افغانستان اینترنشنال
چند هفته پس از حملات یازدهم سپتمبر ۲۰۰۱ به امریکا، نگاه فرماندهان نظامی واشنگتن به شهری در شمال افغانستان دوخته شده بود؛ شهری که به باور آنان می‌توانست مسیر جنگ را تغییر دهد. آن شهر مزارشریف بود.
در روزهایی که امریکا در حال تدارک حمله به حکومت طالبان و شبکه القاعده بود، جنرال تامی فرانکس، فرمانده عملیات نظامی امریکا، از اهمیت ویژه مزارشریف سخن می‌گفت. از نگاه او، این شهر که در نزدیکی مرز اوزبیکستان قرار دارد، می‌توانست به یک «پل زمینی» برای ورود به افغانستان تبدیل شود؛ مسیری برای انتقال نیروها، تجهیزات و کمک‌های بشردوستانه از آسیای مرکزی به داخل کشور.
اما مزارشریف تنها یک هدف لجستیکی نبود. سقوط این شهر می‌توانست نخستین شکست بزرگ طالبان را رقم بزند و معادلات جنگ را تغییر دهد.
از یازدهم سپتمبر تا آغاز جنگ
در یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، حملات القاعده به نیویارک و واشنگتن نزدیک به سه هزار کشته برجای گذاشت. دولت جورج بوش، رئیس‌جمهور وقت امریکا، طالبان را متهم کرد که به اسامه بن لادن و شبکه القاعده پناه داده‌اند.
پس از آنکه طالبان درخواست امریکا برای تحویل دادن بن لادن را نپذیرفتند، ایالات متحده همراه با متحدان خود عملیات نظامی علیه طالبان را آغاز کرد.
هفتم اکتوبر ۲۰۰۱، جنگنده‌های امریکایی حملات گسترده به مواضع طالبان را آغاز کردند. اما واشنگتن به خوبی می‌دانست که پیروزی تنها با بمباران هوایی ممکن نخواهد بود و برای جنگ زمینی به نیروهایی در داخل افغانستان نیاز دارد.
متحدان امریکا در زمین
این متحدان، نیروهای ائتلاف شمال بودند؛ مجموعه‌ای از گروه‌ها و فرماندهان ضد طالبان که پس از کشته شدن احمدشاه مسعود همچنان در شمال افغانستان با طالبان می‌جنگیدند.
در شمال، فرماندهانی چون عطامحمد نور و عبدالرشید دوستم نقش محوری داشتند. نیروهای ویژه امریکا نیز در کنار آنان حضور یافتند و حملات هوایی را هماهنگ می‌کردند.
نقشه روشن بود؛ امریکا از آسمان و ائتلاف شمال از زمین.
هفته‌ها بمباران مواضع طالبان، مراکز فرماندهی، خطوط ارتباطی و انبارهای مهمات این گروه را هدف قرار داد. منابع غربی آن زمان گزارش می‌دادند که توان طالبان برای برقراری ارتباط میان جبهه‌های مختلف تقریبا از بین رفته و ساختار فرماندهی این گروه به شدت آسیب دیده است.
نبرد برای مزارشریف
در اوایل نومبر ۲۰۰۱، فشار بر طالبان در شمال افغانستان به اوج رسید.
نیروهای ائتلاف شمال از چند محور به سوی مزارشریف پیشروی کردند؛ شهری که از سال ۱۹۹۸ در اختیار طالبان قرار داشت و یکی از مهم‌ترین مراکز قدرت آنان در شمال کشور محسوب می‌شد.
در نهم نومبر، خطوط دفاعی طالبان فروپاشید.
در حالی که حملات هوایی امریکا ادامه داشت، نیروهای عبدالرشید دوستم و عطا محمد نور وارد شهر شدند. طالبان که توان حفظ مواضع خود را از دست داده بودند، عقب‌نشینی کردند و کنترل مزارشریف به دست ائتلاف شمال افتاد.
این نخستین شکست بزرگ طالبان پس از آغاز حملات امریکا بود.
آخرین مقاومت
اما سقوط شهر به معنای پایان فوری جنگ نبود.
در حالی که واشنگتن به فرماندهان ائتلاف شمال هشدار داده بود از انتقام‌گیری و کشتار گسترده جلوگیری کنند، صدها جنگجوی طالبان و جنگجویان خارجی هم‌پیمان آنان هنوز تسلیم نشده بودند.
بسیاری از آنان در ساختمان‌های مختلف شهر موضع گرفتند.
یکی از مهم‌ترین این نقاط، مکتب سلطان رضیه در داخل شهر مزارشریف بود. به گفته مقام‌های امریکایی، حدود ششصد جنگجوی طالبان و نیروهای خارجی در این محل تجمع کرده بودند.
درگیری‌ها برای چند روز ادامه یافت.
سرانجام حملات هوایی امریکا و عملیات نیروهای ائتلاف شمال آخرین مقاومت‌های سازمان‌یافته طالبان را در هم شکست و کنترل کامل شهر تثبیت شد.
چرا مزارشریف مهم بود؟
اهمیت مزارشریف تنها در خود شهر خلاصه نمی‌شد.
این شهر دروازه شمال افغانستان و نزدیک‌ترین مسیر به ازبیکستان بود. سقوط آن امکان انتقال کمک‌های بشردوستانه و تجهیزات نظامی را فراهم می‌کرد و حتی زمینه ایجاد نخستین پایگاه نیروهای ائتلاف در داخل افغانستان را به وجود می‌آورد.
اما اهمیت سیاسی آن شاید از اهمیت نظامی‌اش بیشتر بود.
پس از هفته‌ها بمباران، واشنگتن به یک پیروزی ملموس نیاز داشت؛ پیروزی‌ای که نشان دهد فشار نظامی نتیجه داده است. سقوط مزارشریف دقیقا چنین پیامی داشت.
آغاز پایان طالبان
یک روز پس از سقوط مزارشریف، شهر چهره دیگری به خود گرفته بود. موسیقی که سال‌ها از فضای عمومی حذف شده بود، دوباره از بلندگوها و مغازه‌ها به گوش می‌رسید. زنان پس از سال‌ها محدودیت به خیابان‌ها آمده بودند و مردان مقابل سلمانی‌ها صف کشیده بودند تا ریش‌های خود را بتراشند. برای بسیاری از باشندگان شهر، پایان حاکمیت طالبان تنها یک تحول سیاسی یا نظامی نبود؛ نشانه بازگشت بخشی از زندگی روزمره‌ای بود که سال‌ها از آن محروم شده بودند.
این رویداد راه را برای پیشروی نیروهای ائتلاف شمال به سوی کابل باز کرد. تنها چند روز بعد پایتخت نیز از کنترل طالبان خارج شد. سپس هرات، جلال‌آباد و در نهایت قندهار سقوط کردند.
کمتر از یک ماه پس از آنکه نیروهای ائتلاف شمال وارد مزارشریف شدند، نخستین حکومت طالبان فروپاشید.
