شبکه خبری سی‌ان‌ان در گزارشی به نقل از کارشناسان و یافته‌های موسسه «پراسپر گلوبل» نوشته است که کابل در مسیر تبدیل‌شدن به نخستین شهر مدرن جهان قرار دارد که ممکن است ذخایر آب زیرزمینی آن تا سال ۲۰۳۰ به پایان برسد.
با این حال، برای بخش بزرگی از باشندگان کابل، بحران آب همین اکنون به واقعیت روزمره بدل شده است.
سی‌ان‌ان می‌نویسد سطح آب‌های زیرزمینی کابل در یک دهه گذشته نزدیک به ۳۰ متر، کاهش یافته و برداشت آب بسیار بیشتر از میزان تغذیه دوباره این منابع است. برآوردها نشان می‌دهد سالانه بیش از ۱.۵۵ میلیارد فوت مکعب، معادل حدود ۴۴ میلیون متر مکعب، کمبود آب وجود دارد و نزدیک به نیمی از چاه‌های عمیق شهر خشک شده‌اند.
آب‌های زیرزمینی حدود ۸۰ درصد نیاز آبی باشندگان کابل را تامین می‌کنند، اما تنها حدود یک‌پنجم مردم به آب لوله‌کشی دسترسی دارند.
برای بسیاری از باشندگان، کمبود شدید آب از همین اکنون آغاز شده است. سی‌ان‌ان در گزارشی از کابل به وضعیت شماری از خانواده‌ها پرداخته است که به آب لوله‌کشی دسترسی ندارند و برای تهیه آب روزانه ناچارند ساعت‌ها در کنار مسجدها و پمپ‌های دستی آب صف بکشند. شماری دیگر نیز بخش قابل توجهی از درآمد خود را صرف خرید آب از تانکرها می‌کنند.
بر اساس این گزارش، برخی خانواده‌های فقیر در کابل تا ۳۰ درصد درآمدشان را برای آب هزینه می‌کنند، در حالی که سازمان ملل هزینه قابل پرداخت آب را حداکثر سه درصد درآمد خانوار می‌داند.
کاهش آب‌های زیرزمینی
کابل در میان درهای وسیع بین کوه‌های هندوکش قرار دارد و به‌طور طبیعی از برف و یخچال‌های این رشته‌کوه‌ها تغذیه می‌شود. دریای کابل و آبخوان‌های زیرزمینی از مهم‌ترین منابع تامین آب این شهرند.
با این حال، رشد سریع جمعیت، گسترش ساختمان‌های چندطبقه، افزایش مصرف آب در خانه‌ها، گلخانه‌ها و کسب‌وکارها و کاهش بارندگی و برف، فشار شدیدی بر این منابع وارد کرده است.
جمعیت کابل از کمتر از یک میلیون نفر در سال ۲۰۰۱ به حدود شش میلیون نفر رسیده است. در مناطقی که پیشتر یک خانواده در یک قطعه زمین زندگی می‌کرد، اکنون ده‌ها خانواده در ساختمان‌های چندطبقه سکونت دارند و فشار بر منابع محدود آب افزایش یافته است.
افغانستان در شش سال گذشته با خشکسالی پی‌هم روبه‌رو بوده است. بر اساس داده‌های سازمان ملل، میزان بارش برف در افغانستان در پایان سال گذشته به پایین‌ترین سطح در ۲۵ سال اخیر رسید. همچنین میزان برف در فاصله سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۰ نزدیک به ۲۰ درصد کاهش یافته است.
از سوی دیگر، میزان گسترده اعمار ساختمان‌ها، جاده‌ها و دیگر سطوح سخت و نفوذناپذیر در کابل مانع نفوذ آب باران به زمین می‌شود. در نتیجه، آب باران به‌جای تغذیه آبخوان‌ها، در سطح شهر جاری شده و به سیلاب تبدیل می‌شود.
آب آلوده و گران
بحران کابل تنها به کمبود آب محدود نیست. سی‌ان‌ان به نقل از کارشناسان نوشته است که در بخش‌های گسترده‌ای از شهر، تا ۸۰ درصد آب‌های زیرزمینی به فاضلاب و موادی مانند آرسنیک و شوری آلوده است.
خانواده‌هایی که توانایی حفر چاه‌های عمیق‌تر را ندارند، به پمپ‌های دستی، آب تانکری و دیگر منابع موقت وابسته‌اند.
اسدالله احمدی، یکی از باشندگان کابل، گفته است که برای تامین آب خانواده هفت‌نفره‌اش روزانه دست‌کم ۱۵۰ افغانی، حدود ۲.۳۵ دالر، هزینه می‌کند. او گفته است آب خریداری‌شده کثیف است و خانواده‌اش مجبور است پیش از مصرف آن را بجوشاند.
