رئیس مرکز مطالعات افغانستان در دانشگاه او.پی جیندال هند می‌گوید پاکستان سه دهه به این امید از طالبان حمایت کرد که نفوذ هند در افغانستان را از میان ببرد. به گفته این پژوهشگر هندی، گسترش روابط طالبان با هند نشان می‌دهد که انتظار اسلام‌آباد برای پایان نفوذ دهلی برآورده نشده است.
راگف شرما، رئیس مرکز مطالعات افغانستان در دانشگاه جهانی او.پی. جیندال هند، در مصاحبه با رادیو افغانستان اینترنشنال می‌گوید پاکستان در محاسبات خود درباره طالبان دچار اشتباه شد و راهبردی که با هدف افزایش نفوذ اسلام‌آباد و حذف هند از افغانستان دنبال می‌شد، به نتیجه مورد انتظار نرسید.
شرما گفت پاکستان حدود سه دهه برای ایجاد و تقویت نفوذ خود از طالبان حمایت کرد، اما بازگشت این گروه به قدرت نه‌تنها نفوذ اسلام‌آباد را تضمین نکرد، بلکه به‌تدریج به یکی از منابع تنش در روابط دو طرف تبدیل شد.
او وضعیت کنونی را با تجربه پاکستان در دهه ۱۹۹۰ مقایسه کرد، زمانی که اسلام‌آباد از گروه‌های مجاهدین حمایت می‌کرد و انتظار داشت از طریق نیروهای همسو، نفوذ تعیین‌کننده‌ای بر تحولات افغانستان داشته باشد.
به گفته شرما، «تنش‌های کنونی میان طالبان و پاکستان ساختگی یا صرفاً نمایشی نیست.»
او معتقد است طالبان با درگیری با پاکستان کوشیده است تصویر خود را بازسازی کند و نشان دهد که برخلاف برداشت رایج از وابستگی این گروه به جنرالان پاکستانی، در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و امنیتی خود استقلال عمل دارد.
اختلاف بر سر گروه‌های مسلح
شرما روابط طالبان با گروه‌های مسلح فعال در پاکستان، به‌ویژه تحریک طالبان پاکستان را از عوامل اصلی اختلاف میان کابل و اسلام‌آباد می‌داند. پاکستان این گروه را تهدیدی برای امنیت خود می‌خواند و از طالبان می‌خواهد مانع فعالیت آن از خاک افغانستان شود.
به گفته این پژوهشگر، طالبان حاضر نیست به خواست پاکستان برای قطع رابطه با تحریک طالبان پاکستان تن بدهد و این مسئله به یکی از دشوارترین موانع بهبود روابط دو طرف تبدیل شده است.
پاکستان بارها طالبان را به پناه‌دادن به تحریک طالبان پاکستان متهم کرده است. طالبان این اتهام را رد می‌کند و اسلام‌آباد را به اعمال فشار سیاسی و نظامی متهم می‌سازد. شرما می‌گوید که این اختلاف، افزون بر ابعاد امنیتی، محدودیت نفوذ پاکستان بر طالبان را نیز نشان می‌دهد.
آیا پاکستان در پی براندازی طالبان است؟
شرما در بخشی از مصاحبه، احتمال حمایت پاکستان از مخالفان مسلح طالبان را مطرح کرد. او مدعی شد که عملیات این گروه‌ها در ولایت‌هایی چون بدخشان و نورستان، بدون حمایت پاکستان امکان‌پذیر نبوده است. با این حال، در این مصاحبه شواهدی برای تأیید این ادعا ارائه نکرد.
او میان حمایت احتمالی از مخالفان طالبان و تصمیم برای سرنگونی این گروه تفاوت قایل شد و گفت که در حال حاضر نشانه‌ای از تصمیم پاکستان برای براندازی طالبان نمی‌بیند. به باور او، اسلام‌آباد می‌کوشد با باز نگه‌داشتن گزینه‌های مختلف و سنجیدن واکنش طالبان، این گروه را به تغییر رفتار وادار کند.
شرما همچنین گفت که پذیرش میانجی‌گری چین برای پاکستان دشوار است، زیرا اسلام‌آباد اکنون برای حل اختلاف با گروهی به میانجی نیاز دارد که زمانی نیرویی وابسته به خود می‌دانست.
به گفته او، چین با وجود گسترش روابط دیپلوماتیک با طالبان، همچنان درباره فعالیت گروه‌های اسلام‌گرای اویغور در افغانستان نگرانی دارد. شرما معتقد است که طالبان به این نگرانی‌های امنیتی بیجینگ رسیدگی نکرده است.