شهری که از نگاه جنرال تامی فرانکس دروازه ورود به افغانستان بود، در عمل به دروازه سقوط نخستین حکومت طالبان تبدیل شد؛ رویدادی که مسیر تاریخ افغانستان را برای دو دهه تغییر داد.
طالبان در داخل افغانستان می‌گوید شاخه خراسان داعش را شکست داده و این گروه را به طور کامل از بین برده است. اما مقام‌های طالبان در نشست‌های امنیتی منطقه‌ای از گسترش تهدید داعش، دسترسی این گروه به فناوری‌های پیشرفته و نیاز به همکاری اطلاعاتی کشورهای جهان سخن می‌گویند.
این دو روایت متفاوت، پرسش‌هایی درباره ارزیابی واقعی طالبان از وضعیت داعش و نحوه استفاده این گروه از تهدیدهای امنیتی در مناسبات خارجی‌اش ایجاد کرده است.
در پنج سال گذشته، مبارزه با داعش به یکی از محورهای تماس طالبان با کشورهای منطقه و قدرت‌های جهانی تبدیل شده است. همزمان با ادعای طالبان درباره نابودی داعش، نگرانی‌های امنیتی کشورهای همسایه درباره حضور گروه‌های مسلح خارجی به ویژه حضور و فعالیت شاخه خراسان داعش رو به افزایش است. طالبان در پنج سال و اندی حاکمیت خود به این نگرانی‌ها پاسخ نداده است.
بررسی این تناقض‌ها نشان می‌دهد که مبارزه با داعش، علاوه بر یک مسئله امنیتی، به یکی از موضوعات سودآور در تعامل سیاسی و منطقه‌ای طالبان تبدیل شده است.
ناظران می‌گویند طالبان در پنج سال گذشته با برجسته‌سازی دفع تهدید داعش خراسان توانسته است همکاری و کمک کشورهای مختلف، به‌ویژه کشورهای همسایه و منطقه، را جلب کند.
تناقض در اظهارات مقام‌های طالبان درباره وضعیت داعش، نمونه‌ای از این رویکرد است. عبدالحق وثیق، رئیس استخبارات طالبان، روز جمعه ۱۵ عقرب در اوزبیکستان از همکاری نکردن شرکت‌های بزرگ فناوری، از جمله تلگرام و تیک‌تاک، در مبارزه با داعش شکایت کرد.
او گفت این شرکت‌ها اطلاعات فنی مورد نیاز را در اختیار طالبان قرار نمی‌دهند و این مسئله به گسترش فعالیت داعش کمک می‌کند.
در مقابل، ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، روز شنبه ۱۶ عقرب در کابل بار دیگر مدعی شد که داعش در افغانستان به‌طور کامل از بین رفته و هیچ مرکز و پایگاه فعالی در این کشور ندارد. اما او گفت که مراکز داعش در پاکستان است.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که الکساندر زویف، معاون دبیرکل سازمان ملل متحد در امور مبارزه با تروریسم، در نشست اوزبیکستان گفته است شاخه خراسان داعش در افغانستان به تجهیزات تاکتیکی مدرن، از جمله پهپاد، دست یافته و اعضای آن آموزش‌های لازم برای استفاده از این تجهیزات را نیز فرا گرفته‌اند.
گزارش‌های سازمان ملل متحد نشان می‌دهد که داعش خراسان در تلاش برای احیا و بازسازی شبکه‌های خود است. این گروه راهبردش را تغییر داده و به استفاده از فناوری، فعالیت در فضای مجازی، جلب و جذب نیرو در سطح بین‌المللی و برنامه‌ریزی برای عملیات برون‌مرزی روی آورده است.
گزارش‌های نهادهای بین‌المللی شمار اعضای داعش خراسان را دو هزار نفر برآورد کرده است. این افراد عمدتا در ولایت‌های کنر، ننگرهار، بدخشان، تخار و بغلان فعالیت دارند.
تغییر راهبرد داعش
داعش خراسان در سال‌های نخست فعالیت خود، به‌ویژه در ننگرهار، جوزجان و برخی مناطق دیگر افغانستان، پایگاه‌ها و سنگرهای مشخصی داشت و برای مدتی بر بخش‌هایی از این مناطق تسلط یافته بود. اما پس از عملیات نظامی علیه مواضعش، بخش عمده‌ای از ساختار سرزمینی خود را از دست داد و به شبکه‌ای پراکنده‌تر و پنهان‌تر تبدیل شد.
اکنون فعالیت این گروه تنها به حضور فیزیکی و داشتن پایگاه‌های نظامی محدود نیست. داعش از شبکه‌های اجتماعی و بسترهای ارتباطی آنلاین برای تبلیغات، ارتباط با هواداران و جذب نیرو در داخل و خارج از افغانستان استفاده می‌کند.
عبدالمومن ضیا بدخش، آگاه امور دینی، به افغانستان اینترنشنال گفت که داعش خراسان از نیروی انسانی تحصیل‌کرده و مجهز به فناوری روز برخوردار است. به گفته او، شماری از اعضای این گروه در رشته‌های مرتبط با فناوری‌های مدرن آموزش دیده‌اند.
فروش تهدید داعش به جهان
طالبان در پنج سال گذشته مبارزه با داعش را به یکی از مهم‌ترین محورهای تعامل خود با جامعه جهانی، به‌ویژه روسیه، ایران، کشورهای آسیای مرکزی، ایالات متحده و کشورهای اروپایی، تبدیل کرده است.
حمله مرگ‌بار به تالار کنسرت کروکوس در حومه مسکو در مارچ ۲۰۲۴، که داعش مسئولیت آن را بر عهده گرفت و حمله به مراسم یادبود از قاسم سلیمانی در کرمان ایران، ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی تهدید این گروه را آشکار کرد. پس از این حمله‌ها، نگرانی روسیه، ایران و سایر کشورهای منطقه درباره فعالیت داعش خراسان افزایش یافت.
طالبان در مناسبات خود با روسیه و برخی کشورهای دیگر بر همکاری‌های اطلاعاتی و امنیتی در زمینه مقابله با داعش تأکید کرده است. روسیه نیز با وجود نگرانی‌های مداوم درباره وضعیت امنیتی افغانستان، بارها از اقدامات طالبان علیه داعش تمجید کرده است.
به باور ناظران، طالبان با برجسته‌سازی خطر داعش و آنچه موفقت در مهار آن می‌خواند، توانسته است خود را به بخشی از معادله امنیتی منطقه تبدیل کند. کشورها برای مهار تهدیدها و حملات احتمالی داعش ناگزیر به همکاری با طالبان شده‌اند. به این ترتیب، داعش برای طالبان به سرمایه‌ای سیاسی و امنیتی تبدیل شده است که از آن برای جلب همکاری، دریافت اطلاعات و کسب امتیازهای سیاسی استفاده می‌کند.
گزارش‌ها حاکی است که بخشی از ساختار تشکیلاتی داعش خراسان متشکل از اتباع کشورهای آسیای مرکزی است.