یک پژوهشگر آب و محیط زیست به سی‌ان‌ان گفته است که وضعیت کنونی را نباید صرفاً «بحران آب» دانست، بلکه این وضعیت به «ورشکستگی آبی» نزدیک شده است، زیرا منبعی در حال مصرف‌شدن است که امکان احیای آن بسیار محدود یا ناممکن است.
محمد فایزی، استاد موسسه آب، محیط زیست و صحت دانشگاه ملل متحد، نیز وضعیت کابل را «فاجعه انسانی» خوانده و گفته است که فرصت برای جلوگیری از آن محدود است.
افزایش جمعیت و حفر بی‌رویه چاه‌ها
رشد سریع کابل یکی از عوامل اصلی افزایش فشار بر منابع آب است. گزارش‌ها از افزایش جمعیت این شهر به حدود شش میلیون نفر خبر می‌دهند، این در حالیست که بخش بزرگی از زیرساخت‌های آب‌رسانی آن متناسب با این رشد توسعه نیافته است.
گسترش ساختمان‌های چندطبقه نیز مصرف آب را افزایش داده است. به گفته کارشناسان، در مناطقی که پیشتر یک خانواده در یک قطعه زمین زندگی می‌کرد، اکنون چندین خانواده در همان محدوده سکونت دارند.
حفر بی‌رویه چاه‌ها نیز ذخایر آب زیرزمینی کابل را زیر فشار بیشتری قرار داده است. برآوردهای منتشرشده نشان می‌دهد که در کابل بیش از ۱۲۰ هزار چاه وجود دارد و بسیاری از آنها بدون نظارت درست حفر شده‌اند.
میرزا جان، باشنده منطقه تایمنی، به سی‌ان‌ان گفت که خانواده‌اش در سال ۱۹۹۰ آب مورد نیاز خود را از یک چاه کم‌عمق تأمین می‌کردند، اما این چاه به‌تدریج خشک شد و اکنون عمق آن به بیش از ۲۰۰ متر رسیده است.
او هزینه حفر چاه را از کمک پسرانش که در امریکا زندگی می‌کنند، تأمین می‌کند و وضعیت کابل را «فاجعه نامرئی» می‌خواند.
طرح‌های روی میز
برای کاهش بحران آب کابل، چندین طرح از جمله ساخت بند شاه‌توت و انتقال آب از دریای پنجشیر مطرح شده است.
بند شاه‌توت که قرار بود با حمایت مالی هند ساخته شود، می‌تواند آب مورد نیاز بیش از دو میلیون نفر را تأمین کند. اما این پروژه پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ متوقف شد و ساخت آن هنوز آغاز نشده است.
پاکستان با این پروژه مخالفت کرده و می‌گوید ساخت بند می‌تواند میزان آب ورودی از حوزه دریای کابل به پاکستان را کاهش دهد.
طرح دیگر، ساخت خط لوله‌ای به طول حدود ۲۰۰ کیلومتر برای انتقال آب از دریای پنجشیر به کابل است. این پروژه هنوز در مرحله بررسی و طراحی قرار دارد.
بند شاه‌وعروس نیز در سال ۲۰۲۴ تکمیل شد و برای تأمین آب حدود ۲۰ هزار خانوار طراحی شده است، اما ظرفیت آن در مقایسه با جمعیت چند میلیونی کابل محدود است.
اداره طالبان همچنین از طرح انتقال آب از منطقه صیاد در پروان به کابل خبر داده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی این اداره، این پروژه در مرحله بررسی و طراحی قرار دارد و هدف آن انتقال سالانه حدود ۱۲۶ میلیون متر مکعب آب به کابل است.
مطیع‌الله عابد، سخنگوی وزارت انرژی و آب طالبان به سی‌ان‌ان گفت که وضعیت آب کابل «به سوی یک بحران جدی» در حرکت است.
به گفته او، این وزارت اقداماتی از جمله ساخت بندها، حفر چاه برای تغذیه منابع زیرزمینی و کنترل مصرف تجاری آب را روی دست دارد، اما حل مشکل به زمان و منابع نیاز دارد.
کارشناسان هشدار می‌دهند که حتی در صورت آغاز پروژه‌های بزرگ انتقال آب، ساخت تأسیسات، تصفیه‌خانه‌ها و شبکه توزیع آب سال‌ها زمان خواهد برد.
فاجعه‌ای در حال شکل‌گیری
کارشناسان می‌گویند کاهش کمک‌های بین‌المللی پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ نیز توانایی افغانستان برای مقابله با بحران‌های زیربنایی از جمله آب را محدود کرده است.