چرا هند با طالبان تعامل می‌کند؟
شرما رویکرد هند در برابر طالبان را «عمل‌گرایانه» و مبتنی بر منافع ملی این کشور توصیف کرد. او گفت که طالبان اکنون قدرت مسلط در افغانستان است و هیچ نیروی سیاسی یا نظامی دیگری نمی‌تواند به‌طور جدی حاکمیت این گروه را به چالش بکشد.
به گفته او، کشورها گاهی برای حفظ منافع خود با نیروهایی تعامل می‌کنند که از نظر سیاسی و ایدیولوژیک با آن‌ها اختلاف دارند. شرما تعامل هند با طالبان را نیز در همین چارچوب می‌داند.
او افزود که طالبان از گسترش روابط با هند دو هدف را دنبال می‌کند: «ایجاد اهرم فشار در برابر پاکستان و تقویت جایگاه خود در داخل افغانستان.»
شرما تأکید کرد که پاکستان همچنان ابزارهای نفوذی دارد که هند از آن‌ها برخوردار نیست. به گفته او، مرز مشترک، پیوندهای اجتماعی و مذهبی و ارتباط با رهبران طالبان، به اسلام‌آباد امکان می‌دهد بر تحولات افغانستان تأثیر بگذارد.
انتظار برآورده‌نشده برای تجارت با آسیای مرکزی
شرما گفت که پاکستان انتظار داشت با بازگشت طالبان به قدرت، دسترسی آسان‌تری به بازارهای آسیای مرکزی پیدا کند، اما این انتظار نیز برآورده نشده است.
او مدعی شد که با وجود امضای توافق‌های تجاری میان پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی، حجم تجارت آن‌ها حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد کاهش یافته است.
مسیرهای تجاری افغانستان و پاکستان نیز از ماه‌ها پیش به‌شدت مختل شده و بسته‌ماندن گذرگاه‌های اصلی به تجارت دو طرف آسیب زده است. طالبان در واکنش، تلاش برای گسترش تجارت از مسیر ایران و کشورهای آسیای مرکزی و تقویت ارتباطات تجاری با چین و هند را افزایش داده است.
به باور آصف درانی، این رویکرد می‌تواند با فراهم کردن فضای سیاسی بیشتر برای طالبان، اهرم فشار پاکستان بر این گروه را تضعیف کند.
به باور نماینده پیشین پاکستان در امور افغانستان، اگر هند روابط خود را با کابل گسترش دهد و روسیه نیز فضای سیاسی بیشتری برای طالبان فراهم کند، این گروه ممکن است تصور کند که گزینه‌های منطقه‌ای کافی برای مقابله با فشار پاکستان را در اختیار دارد.
او گفته است که چنین وضعیتی می‌تواند انگیزه طالبان را برای پاسخ‌گویی به نگرانی‌های امنیتی اسلام‌آباد کاهش دهد و اهمیت اولیه فارمت مسکو را نیز تضعیف کند.
آقای درانی در این مقاله با اشاره به نشست پنجم اکتوبر فارمت مسکو درباره افغانستان گفته است که این نشست بدون صدور بیانیه مشترک پایان یافت زیرا طالبان با عبارت‌های مربوط به تروریسم و تعهدات افغانستان در قبال کشورهای همسایه مخالفت کردند.
به گفته او این مخالفت قابل توجه است زیرا نگرانی درباره تروریسم برخاسته از خاک افغانستان پیش از این نیز در بیانیه‌های فارمت مسکو مطرح شده بود.
آصف درانی با اشاره به اظهارات سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، درباره اداره افغانستان از سوی طالبان گفته است که توصیف این گروه به‌عنوان «حکومت ملی» نشان‌دهنده تغییر رویکرد مسکو در قبال طالبان است.
سرگئی لاوروف در نشست مسکو از اقدامات طالبان در مبارزه با داعش و قاچاق مواد مخدر تمجید کرد.
او گفت طالبان تحت فشارهای خارجی و با منابع محدود، توانسته با گروه‌های تروریستی از جمله داعش مبارزه کند و صدها جنگجو را از بین برده است.
آصف درانی نوشت: روسیه نخستین کشوری است که حکومت طالبان را به رسمیت شناخت و اکنون پرسش اصلی این است که مسکو تا چه اندازه برای تقویت این رژیم آماده است.
این دیپلومات پیشین پاکستانی همچنین به افزایش حضور هند در کابل اشاره کرده و نوشته است که گسترش روابط دهلی نو با طالبان در کنار حمایت سیاسی فزاینده روسیه می‌تواند به افزایش مشروعیت بین‌المللی این گروه کمک کند.
او افزوده است که پاکستان بارها هند را به حمایت مالی از تحریک طالبان پاکستان و ارتش آزادی‌بخش بلوچستان متهم کرده است اما دهلی این اتهام‌ها را رد می‌کند.