محمدجان کبیری‌اف، روزنامه‌نگار تاجیک، به افغانستان اینترنشنال گفت که داعش و گروه‌های افراطی بهانه‌ای در اختیار حکومت‌های سرکوبگر قرار می‌دهند تا آزادی‌های مذهبی و دینی شهروندان را محدود کنند و از کشورهای مختلف کمک‌های مالی و تسلیحاتی برای مبارزه با تروریسم مطالبه کنند.
او داعش را «یک پروژه» خواند و گفت که شمار زیادی از جوانان آسیای مرکزی به این گروه پیوسته‌اند.
کبیری‌اف گفت: «داعش یا گروه‌های افراطی و فعالیت تروریستی آن‌ها بهانه‌ای به دست حکومت‌ها می‌دهد تا آزادی‌های دینی را سرکوب کنند، کمک‌های مالی برای مبارزه با تروریسم درخواست کنند و در دل شهروندان خود رعب و وحشت ایجاد کنند.»
به گفته او، با این تبلیغات و سروصداها، احتمال دارد در آینده نزدیک شاهد اقدامات تروریستی زیر پرچم داعش باشیم.
ابزار توجیه سرکوب و بازداشت
طالبان در پنج سال گذشته هزاران نفر را به اتهام ارتباط با داعش بازداشت کرده است. با این حال، درباره شمار دقیق بازداشت‌شدگان، هویت آنان و سرنوشت بسیاری از این افراد اطلاعات مستقلی در دست نیست.
یک منبع آگاه در کابل به افغانستان اینترنشنال گفت که طالبان ۴۰ هزار نفر را بازداشت کرده است. به گفته این منبع، بخشی این افراد زیر نام مبارزه با داعش بازداشت شده‌اند و طالبان از نگهداری آنان برای دریافت کمک و امتیاز از نهادها و کشورهای مختلف استفاده می‌کند.
این منبع که از نزدیک با طالبان کار کرده است، گفت: «جنگ مذهبی داعش به نفع طالبان است، چون منطقه و جهان با آن‌ها هم‌نوایی و همکاری خواهند کرد.»
پیوند زدن داعش با مخالفان سیاسی
یکی دیگر از جنبه‌های استفاده ابزاری طالبان از داعش، مرتبط ساختن این گروه با جریان‌های مخالف سیاسی و نظامی خود است.
داعش با ایدئولوژی و اهداف خاص خود فعالیت می‌کند، اما جریان‌های مخالف طالبان، به‌ویژه گروه‌هایی که خواهان تغییر ساختار سیاسی و پایان حاکمیت این گروه هستند، مستقیماً بقای سیاسی و نظامی طالبان را به چالش می‌کشند.
با این حال، طالبان تلاش کرده است مخالفان خود را به داعش مرتبط معرفی کند یا نام آنان را در کنار نام داعش مطرح کند. در برخی رویدادهای امنیتی در بدخشان و حملات در نورستان، مقام‌های طالبان ادعاهایی درباره همکاری یا همسویی داعش با جبهه‌های مخالف مطرح کرده‌اند؛ اما تاکنون شواهد مستقلی درباره ارتباط سازمان‌یافته یا همکاری عملیاتی این جریان‌ها با داعش ارائه نشده است. جریان‌های مخالف طالبان می‌گویند آنان رهبران شناخته‌شده سیاسی و مردمی هستند که سال‌ها بخشی از قدرت در افغانستان بوده‌اند. آنان همچنان می‌گویند خود سال‌ها خود قربانی حملات داعش و طالبان بوده‌اند.
طالبان می‌داند که بسیاری از کشورهای منطقه و جهان درباره فعالیت جریان‌های مخالف سیاسی و نظامی این گروه حساسیت امنیتی مشابهی با داعش ندارند. حتی برخی کشورها میزبان رهبران مخالف طالبان هستند و با شماری از این جریان‌ها ارتباط سیاسی و نزدیک دارند. از همین رو، طالبان می‌کوشد با پیوند زدن مخالفان خود به داعش، فعالیت آنان را در چارچوب مبارزه با تروریسم قرار دهد و حساسیت کشورها را نسبت به این جریان‌ها افزایش دهد.
یک چهره ارشد مخالفان طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت: «داعش ضامن بقای دولت طالبان است.»
او افزود که «برعکس، جنگ با مقاومت برای طالبان دردسرهای جغرافیایی و قومی به بار می‌آورد.»
مبارزه پرسش‌برانگیز با داعش
طالبان خود را دشمن سرسخت داعش معرفی می‌کند و مدعی است که برای سرکوب این گروه از هیچ تلاشی دریغ نمی‌کند. با این حال، این گروه تاکنون به نگرانی‌های امنیتی شماری از کشورهای منطقه درباره حضور اعضای گروه‌های مسلح خارجی در افغانستان پاسخ قانع‌کننده نداده و حاضر نشده است اعضای این گروه‌ها را به کشورهای متقاضی تسلیم کند.
اطلاعات و گزارش‌های امنیتی درباره حضور اعضای گروه‌های مسلح خارجی در افغانستان، از جمله اعضای جنبش اسلامی ترکستان شرقی (اویغورها)، جنبش اسلامی اوزبیکستان، گروه‌های مسلح تاجیکستانی و تحریک طالبان پاکستان، همچنان محل نگرانی کشورهای منطقه است.
گزارش‌هایی وجود دارد که شماری از اعضای این گروه‌ها به داعش خراسان پیوسته‌اند یا با این گروه روابط فکری و ایدئولوژیک دارند. گزارش‌های نهادهای بین‌المللی و ارزیابی‌های امنیتی نیز از حضور اعضای تحریک طالبان پاکستان، جنگجویان آسیای مرکزی و افراد وابسته به شبکه‌های جهادی فرامرزی در افغانستان حکایت دارند. در برخی گزارش‌ها از حضور جنگجویان تاجیک، اوزبیک، اویغور، چیچنی و اتباع کشورهای دیگر در شبکه‌های داعش خراسان سخن گفته شده است.
چین، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی، به‌ویژه اوزبیکستان و تاجیکستان، بارها درباره حضور گروه‌های مسلح مخالف خود در افغانستان ابراز نگرانی کرده‌اند. خواست اصلی این کشورها مهار این گروه‌ها، جلوگیری از فعالیت آنان از خاک افغانستان و در مواردی بازگرداندن اعضای تحت تعقیب به کشورهای مبدأ است.
طالبان در برابر درخواست کشورهای منطقه برای تسلیم کردن اعضای گروه‌های مسلح خارجی مقاومت کرده و در مواردی اساساً وجود آنان را در افغانستان انکار کرده است.
یکی از دلایل این رویکرد را می‌توان در مناسبات سنتی و ایدئولوژیک طالبان با گروه‌های مسلح خارجی جست‌وجو کرد. در فرهنگ قبیله‌ای و عنعنوی این گروه، تسلیم کردن افرادی که به آنان پناه آورده‌اند یا به‌عنوان مهمان پذیرفته شده‌اند، اقدامی ناپسند تلقی می‌شود.