بحران آب کابل می‌تواند در شهرهای دیگر نیز تکرار شود. تغییرات اقلیمی، رشد سریع جمعیت و کمبود زیرساخت‌های آب‌رسانی ممکن است این شهرها را به جایی برساند که دیگر نتوانند آب مورد نیاز مردم را تأمین کنند.
برای بسیاری از خانواده‌های کابل، این وضعیت همین حالا هم بخشی از واقعیت زندگی آنها است. آنها ناچارند چاه‌های عمیق‌تر حفر کنند، آب تانکرها را گران بخرند، در صف پمپ‌های دستی بایستند یا قطعی‌های چندروزه آب را تحمل کنند.
برای شماری از باشندگان کابل، پرسش این است که تا چه زمانی می‌توانند در این شهر بمانند. ذخایر آب زیرزمینی کابل سریع‌تر از آن‌که دوباره پر شوند، مصرف می‌شوند.
در دو دهه پس از آن، نسلی به مکتب و دانشگاه رفت و فرصت‌هایی برای کار و ساختن آینده خود یافت. اما با بازگشت طالبان به قدرت در اسد ۱۴۰۰، بسیاری از این امیدها از بین رفتند.
در بیست‌وپنجمین سالگرد آغاز این حملات، شماری از شهروندان افغانستان از خاطرات خود می‌گویند. روایت‌های آنها از ترس و امید روزهای جنگ آغاز می‌شود و به فرصت‌های دوران جمهوریت و تلخی بازگشت طالبان می‌رسد.
حامد از کابل
آن زمان ۲۵ ساله بودم و در خوابگاه دانشگاه زندگی می‌کردم. یک روز خزانی بود. دانشجویان سراسیمه در دهلیزها رفت‌وآمد می‌کردند. تعدادشان کم بود، چون بسیاری از آنها پیشاپیش خوابگاه را ترک کرده بودند. صدای بمب‌افکن‌ها را می‌شنیدیم، اما خود هواپیماها را نمی‌دیدیم. خیلی زود فهمیدیم که اوضاع در حال تغییر است.
فردای حمله، کابل تغییر کرده بود. دیگر در شهر اثری از طالبان نبود و همه فرار کرده بودند. ادارات دولتی خالی و پاسگاه‌ها و دانشگاه‌ها تعطیل بودند. نیروهای جبهه متحد از سمت شمال وارد کابل می‌شدند. نمی‌دانستم آینده چه خواهد شد و چه اتفاقی برای کشور می‌افتد، اما فکر می‌کردم هرچه باشد، بهتر از طالبان است.
بعد خبر ورود نیروهای خارجی را شنیدیم. نشست بن برگزار شد و حکومت جدید شکل گرفت. من توانستم درسم را ادامه بدهم، این بار در فضایی متفاوت، با دانشجویان بیشتر و در کنار دختران و زنان.
دختران پس از پنج سال محرومیت از آموزش به دانشگاه برگشتند. فرصت خوبی برای کشور فراهم شده بود. من فارغ شدم، برای خود زندگی موفقی ساختم و در این سال‌ها مصروف کار و زندگی بودم.
معصومه از هرات
وقتی حمله امریکا به افغانستان آغاز شد، مادر جوانی بودم و در هرات زندگی می‌کردم. صدای هواپیماها و انفجارها ترسناک بود، اما در میان آن همه ترس، امیدوار بودم. با خود می‌گفتم که شاید بالاخره از چنگ طالبان رها شویم.
آرزوی ساده‌ای داشتم. می‌خواستم طالبان بروند و درهای مکتب دوباره به روی دختران باز شود. بسیاری از زنانی که می‌شناختم، همین آرزو را داشتند. صدای انفجارها ما را می‌ترساند، اما همزمان به رفتن طالبان و رسیدن آزادی امیدوار بودیم.
فرهاد از هالند
کشته‌شدن احمدشاه مسعود، فرمانده نیروهای مخالف طالبان، تنها امید ما به تغییر را از بین برده بود. دو روز بعد، القاعده به امریکا حمله کرد. پس از آن، جورج بوش به طالبان هشدار داد که اگر بن‌لادن را تحویل ندهند، به افغانستان حمله خواهد کرد. این هشدار بار دیگر امید به تغییر را در دلم زنده کرد.
زمان حمله امریکا، در ایران مهاجر بودم. در میان ما این تصور وجود داشت که امریکا طالبان را از میان برمی‌دارد و افغانستان را مثل کوریای جنوبی می‌سازد. دوستان ایرانی‌ام هم فکر می‌کردند که افغانستان روزی آن‌قدر پیشرفت خواهد کرد که مردم از ایران به آنجا مهاجرت کنند. این تصور اشتباه بود.