آقای درانی در بخش دیگری از مقاله‌اش گفته است که روسیه از وضعیت امنیتی افغانستان و فعالیت گروه‌های مسلح در این کشور آگاهی دارد.
او می‌گوید با وجود گزارش‌های سازمان ملل درباره حضور و فعالیت گروه‌های تروریستی در افغانستان، روسیه از این موضوع به‌عنوان اهرم فشار سیاسی بر طالبان در شورای امنیت استفاده نکرده است.
آصف درانی از تحریک طالبان پاکستان ارتش آزادی‌بخش بلوچستان داعش شاخه خراسان القاعده جنبش اسلامی اوزبیکستان و جنبش اسلامی ترکستان شرقی به‌عنوان گروه‌هایی نام برده است که حضور و فعالیت آن‌ها در افغانستان نگرانی‌های امنیتی منطقه را افزایش داده است.
به باور این دیپلومات پیشین پاکستانی، طالبان با وجود درخواست‌های مکرر اقداماتی را که اسلام‌آباد برای جلوگیری از استفاده تحریک طالبان پاکستان از خاک افغانستان علیه پاکستان ضروری می‌داند، انجام نداده‌اند.
درانی در ادامه به نشست سه‌جانبه پاکستان چین و طالبان در کابل در آگست ۲۰۲۵ اشاره کرده و نوشته است که طالبان پیش از این نیز در برابر درج عبارت‌های مربوط به تروریسم و تعهدات امنیتی در بیانیه‌های مشترک مقاومت کرده‌اند.
به باور او، طالبان می‌خواهند از مزایای دیپلوماسی منطقه‌ای بهره‌مند شوند اما در برابر تعهدات سیاسی و امنیتی مشخص مقاومت می‌کنند.
آقای درانی نوشته که اگر طالبان همچنان از اقدام مؤثر علیه تحریک طالبان پاکستان و دیگر گروه‌هایی که پاکستان را هدف قرار می‌دهند خودداری کنند اسلام‌آباد ناچار خواهد شد سیاست خود در قبال کابل را دوباره ارزیابی کند.
به باور او تغییر رویکرد روسیه می‌تواند موازنه منطقه‌ای پیرامون افغانستان را تغییر دهد و پاکستان را وادار سازد جایگاه خود را در فضای دیپلوماتیک رقابتی منطقه از نو بررسی کند.
آقای فایق این سخنان را در نشست کمیته سوم هشتاد‌ویکمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل بیان کرد. او ادامه داد که دفاع از حقوق اساسی در افغانستان زیر حاکمیت طالبان، به بهای آزادی، امنیت و حتی جان فعالان تمام می‌شود.
سرپرست نمایندگی افغانستان افزود که طالبان فعالان مدنی، به‌ویژه زنان معترض را از طریق بازداشت‌های خودسرانه، ناپدیدسازی اجباری، شکنجه و اقدامات انتقام‌جویانه علیه اعضای خانواده‌های‌شان هدف قرار می‌دهند.
این نماینده افغانستان با اشاره به گزارش‌های ثبت‌شده تصریح کرد که زنان معترض و مدافعان حقوق بشر در توقیف طالبان از مواردی چون آزار جنسی، بدرفتاری و تهدید به خشونت جنسی پرده برداشته‌اند. او گفت طالبان از این ابزارها برای سرکوب مقاومت مسالمت‌آمیز، ارعاب جامعه و تحمیل سکوت بر مردم استفاده می‌کنند.
او تأکید کرد که دادخواهی برای آموزش دختران و مستندسازی جنایات، فعالان را با خطرات مرگبار روبه‌رو کرده است.
همچنین آقای فایق خواستار انجام تحقیقات بی‌طرفانه، حفاظت از قربانیان و پایان‌دادن به معافیت مجرمان از مجازات شد.
حمایت جهانی از مدافعان
سرپرست نمایندگی افغانستان در سازمان ملل با استقبال از گنجانیده شدن موضوعاتی چون سلامت روان و جرم‌انگاری فعالیت‌های مدنی در گزارش سازمان ملل، گفت مدافعانی که در خفا یا در تبعید به سر می‌برند به کمک‌های فوری و عملی نیازمندند.
همچنین فایق از کشورهای عضو سازمان ملل خواست تا روند صدور پناهندگی، مسیرهای امن انتقال و حمایت‌های حقوقی و روانی را برای فعالان تسهیل کنند و به اصل ممنوعیت بازگرداندن اجباری پناهجویان متعهد بمانند.