این مسئله یکی از عوامل اصلی اختلاف میان طالبان و پاکستان بر سر تحریک طالبان پاکستان نیز بوده است. اسلام‌آباد از طالبان می‌خواهد اعضای این گروه را مهار کند و مانع استفاده آنان از خاک افغانستان برای حمله به پاکستان شود؛ اما طالبان تاکنون حاضر نشده است مطابق خواست پاکستان با این گروه برخورد کند یا اعضای آن را به این کشور تسلیم کند.
بازگشت جنگجویان داعش از سوریه و عراق
موضوع دیگری که درباره حضور داعش خراسان در افغانستان پرسش‌برانگیز است، بازگشت شماری از اعضای این گروه از سوریه و عراق است.
کشورهای منطقه و سازمان ملل متحد اعلام کردند که صدها تن از اعضای داعش پس از فروپاشی بخش عمده قلمرو این گروه در سوریه و عراق، به افغانستان بازگشته‌اند. با این حال، درباره هویت، محل استقرار و وضعیت کنونی این افراد اطلاعات روشنی در دست نیست.
اینکه این افراد از چه مسیرهایی وارد افغانستان شده‌اند و چگونه توانسته‌اند در این کشور مستقر شوند، پرسش‌هایی است که طالبان تاکنون به آن‌ها پاسخ نداده است. با توجه به کنترول طالبان بر مرزها، گذرگاه‌ها و ساختارهای امنیتی افغانستان، ورود و استقرار شمار قابل توجهی از جنگجویان خارجی بدون آگاهی یا دست‌کم اطلاع دستگاه‌های امنیتی این گروه دشوار به نظر می‌رسد.
طالبان مدعی است که حملات داعش در افغانستان به‌گونه چشم‌گیری کاهش یافته است، اما این امر به معنای پایان حضور، فعالیت و تهدید این گروه تروریستی نیست. داعش در حال حاضر تمرکز بیشتری بر حملات فرامرزی دارد و می‌کوشد با بهره‌گیری از فضای عملیاتی فراهم‌شده در خاک افغانستان و تسهیلات و ارتباطات گروه‌های شبه‌نظامی منطقه‌ای، از جمله اویغورها، تحریک طالبان پاکستان و جریان‌های تندرو آسیای مرکزی، دامنه فعالیت‌های خود را گسترش دهد. منتقدان می‌گویند این گروه‌ها در بستر امنیتی و محیطی فعالیت می‌کنند که در نتیجه سیاست‌ها و رویکردهای اداره طالبان شکل گرفته است.
درگذشت حمید علیدوستی، پدر ترانه علیدوستی، بازیگر سینمای ایران و حملاتی که همزمان با مراسم تشییع و خاکسپاری او متوجه این بازیگر شد، بار دیگر یکی از تاریک‌ترین وجوه فضای مجازی را به نمایش گذاشت: سایبربولی و خشونتی که بخشی از کاربران دیگر در آن هیچ مرز اخلاقی و انسانی‌ای نمی‌شناسند.
تلخ است که حتی لحظات سوگواری یک انسان نیز از حملات کسانی که اختلاف سیاسی را به خصومت شخصی تبدیل کرده‌اند، در امان نیست.
ترانه علیدوستی، فارغ از هر موضع سیاسی و دیدگاهی که ممکن است با آن موافق یا مخالف باشیم، در این لحظه پیش از هر چیز دختری است که پدرش را از دست داده است.
آیا برای درک این واقعیت باید با تمام مواضع سیاسی او موافق باشیم؟
در فرهنگ ایرانی، احترام به خانواده و بازماندگان کسی که عزیزی از دست داده، همواره بخشی از قواعد ابتدایی همزیستی اجتماعی بوده است؛ هرچند این حرمت همیشه و در مورد همه رعایت نشده، به‌ویژه وقتی پای وابستگان به ساختار قدرت یا مخالفان حکومت در میان بوده است.
با این‌حال، اختلاف سیاسی نباید بهانه‌ای برای عبور از ابتدایی‌ترین مرزهای انسانی باشد.
این حملات محدود به ترانه علیدوستی نیست و طی سال‌های اخیر، افراد متعددی از طیف‌های سیاسی و اجتماعی مختلف هدف توهین، تهدید و تخریب قرار گرفته‌اند.
مساله دیگر صرفا اختلاف نظر نیست؛ شکل‌گیری فرهنگی است که در آن فحاشی و آزار روانی به ابزاری برای وادار کردن دیگران به سکوت یا همسویی تبدیل می‌شود.
سایبربولی؛ فراتر از چند کامنت توهین‌آمیز
افراد در برابر آزار اینترنتی واکنش یکسانی ندارند. به‌طور تقریبی می‌توان سه نوع واکنش را در میان قربانیان مشاهده کرد: گروهی که چندان تحت تاثیر قرار نمی‌گیرند. گروهی که آسیب می‌بینند، اما با کمک توانایی‌های فردی و حمایت اطرافیان آثار آن را مدیریت می‌کنند و گروهی که فشار حملات به‌تدریج زندگی شخصی، اجتماعی یا حرفه‌ای آنان را مختل می‌کند.
برای گروه سوم، آزار مستمر و گروهی ممکن است به انزوا، افسردگی و بحران‌های جدی سلامت روان منجر شود و در موارد شدید، خطر خودآسیب‌رسانی را افزایش دهد. بنابراین، چیزی که برای یک کاربر چند کلمه در یک صفحه نمایش است، ممکن است برای فرد دیگری بخشی از فشاری فرساینده و مداوم باشد.
این مساله در جامعه‌ای مانند ایران که سال‌ها با سرکوب، بحران‌های سیاسی، فشار اقتصادی، جنگ و ترومای جمعی روبه‌رو بوده، اهمیت بیشتری دارد. جامعه‌ای با این حجم از خشم و آسیب، بیش از هر زمان دیگری به همدلی و بازسازی اعتماد اجتماعی نیاز دارد؛ نه اینکه شهروندان خشم و ناامیدی خود را به سمت یکدیگر تخلیه کنند.
در بخشی از فضای مجازی، به‌خصوص شبکه ایکس، موجی از برچسب‌زنی سیاسی، اتهام‌زنی بدون سند، فحاشی جنسیت‌زده و حتی تهدید به تجاوز و قتل به چشم می‌خورد. بدون داده‌های معتبر نمی‌توان ادعا کرد کاربران خارج از کشور بیش از کاربران داخل ایران در این رفتارها نقش دارند؛ اما شدت برخی برخوردها در این فضاها قابل تامل است.
همچنین نسبت دادن قطعی این حملات به یک جریان سیاسی مشخص یا یک عملیات سازمان‌یافته، بدون شواهد کافی، درست نیست و باید میان رفتار فردی کاربران، حملات هماهنگ و عملیات احتمالی سازمان‌یافته، تفاوت گذاشت.
جمهوری اسلامی و دیگر جریان‌های سیاسی نیز ممکن است از فضای دوقطبی و تخریب متقابل بهره‌برداری کنند، اما نکته اساسی این است که سایبربولی به هیچ گروه سیاسی خاصی تعلق ندارد و هر کسی، با هر عقیده‌ای، ممکن است قربانی آن شود.