پس از سقوط طالبان، فضای جامعه باز شد و مردم آزادی بیشتری پیدا کردند. ما هم از ایران به افغانستان برگشتیم. اما اراده‌ای برای از میان بردن کامل طالبان وجود نداشت. در دوره جمهوریت، از بهترشدن اوضاع ناامید شدم و بار دیگر مهاجرت کردم، این بار به اروپا.
افغانستان نه‌تنها کوریای جنوبی نشد، بلکه دوباره به طالبان سپرده شد.
محبوبه از مزارشریف
در ۱۵ میزان ۱۳۸۰ در ایران بودم و خبر حمله امریکا به افغانستان را از رادیو شنیدم. با خود گفتم که شاید دختران دوباره بتوانند به مکتب بروند.
وقتی طالبان در سال ۱۳۷۵ کابل را گرفت، صنف یازدهم بودم. بیولوژی را دوست داشتم و می‌خواستم داکتر شوم. پس از بسته‌شدن مکتب، مدتی در یک صنف مخفی درس خواندم. اما خانواده‌ام می‌ترسیدند که طالبان مرا بربایند یا به ازدواج اجباری وادار کنند. دیگر نتوانستم به درس ادامه بدهم و به دانشگاه بروم.
یک سال بعد مادر شدم. با شدت‌گرفتن جنگ، در حالی که باردار بودم و نوزادی در آغوش داشتم، به ایران پناه بردم. خیاطی و آرایشگری یاد گرفتم و کار کردم تا فرزندانم درس بخوانند. همیشه به خود می‌گفتم که من نتوانستم، اما دخترانم باید بتوانند.
پس از سقوط طالبان، وقتی دختر بزرگم به سن مکتب رسید، با او به افغانستان برگشتم. روزی که با بکس مکتب از دروازه بیرون رفت، احساس کردم که او می‌تواند به آرزویی برسد که من از آن محروم شده بودم.
اما در اسد ۱۴۰۰، طالبان دوباره به قدرت بازگشت و دروازه‌های مکتب بار دیگر بسته شد. این بار می‌دیدم که دخترانم هم مثل من از درس محروم شده‌اند. من یک بار آرزوی داکترشدن را از دست داده بودم. سال‌ها تلاش کردم که دخترانم بتوانند درس بخوانند، اما حالا آنها هم پشت درهای بسته آموزش مانده‌اند. نمی‌دانم یک مادر چند بار باید شاهد از بین رفتن آرزوهای خودش و دخترانش باشد.
اکبر از فرانسه
بیست‌وپنج سال پیش، کودک ده‌ساله‌ای در خیرخانه کابل بودم. از سیاست و جنگ چیزی نمی‌فهمیدم. فقط صدای هواپیماهای بی۵۲ را می‌شناختم. وقتی از آسمان کابل می‌گذشتند، با خانواده به زیرزمین همسایه پناه می‌بردیم.
پس از سقوط طالبان، زندگی مردم تغییر کرد. در بیست سال بعد، به مکتب و دانشگاه رفتیم و فرصت پیدا کردیم که برای آینده خود تلاش کنیم. دو خواهر بزرگم که در دوره نخست طالبان از آموزش محروم بودند، درس خواندند، از مکتب فارغ شدند و معلم شدند.
اما با بازگشت طالبان این دستاوردها از ما گرفته شدند. خواهر سومم که دانشجوی کمپیوتر ساینس بود، نتوانست به تحصیلش ادامه دهد.
این بار دیگر کودک ده‌ساله نبودم و می‌فهمیدم که بازگشت طالبان چه معنایی دارد. سه سال زیر حاکمیت این گروه زندگی کردم. محدودیت‌های روزمره، تحقیر و برخورد مأموران امر به معروف در سرک را تجربه کردم. می‌دیدم که آزادی مردم کمتر می‌شود و فرصت‌های شان از بین می‌رود. تحمل این وضعیت برایم هر روز دشوارتر می‌شد.
سرانجام، مانند صدها هزار جوان دیگر، بی‌وطنی و غربت را به زندگی زیر حاکمیت طالبان ترجیح دادم. بیست‌وپنج سال پیش از ترس صدای بی۵۲ها به زیرمینی پناه می‌بردم. امروز که دور از افغانستان زندگی می‌کنم، بهتر می‌فهمم که آن جنگ و رویدادهای پس از آن چه تأثیری بر زندگی نسل ما گذاشت.