او در پایان خاطرنشان ساخت که تعامل جامعه جهانی با طالبان نباید تحت هیچ شرایطی تعهدات مربوط به حفاظت از فعالان حقوق بشر و پاسخگو کردن ناقضان این حقوق را تضعیف یا متوقف کند.
پیش از این گزارش‌های متعددی از بازداشت و شکنجه‌های فعالان از جمله زنان در زندان‌های طالبان منتشر شده است. یوناما در آخرین گزارش نظارتی خود اعلام کرد که فعالان حقوق بشر در افغانستان بدون دسترسی به وکیل مدافع یا روند عادلانه قضایی، در بندهای انفرادی نگهداری می‌شوند.
طالبان در ماه‌های نخست پس از بازگشت به قدرت، تظاهرات خیابانی زنان را سرکوب و فعالان معترض را بازداشت کردند. با فروکش کردن اعتراضات، این گروه در ماه‌های اخیر بازداشت‌های خیابانی زنان و دختران را از سوی محتسبان امر به معروف به بهانه پوشش شدت بخشیده است.
یوناما پیشتر از ثبت بیش از ۱۶۰۰ مورد نقض حقوق بشر در بازداشتگاه‌های طالبان خبر داده بود و اکنون دست‌کم بین یک‌هزار تا یک‌هزار و ۸۲۵ زن در زندان‌های این گروه محبوس هستند
پیشتر مریم بنت علی بن ناصر المسند، وزیر دولت قطر در امور همکاری‌های بین‌المللی گفته بود که آینده ثبات در افغانستان به عبور از کمک‌های بشردوستانه به حمایت از احیای اقتصاد و توسعه این کشور وابسته است.
نصیر احمد فایق شامگاه سه‌شنبه، ۲۸ میزان یادداشتی در شبکه اجتماعی اکس نوشت احیای اقتصادی افغانستان را نباید از حقوق بنیادین مردم این کشور، به‌ویژه زنان و دخترانی که زیر حاکمیت طالبان با تبعیض و محرومیت سیستماتیک روبه‌رو هستند، جدا دانست.
سرپرست نمایندگی دایمی افغانستان در ملل متحد در ادامه تأکید کرد که همکاری‌های اقتصادی و انکشافی نباید به مسیری برای مشروعیت‌بخشی یا تحکیم پایه‌های قدرت رژیمی بدل شود که مسوول نقض گسترده حقوق بشر در کشور است.
مشروط‌سازی کمک‌ها به حقوق زنان
آقای فایق تصریح کرد کمک‌های بشردوستانه به مردم باید ادامه یابد، اما بهبود پایدار اقتصادی و ثبات بلندمدت، نیازمند یک روند سیاسی معتبر، فراگیر و با رهبری افغان‌ها است؛ روندی که به تشکیل حکومتی مشروع و پاسخگو بر بنیاد اراده مردم، عدالت و تعهدات بین‌المللی افغانستان منجر شود.
او تأکید کرد: «زنان افغان و مردم افغانستان شایسته چیزی فراتر از وعده‌های اقتصادی‌اند؛ آنان سزاوار آزادی، کرامت انسانی، عدالت و داشتن صدایی در تعیین سرنوشت کشورشان هستند.»
اظهارات وزیر دولت قطر
خانم المسند در نشست «گروه هماهنگی افغانستان» که در روزهای ۲۹ و ۳۰ میزان در دوحه برگزار می‌شود، همچنین گفته بود آینده افغانستان باید از طریق یک روند سیاسی همه‌شمول و به رهبری خود افغان‌ها رقم بخورد.
او همچنین تأکید کرده بود که ثبات افغانستان بر امنیت منطقه و صلح بین‌المللی تأثیر مستقیم دارد و جامعه جهانی باید اولویت‌های روشنی برای همکاری با این کشور تعیین کند.
وزیر دولت قطر با اشاره به شکنندگی اقتصادی و بحران بشردوستانه، از کمک یا تعهد ۱۵۰ میلیون دالری دوحه در یک دهه گذشته یاد کرد و خواستار توزیع هماهنگ و شفاف کمک‌ها برای جلوگیری از آسیب به مردم شد.
پس از سقوط نظام جمهوری در اسد ۱۴۰۰ خورشیدی، مجمع عمومی سازمان ملل متحد از واگذاری کرسی دایمی افغانستان به طالبان خودداری کرده و اداره این نمایندگی همچنان بر عهده نصیر احمد فایق است.
دوحه نیز از سال ۱۳۹۲ خورشیدی با میزبانی دفتر سیاسی طالبان و امضای توافق‌نامه با امریکا در حوت ۱۳۹۸، کانون اصلی رایزنی‌های دیپلماتیک جامعه جهانی با این گروه بوده است.