ناشناس بودن به معنای بی‌مسئولیتی نیست
بخشی از مشکل به این تصور برمی‌گردد که اینترنت فضایی بدون مسئولیت است.
برخی کاربران تصور می‌کنند پشت صفحه نمایش می‌توان هر چیزی گفت و هیچ پیامدی متوجه آن‌ها نخواهد شد؛ در حالی که ناشناس بودن یا استفاده از حساب کاربری مستعار، مسئولیت اخلاقی و در مواردی مسئولیت قانونی را از بین نمی‌برد.
البته هر انتقاد یا توهینی الزاما جرم نیست؛ اما تهدید جدی، آزار مستمر، تعقیب اینترنتی و انتشار غیرمجاز اطلاعات خصوصی، بسته به قوانین کشورها و شرایط پرونده، می‌توانند قابل پیگرد باشند.
تجربه اروپا؛ قانون در کنار حمایت و آموزش
در بسیاری از کشورهای اروپایی، مقابله با آزار اینترنتی فقط به توصیه اخلاقی محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از مسیرهای قانونی، حمایتی و آموزشی برای قربانیان وجود دارد.
این ساز و کارها کامل نیستند و تضمین نمی‌کنند که هر شکایتی به نتیجه برسد، اما دست‌کم راه‌هایی برای درخواست کمک فراهم می‌کنند.
در بریتانیا، تهدید و آزار مستمر اینترنتی، بسته به شرایط، ممکن است تحت قوانین مربوط به harassment یا ارتباطات مخرب بررسی شود.
پولیس متروپولیتن راهنمای مشخصی درباره آزار در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده است.
افراد همچنین می‌توانند از طریق پولیس، خدمات حمایتی مانند The Cyber Helpline و در مسائل مرتبط با محیط کار از طریق مدیر، واحد منابع انسانی یا نهاد Acas کمک بگیرند.
قانون Online Safety Act 2023 نیز برای پلتفرم‌های مشمول، تعهداتی در زمینه ایمنی کاربران و مقابله با محتوای غیرقانونی ایجاد کرده است.
در آلمان، بسته به نوع رفتار، موادی از قانون کیفری درباره توهین، افترا، تهدید و تعقیب مستمر می‌توانند کاربرد داشته باشند.
سامانه‌های پولیس آنلاین (Onlinewache) در ایالت‌های مختلف امکان ثبت برخی گزارش‌ها و شکایت‌ها را فراهم می‌کنند. پولیس همچنین بر حفظ مستندات و مراجعه به مراجع رسمی در موارد جدی تاکید دارد.
نهادهایی مانند یوپورت و کلیک‌سیف (JUUUPORT و klicksafe) نیز در زمینه آموزش و پیشگیری فعالیت می‌کنند.
در فرانسه، سرویس ۳۰۱۸ به‌صورت رایگان و محرمانه، هفت روز هفته از ساعت ۹ تا ۲۳، به کودکان و نوجوانان قربانی آزار دیجیتال کمک می‌کند.
وب‌سایت رسمی سرویس پابلیک (Service-Public) نیز درباره نحوه گزارش آزار اینترنتی، مراجعه به پولیس یا دادستانی و درخواست حذف محتوای غیرقانونی، راهنمایی ارائه می‌دهد.
سامانه فاروس (PHAROS) هم برای گزارش برخی محتواهای غیرقانونی در اینترنت در نظر گرفته شده است.
این نمونه‌ها نشان می‌دهند مقابله با سایبربولی به ترکیبی از قانون، پولیس، حمایت روانی و حقوقی، آموزش عمومی و مسئولیت پلتفرم‌ها، نیاز دارد.
یکی از مشکلات جامعه ایرانی، چه در داخل و چه در خارج کشور، ناآگاهی از همین مسیرهای حمایتی است. بسیاری نمی‌دانند چگونه مستندات آزار را حفظ کنند، به کجا مراجعه کنند یا چطور از امکانات محل کار، دانشگاه و کشور محل اقامتشان کمک بگیرند.
اطلاع‌رسانی رسانه‌ها و انجمن‌های ایرانی درباره این حقوق می‌تواند بخشی از این خلأ را جبران کند.
اختلاف سیاسی، مجوز حذف انسانیت نیست
پرسش اصلی این است: چرا بخشی از خشم سیاسی جامعه به‌جای آن که متوجه ساختار قدرت و عاملان سرکوب شود، به سمت افرادی می‌رود که ممکن است خودشان نیز قربانی همان ساختار باشند؟
جمهوری اسلامی سال‌ها جامعه را با دو‌گانه «با ما» و «بر ما» تقسیم کرده است. آیا قرار است مخالفان این حکومت نیز همان منطق را در روابط اجتماعی خود بازتولید کنند؟ آیا می‌توان مدعی دفاع از آزادی، دموکراسی و حقوق بشر بود، اما برای کسانی که با ما هم‌نظر نیستند، حق برخورداری از کرامت انسانی قائل نشد؟
همبستگی اجتماعی به معنای یکسان فکر کردن نیست و ارزش واقعی آن زمانی آشکار می‌شود که بتوانیم در کنار کسی بایستیم که با او اختلاف نظر داریم، اما حقوق انسانی‌اش در حال نقض شدن است.
مسئولیت این وضعیت فقط بر عهده مهاجمان نیست. تماشاگران نیز در شکل‌گیری فرهنگ فضای مجازی نقش دارند. لازم نیست برای محکوم کردن آزار یک فرد، از تمام مواضع سیاسی او دفاع کنیم. گاهی کافی است به‌جای بازنشر تصاویر حاوی فحاشی و تهدید، خود رفتار را محکوم کنیم و از قربانی، حمایت انسانی نشان دهیم.
بازنشر مکرر محتوای آزارگرانه، حتی با نیت انتقاد، ممکن است دامنه انتشار آن را بیشتر کند.
جامعه ایرانی امروز بیش از هر زمان دیگری به بازسازی اعتماد و همبستگی نیاز دارد. باید پیش از آن که فضای اجتماعی ما از وضعیت خاکستری به سیاهی مطلق برسد، در برابر فرهنگ تخریب و ارعاب، فارغ از اینکه عاملان آن به کدام طیف سیاسی تعلق دارند، مرزبندی کنیم.
هیچ عقیده و هدف سیاسی‌ای نمی‌تواند توجیهی برای تهدید، تحقیر و آزار انسان‌ها باشد.
نباید به لمپن‌های فضای مجازی، از هر جریان و گرایشی که باشند، اجازه دهیم گفت‌وگو را به میدان عربده‌کشی و تخریب تبدیل کنند.
قرار نیست همه مثل هم فکر کنیم. قرار نیست همه یکدیگر را تایید کنیم. اما باید بر سر یک اصل توافق داشته باشیم: هیچ‌کس حق ندارد به بهانه اختلاف سیاسی، کرامت انسانی دیگری را لگدمال کند.
اگر قرار است فردای ایران متفاوت از امروز باشد، این تفاوت باید از همین امروز و از رفتار خود ما آغاز شود.
