدف قرار گرفتند و طالبان از کشتهشدن چهار غیرنظامی خبر داد.
قندهار در میان این مناطق اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا این ولایت مرکز اصلی قدرت طالبان و محل اقامت هبتالله آخندزاده، رهبر این گروه، است.
پس از حملات اخیر، وزارت خارجه طالبان کاردار سفارت پاکستان در کابل را احضار و اعتراض رسمی خود را آنچه تجاوز و به نقض حریم هوایی افغانستان خواند اعلام کرد.
طالبان همچنین ادعای اسلامآباد مبنی بر استفاده گروههای مسلح از خاک افغانستان برای انجام حملات در پاکستان را رد کرد.
پاکستان اما میگوید عملیات نظامیاش در واکنش به تهدیدهای امنیتی از خاک افغانستان انجام شده است.
همین اختلاف، اکنون طالبان را با یک پرسش اساسی روبهرو کرده است: آیا این گروه توان پاسخ نظامی مستقیم به پاکستان را دارد؟
جواد بردیا، پژوهشگر حوزه امنیت در آلمان، به افغانستان اینترنشنال میگوید تفاوت توان نظامی دو طرف یکی از عوامل مهم در توضیح رفتار طالبان است.
او میگوید طالبان اکنون بهعنوان یک حکومت، با ارتشی کلاسیک و مجهز روبهرو است و ورود به یک نبرد مستقیم میتواند برای این گروه هزینه سنگینی داشته باشد.
به گفته بردیا، نیروهای طالبان تجربه گسترده جنگهای چریکی دارند، اما رویارویی با یک ارتش منظم و برخوردار از توان هوایی، نیازمند ظرفیتهایی است که طالبان در اختیار ندارد.
او میگوید که هرگونه تحرک نظامی شتابزده میتواند زمینه را برای حملات بیشتر پاکستان فراهم کند.
توازن قوای نابرابر
پاکستان دارای نیروی هوایی، تجهیزات سنگین و ساختار نظامی کلاسیک است؛ در حالی که طالبان پس از سقوط حکومت پیشین افغانستان بخشی از تجهیزات و هواپیماهای بهجامانده را در اختیار گرفت، اما حفظ و استفاده از این تجهیزات به آموزش تخصصی، قطعات یدکی و زیرساختهای فنی نیاز دارد.
طالبان همچنین فاقد نیروی هوایی در مقیاس ارتش پاکستان و شبکهای از سامانههای پدافند هوایی همسطح با آن کشور است.
همین تفاوت باعث شده است که گزینه پاسخ متعارف طالبان محدود باشد. آقای بردیا معتقد است که در چنین شرایطی، تهدیدهای نظامی طالبان را باید در چارچوب محدودیتهای واقعی این گروه سنجید.
او میگوید اگر درگیری به یک جنگ متعارف و گسترده تبدیل شود، طالبان با چالش جدی در دفاع از مواضع، تأسیسات و حریم هوایی افغانستان روبهرو خواهد شد.
به این ترتیب، «پاسخ حسابشده» طالبان لزوماً به معنای یک حمله مستقیم و گسترده نیست؛ بلکه ممکن است تلاش این گروه برای یافتن راهی برای واکنش بدون ورود به جنگی باشد که از نظر نظامی توان مدیریت آن را ندارد.
تیتیپی؛ گزینهای پرهزینه
در چنین شرایطی، گزینههای نامتقارن اهمیت بیشتری پیدا میکنندو تحریک طالبان پاکستان یا تیتیپی، یکی از مهمترین اختلافات امنیتی میان کابل و اسلامآباد است.
پاکستان طالبان را متهم میکند که به این گروه اجازه فعالیت در خاک افغانستان میدهد و از آن حمایت میکند؛ اتهامی که طالبان افغان همواره آنرا رد کرده است.
واسع رحمانی، پژوهشگر روابط بینالملل، به افغانستان اینترنشنال میگوید طالبان برای یک جنگ تمامعیار با ارتش پاکستان از ظرفیت نظامی متعارف مشابه برخوردار نیست.
او میگوید طالبان نه توان پاسخ متقارن هوایی دارد و نه از سامانههای موشکی و پدافندی لازم برای ایجاد بازدارندگی متعارف در برابر پاکستان برخوردار است.
رحمانی میگوید که در چنین شرایطی، ابزارهای نامتقارن، از جمله گروههایی مانند تیتیپی، میتواند در محاسبات امنیتی طالبان مطرح باشد.