پس از حمله نظامی امریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ و سقوط اداره طالبان، موجی از حمایت سیاسی، مذهبی و مردمی از این گروه در پاکستان شکل گرفت.
در حالی که حکومت پاکستان به ائتلاف ضدتروریسم به رهبری امریکا پیوسته بود، هزاران نفر در مناطق قبایلی و ایالت خیبرپختونخوا برای جنگ در کنار طالبان اعلام آمادگی کردند. آنان به اعضای طالبان پناه دادند و برای اعزام نیرو به افغانستان، گروه‌های جنگی تشکیل دادند.
این روند بعدها نقش تعیین‌کننده‌ای در سازمان‌دهی دوباره طالبان و شکل‌گیری جنبش مسلحانه طالبان پاکستان داشت.
در اواخر سال ۲۰۰۱، زمانی که نیروهای بین‌المللی به رهبری امریکا به افغانستان حمله و اداره طالبان را سرنگون کردند، پاکستان با معادله پیچیده سیاسی و امنیتی روبه‌رو شد. حکومت این کشور به ائتلاف امریکا پیوست، اما در سطح سیاسی، مذهبی و مردمی مخالفت گسترده‌ای با مداخله نظامی امریکا وجود داشت.
بخشی از احزاب مذهبی، رهبران دینی و گروه‌های مسلح در پاکستان، حمله امریکا را «اشغال» خواندند و حمایت خود را از طالبان اعلام کردند. در نهادهای امنیتی پاکستان نیز از طالبان حمایت می‌شد. واکنش گروه‌های مذهبی در مناطق قبایلی نزدیک خط دیورند و بخش مالاکند ایالت خیبرپختونخوا آشکارتر بود؛ زیرا گروه‌های مذهبی از پیش در این مناطق نفوذ داشتند.
در این مناطق، اردوگاه‌هایی برای حمایت از طالبان ایجاد شد و شماری از مردم نیز درهای خانه‌های خود را به روی رهبران طالب و جنگجویان خارجی که از افغانستان فرار کرده بودند، باز کردند.
کارزار جهاد صوفی محمد
مولانا صوفی محمد، رهبر تحریک نفاذ شریعت محمدی در بخش مالاکند، از نخستین رهبران مذهبی بود که مداخله نظامی امریکا را «اشغال» خواند و کارزار اعزام جنگجویان به افغانستان را آغاز کرد.
او با عنوان «جهاد افغانستان» در مناطق مختلف بخش مالاکند اردوگاه‌هایی برای گردآوری نیرو ایجاد کرد. صوفی محمد در مدت چند هفته، لشکری متشکل از حدود هشت تا ۱۰ هزار نفر برای حمایت از طالبان آماده کرد.
اسرار خان، خبرنگار محلی دیر که در آن زمان کارزار صوفی محمد را از نزدیک دنبال می‌کرد، به افغانستان اینترنشنال گفت که در میان مردم مالاکند فضای احساسی و غیرمعمولی برای رفتن به جنگ شکل گرفته بود.
به گفته او، در شهرها و روستاها اردوگاه‌هایی ایجاد شده بود، مردم برای رفتن به افغانستان نام‌نویسی و از این کارزار حمایت مالی می‌کردند. او گفت اشتیاق مردم به اندازه‌ای زیاد بود که گاهی این احساس به وجود می‌آمد که گویا امریکا به پاکستان حمله کرده است.
اسرار خان می‌گوید: «برادر خودم نیز به لشکر صوفی محمد پیوسته و به باجور رفته بود تا از آن‌جا از مسیر لغرای وارد افغانستان شود.»
او می‌گوید پدرش از او خواست به باجور برود و برادرش را بازگرداند؛ اما وقتی به آن‌جا رسید، با صحنه‌ای روبه‌رو شد که خودش را نیز تحت تأثیر قرار داد.
به گفته او، افرادی که برای رفتن به افغانستان در یک مسجد گردهم آمده بودند، با گل استقبال می‌شدند. از بلندگوها شعارهای «الجهاد، الجهاد» و «مرگ بر امریکا» سر داده می‌شد و مردم سلاح‌های خود را بالا می‌بردند.
اسرار خان می‌گوید: «برای مدتی این فضا بر ذهن من نیز تأثیر گذاشت و من هم علاقه‌مند شدم که به این لشکر بپیوندم و به افغانستان بروم.»
در لشکر صوفی محمد افرادی از سنین مختلف حضور داشتند. بسیاری از آن‌ها سلاح‌های مدرن نداشتند؛ برخی شمشیر و برخی دیگر تفنگ‌های قدیمی پدران و پدربزرگان خود را با خود برده بودند.
حلیم اسد، خبرنگار محلی دیر، نیز درباره کارزار آن زمان می‌گوید که صوفی محمد با یک موتر پیکاپ رفت‌وآمد می‌کرد و از طریق بلندگو تلاوت قرآن کریم پخش می‌شد.
به گفته او، صوفی محمد به شهرهای مختلف بخش مالاکند سفر کرد و برای گردآوری نیرو در مناطق متعددی اردوگاه‌هایی ایجاد کرد. از جمله این اردوگاه‌ها می‌توان به گراس‌گراند سوات، چکدره، تالاش و بونیر اشاره کرد.
حلیم اسد می‌گوید صوفی محمد در شرایطی لشکر بزرگی از مردم را گردآوری کرد که طالبان هنوز به‌طور کامل از افغانستان عقب‌نشینی نکرده بودند. به گفته او، طالبان نیز پیامی به صوفی محمد فرستاده بودند و به دلیل وخامت وضعیت امنیتی از او خواسته بودند به افغانستان نرود؛ اما او با وجود این هشدار، لشکر خود را به افغانستان فرستاد.
به گفته خبرنگاران محلی، شمار زیادی از افراد این لشکر در افغانستان کشته یا بازداشت شدند و شماری از باشندگان ولسوالی دیر نیز هنوز ناپدید هستند.
فضای سیاسی و مذهبی پاکستان
عنایت‌الله خان، باشنده ولسوالی دیر و رئیس جماعت اسلامی در بخش مالاکند، به افغانستان اینترنشنال گفت که پس از سقوط حکومت طالبان، بسیاری از احزاب مذهبی و سیاسی پاکستان مداخله نظامی امریکا را محکوم کردند.
به گفته او، پاکستان در آن زمان روابط نزدیکی با طالبان داشت و احساسات ضد امریکایی نیز در این کشور گسترده بود. به همین دلیل، مردم از بخش‌های مختلف جامعه به اقدام نظامی امریکا علیه افغانستان واکنش منفی نشان دادند.
عنایت‌الله خان می‌گوید یکی دیگر از پیامدهای حمایت از طالبان این بود که گروه‌های مسلح کوچک در مناطق قبایلی با یکدیگر ارتباط و همکاری برقرار کردند. به گفته او، این گروه‌ها بعدها به شکل‌گیری تحریک طالبان پاکستان انجامیدند و در گسترش مقاومت مسلحانه علیه امریکا و نیروهای بین‌المللی نقش داشتند.
او اضافه می‌کند که حضور نظامی امریکا و متحدانش در خاک افغانستان، برای پاکستان و دیگر کشورهای منطقه نیز مایه نگرانی بود.
در مناطق قبایلی ایالت خیبرپختونخوا، وزیرستان شمالی و جنوبی نخستین مناطقی بودند که جنگجویان و فرماندهان طالب پس از عقب‌نشینی از افغانستان به آن‌ها پناه بردند.
در کنار طالبان افغان، جنگجویان عرب القاعده، اوزبیک‌ها، چچنی‌ها و افراد مسلح از کشورهای دیگر نیز به این مناطق منتقل شدند.
برخی از فرماندهان محلی طالبان پاکستان، از جمله نیک محمد وزیر، بیت‌الله محسود، حافظ گل‌بهادر و مولانا صادق نور، در کنار اعضای لشکر طیبه و دیگر گروه‌های جهادی پاکستانی، نقش مهمی در حمایت و سازمان‌دهی این جنگجویان در مناطق قبایلی داشتند.
پس از افزایش شمار جنگجویان خارجی، پاکستان تحت فشار امریکا نیروهای ارتش خود را در مناطق قبایلی مستقر کرد. در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ نیز عملیات نظامی علیه این جنگجویان آغاز شد.
در باجور، مولوی فقیر محمد به شماری از جنگجویان خارجی که از جنگ افغانستان فرار کرده بودند، پناه داد. اعضای القاعده نیز در میان این افراد حضور داشتند. ادعاهایی نیز درباره سفر ایمن‌الظواهری، رهبر القاعده، به باجور و برخورداری او از حمایت جنگجویان محلی در این منطقه مطرح شده بود.
نقش پاکستان در ظهور دوباره طالبان
سمیع یوسفزی، خبرنگار افغان که جنبش طالبان را از نزدیک دنبال کرده است، می‌گوید این جنبش از آغاز، شکل‌های مختلف حمایت دولتی و مردمی را در پاکستان تجربه کرده بود.
او به افغانستان اینترنشنال گفت که پس از جنگ‌های مجاهدین، ادامه جنگ‌های داخلی و بی‌ثباتی سیاسی در افغانستان، زمینه نگرانی‌های امنیتی را برای پاکستان فراهم کرده بود.
به گفته او، پاکستان می‌خواست در افغانستان نیرویی شکل بگیرد که مانع گسترش جنگ و بی‌ثباتی در آن سوی مرز شود و جایگزین گروه‌های پیشین مجاهدین باشد. به باور او، این عوامل زمینه حمایت دولتی و مردمی از جنبش طالبان در پاکستان را فراهم کردند.
سمیع یوسفزی می‌گوید پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، پاکستان به ائتلاف به رهبری امریکا پیوست، اما مخالفت داخلی با اقدام نظامی امریکا همچنان ادامه داشت.
او برای تقویت این مخالفت چند عامل را برمی‌شمارد: نفوذ جبهه متحد در ساختار حکومت جدید افغانستان، رقابت سیاسی میان پاکستان و هند، احساسات ضد امریکایی در جهان اسلام و سپس حمله امریکا به عراق.
به گفته او، این شرایط به طالبان فرصت داد تا توان و تشکیلات خود را برای ادامه مقاومت در برابر امریکا و متحدانش دوباره سازمان‌دهی کنند.
او اضافه می‌کند که در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵، همزمان با گسترش جنگ طالبان، مناطق قبایلی به مراکز مهمی برای سازمان‌دهی، ارتباطات و برنامه‌ریزی نظامی این گروه تبدیل شده بودند.
مدارس دینی و تأمین نیروی انسانی برای جنگ
یک خبرنگار افغان که درباره چگونگی حمایت از طالبان در پاکستان در کابل تحقیق کرده و نخواسته نامش فاش شود، می‌گوید مدارس دینی و سازمان‌های مذهبی در تأمین نیروی انسانی برای جنگ طالبان نقش مهمی داشتند.
او به افغانستان اینترنشنال گفت که هزاران نفر از طریق سازمان‌های مذهبی و جهادی طرفدار پاکستان در برخی مدارس دینی این کشور جذب و برای جنگ در کنار طالبان به افغانستان اعزام شدند.
به گفته او، رسانه‌های چاپی نیز در آن زمان در شکل‌دهی به تصویر طالبان نقش داشتند. در روزنامه‌ها و مجله‌ها مطالبی منتشر می‌شد که طالبان را به‌عنوان یک جنبش مقدس و دینی معرفی می‌کردند.
او می‌گوید جنگجویان پاکستانی که در جریان نخستین دوره حکومت طالبان در افغانستان کشته، بازداشت یا زخمی شده بودند، بعدها در گسترش حمایت از طالبان در مناطق خود تأثیرگذار شدند.
به گفته این خبرنگار، پس از تشکیل جمهوری اسلامی افغانستان، نفوذ هند به یکی از نگرانی‌های امنیتی پاکستان تبدیل شد. به باور او، مقام‌های پاکستانی به‌تدریج روابط و همکاری‌های پنهانی خود را با شماری از رهبران طالبان افغان، به‌ویژه جلال‌الدین حقانی و شبکه او، گسترش دادند.
طاهر خان، خبرنگار پاکستانی و کارشناس مسائل افغانستان، می‌گوید یکی از دلایل مهم همدلی مردمی با طالبان در پاکستان، سرنگونی حکومت این گروه از سوی امریکا بود.
به گفته او، پیش از آن نیز احساسات ضد امریکایی و طرفداران تفکر جهادی در پاکستان وجود داشتند و حمله نظامی به افغانستان زمینه بسیج و فعالیت بیشتر این گروه‌ها را فراهم کرد.
طاهر خان می‌گوید مداخله نظامی امریکا برای گروه‌های جهادی موجود در پاکستان یک موضع مشترک سیاسی و مذهبی ایجاد کرد و شرایط را برای گسترش مقاومت طالبان در آن سوی مرز فراهم کرد.
پیروزی دموکرات‌ها یا جمهوری‌خواهان در انتخابات کانگرس ممکن است بر موضوعاتی چون حقوق بشر، پناهجویان افغان و روابط واشنگتن با پاکستان اثر بگذارد، اما کارشناسان بر این باورند که تغییر ترکیب کانگرس به تغییر بنیادین سیاست امریکا در قبال افغانستان منجر نخواهد شد.
انتخابات میان‌دوره‌ای کانگرس امریکا روز سه‌شنبه، ۱۲ عقرب، در حالی برگزار شد که نظرسنجی‌ها از پیشتازی دموکرات‌ها حکایت دارند. هنوز نتایج این انتخابات مشخص نشده است، اما رقابت بر سر اکثریت مجلس نمایندگان و سنا این پرسش را مطرح کرده است که تغییر احتمالی توازن قدرت در کانگرس چه پیامدهایی برای افغانستان خواهد داشت؟
افغانستان در سال‌های اخیر جایگاه خود را در اولویت‌های سیاست خارجی امریکا از دست داده است. با این حال، نتیجه انتخابات می‌تواند بر میزان نظارت کانگرس بر سیاست‌های حکومت دونالد ترامپ، روابط واشنگتن با پاکستان و موضوعاتی چون حقوق زنان و وضعیت پناهجویان افغان تاثیر بگذارد.