اما او تأکید میکند که چنین گزینهای نیز بدون هزینه نیست. به گفته آقای رحمانی، استفاده از گروههای مسلح برای واردکردن فشار بر پاکستان میتواند بهانهای برای تشدید حملات اسلامآباد در داخل افغانستان فراهم کند و همزمان فشارهای منطقهای و بینالمللی بر طالبان را افزایش دهد.
از این منظر، تیتیپی برای طالبان یک ابزار ساده و کمهزینه نیست؛ بلکه گزینهای است که استفاده از آن میتواند به تشدید همان درگیریای منجر شود که طالبان تلاش دارد از آن اجتناب کند.
میان انتقام و جلوگیری از گسترش درگیری
در اظهارات مقامهای طالبان نیز نشانههایی از همین ملاحظه دیده میشود.
عبداللطیف منصور، وزیر احیا و انکشاف دهات طالبان، روز یکشنبه در مراسم افتتاح جاده ترانزیتی بدخشان گفت ریختن خون پاکستانیها «ناروا» است و نباید واکنشها به کشتهشدن افراد بیگناه منجر شود.
منصور گفت احساسات نباید به جایی برسد که «مسلمانان بیشتری به ناحق کشته شوند». او در عین حال تأکید کرد طالبان باید نظام را به اندازهای «خودکفا» بسازد که بتواند از افغانها دفاع کند و «فرد آسیبرسان را در کشورش خنثی کند».
او افزود طالبان هنوز بهطور کامل خودکفا نشده و باید راهی پیدا شود که هم «انتقام افغانها گرفته شود» و هم واکنشها به خونریزی بیشتر منجر نشود.
این اظهارات در کنار وعده «پاسخ حسابشده» نشان میدهد که مسئله برای طالبان فقط انتخاب زمان پاسخ نیست؛ بلکه انتخاب نوع پاسخی است که بتواند بدون تبدیلشدن به یک جنگ گسترده، پیام نظامی و سیاسی این گروه را منتقل کند.
پاکستان و اهرمهای اقتصادی محاسبات طالبان تنها به توان نظامی محدود نمیشود. افغانستان بخش قابلتوجهی از تجارت خارجی خود را از مسیرهای پاکستان انجام میدهد و هرگونه تشدید تنش میان دو کشور میتواند بر تجارت، انتقال کالا و رفتوآمد در گذرگاههای مرزی اثر بگذارد.
شهیم احمدی، کارشناس و پژوهشگر حوزه اقتصاد، به افغانستان اینترنشنال میگوید وابستگی افغانستان به مسیرهای تجاری پاکستان یکی از عواملی است که میتواند بر تصمیم طالبان درباره چگونگی پاسخ به اسلامآباد اثر بگذارد.
او میگوید در صورت بستهشدن مرزها، تاجران و تولیدکنندگان افغان، بهویژه صادرکنندگان محصولات زراعتی، با خسارتهای جدی روبهرو میشوند و اختلال در ورود کالا میتواند بر قیمت مواد غذایی و دارو نیز اثر بگذارد.
احمدی همچنین به مسئله مهاجران افغان در پاکستان اشاره میکند و میگوید اسلامآباد علاوه بر ابزارهای نظامی، اهرمهای اقتصادی و مهاجرتی نیز در اختیار دارد که میتواند در صورت تشدید تنشها از آنها استفاده کند.
به گفته او، به همین دلیل، رویارویی با پاکستان برای طالبان فقط یک مسئله امنیتی نیست و میتواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی نیز داشته باشد.
«پاسخ حسابشده» چه خواهد بود؟
پنج روز پس از حملات، طالبان همچنان میان دو ضرورت متناقض قرار دارد: پاسخدادن به حملات پاکستان برای حفظ موضع خود درباره حاکمیت افغانستان، و جلوگیری از ورود به رویاروییای که میتواند از توان نظامی و اقتصادی این گروه فراتر برود.
تا اینجا واکنش طالبان عمدتاً دیپلوماتیک و سیاسی بوده است؛ احضار دیپلومات پاکستانی، محکومکردن حملات و وعده پاسخ، اما در میدان نظامی، نشانهای از یک پاسخ مستقیم و متقارن دیده نمیشود.
پاسخ مستقیم اما میتواند زمینه حملات بیشتر پاکستان را فراهم کند و استفاده از گروههای مسلح نیز ممکن است به تشدید چرخه حملات و واکنشهای متقابل منجر شود.
در این میان، هزینه اصلی هرگونه تشدید تنش، مانند گذشته، میتواند بر غیرنظامیان دو سوی مرز تحمیل شود؛ مردمی که در خط مقدم حملات، بستهشدن مسیرهای تجاری و ناامنیهای ناشی از رویارویی دو کشور قرار دارند.