هر دو حزب بزرگ امریکا در روند خروج این کشور از افغانستان نقش داشتند. حکومت دونالد ترامپ توافق‌نامه دوحه با طالبان را امضا کرد؛ توافقی که به تضعیف دولت جمهوری افغانستان انجامید و زمینه بازگشت طالبان به قدرت را فراهم کرد. پس از آن، حکومت جو بایدن روند خروج نیروهای امریکایی را بدون قیدوشرط تکمیل کرد؛ خروجی که عملاً به بازگشت طالبان به قدرت انجامید.
با گذشت پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، سیاست امریکا در قبال افغانستان همچنان با ابهام همراه است. آیا تغییر در ترکیب کانگرس می‌تواند این ابهام را برطرف کند و چشم‌انداز تازه‌ای در سیاست واشنگتن در قبال افغانستان ایجاد کند؟
اجماع دو حزب بر کم‌توجهی به افغانستان
میرویس بلخی، استاد دانشگاه و وزیر پیشین معارف افغانستان، به افغانستان اینترنشنال گفت که انتخابات کانگرس امریکا تاثیر بنیادینی بر وضعیت افغانستان نخواهد داشت. به گفته او، «سیاست عدم تغییر و تحول عمده در افغانستان، مورد اجماع دو حزب بزرگ امریکا است.»
یکی از معاونان پیشین وزارت خارجه افغانستان نیز معتقد است که پیروزی هر یک از دو حزب، در کوتاه‌مدت تغییر محسوسی در سیاست واشنگتن در قبال افغانستان ایجاد نخواهد کرد.
او که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، گفت: «دو حزب بزرگ امریکا در بی‌علاقگی به افغانستان اختلافی ندارند. هیچ‌کدام علاقه‌ای به توجه و اولویت‌بخشیدن به افغانستان ندارند.»
به باور این مقام پیشین، در صورت پیروزی دموکرات‌ها ممکن است فشار بر اداره طالبان، به‌ویژه تحت تاثیر لابی‌ها و گروه‌های مدافع حقوق بشر، افزایش یابد؛ اما این فشار لزوماً به تغییر سیاست کلی امریکا منجر نخواهد شد.
مجیب رحیمی، پژوهشگر سیاسی و از مقام‌های دولت پیشین، نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که انتخابات میان‌دوره‌ای امریکا تاثیر مستقیم و تعیین‌کننده‌ای بر وضعیت افغانستان نخواهد داشت.
او گفت خروج امریکا از افغانستان در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن، رئیس‌جمهور دموکرات، تکمیل شد؛ هرچند توافق خروج در دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ امضا شده بود. به گفته رحیمی، افغانستان دیگر در شمار اولویت‌های اصلی سیاست خارجی امریکا قرار ندارد.
با این حال، او افزود که اگر دموکرات‌ها اکثریت یک یا هر دو مجلس کانگرس را به دست آورند، ممکن است موضوعاتی چون حقوق بشر، حقوق زنان، وضعیت پناهجویان افغان و نظارت بر سیاست حکومت ترامپ در قبال افغانستان اهمیت بیشتری پیدا کند.
رحیمی تاکید کرد که نباید انتظار تغییر بنیادین در سیاست امریکا را داشت، زیرا تعیین جهت‌گیری سیاست خارجی همچنان عمدتاً در اختیار حکومت دونالد ترامپ است.
پاکستان؛ متغیر مهم در معادلات افغانستان
یکی از حوزه‌هایی که نتیجه انتخابات کانگرس می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر افغانستان اثر بگذارد، روابط امریکا و پاکستان است.
در حال حاضر، روابط حکومت دونالد ترامپ با رهبری سیاسی و نظامی پاکستان نزدیک است. ترامپ بارها از شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، و عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، ستایش کرده است. شهباز شریف نیز بارها از نامزدی ترامپ برای دریافت جایزه صلح نوبل حمایت کرده است.
این نزدیکی، به‌ویژه در زمینه همکاری‌های امنیتی و مبارزه با تروریسم، می‌تواند بر معادلات منطقه‌ای و روابط اسلام‌آباد با اداره طالبان تاثیر بگذارد. حکومت امریکا نیز از همکاری پاکستان در مبارزه با تروریسم حمایت کرده است.
مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا، اخیراً در توضیح موضع واشنگتن درباره تنش‌های پاکستان و طالبان گفت: «ما نگرانی‌های پاکستان را درک می‌کنیم. ببینید، پاکستان نگران حملات تروریستی است که از خاک افغانستان سازمان‌دهی و حمایت می‌شوند. مقام‌های پاکستانی معتقدند که طالبان برای مهار این حملات به اندازه کافی اقدام نکرده‌اند و به همین دلیل، دست به اقداماتی علیه آن‌ها زده‌اند.»
او تصریح کرد: «ما طبیعتاً نگرانی‌های پاکستان را شنیده‌ایم. بدیهی است که نمی‌خواهیم پاکستان هدف حملات تروریستی قرار بگیرد. بنابراین، اگر بتوانیم نقش مؤثری در حل این مسئله ایفا کنیم، آماده‌ایم این کار را انجام دهیم. البته همان‌طور که خودتان تصور می‌کنید، ما روابط چندان نزدیکی با طالبان نداریم.»
مجیب رحیمی می‌گوید اگر جمهوری‌خواهان اکثریت خود را در کانگرس حفظ کنند، زمینه برای تداوم و حتی گسترش همکاری‌های کنونی واشنگتن و اسلام‌آباد مساعدتر خواهد بود.
به گفته او، چنین تحولی می‌تواند پیامدهایی برای روابط پاکستان و طالبان و در نهایت وضعیت افغانستان داشته باشد.
در مقابل، به گفته رحیمی، پیروزی دموکرات‌ها ممکن است نظارت و فشار سیاسی بر روابط حکومت ترامپ با پاکستان را افزایش دهد؛ هرچند این موضوع لزوماً به معنای تغییر مناسبات دو کشور نیست.
معاون پیشین وزارت خارجه افغانستان نیز معتقد است که تغییر ترکیب کانگرس می‌تواند از مسیر تحولات خاورمیانه و روابط منطقه‌ای بر افغانستان اثر بگذارد. به باور او، حتی اگر سیاست مستقیم واشنگتن در قبال افغانستان تغییر نکند، تحولات منطقه‌ای می‌تواند پیامدهای غیرمستقیمی برای این کشور داشته باشد.
او همچنین گفت که پیروزی دموکرات‌ها ممکن است بر روابط کنونی امریکا و پاکستان سایه بیفکند.
سرنوشت پناهجویان افغان
وضعیت پناهجویان افغان در امریکا نیز از موضوعاتی است که ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای بیشتر مورد توجه کانگرس قرار گیرد.
حکومت دونالد ترامپ تصمیم گرفته است دست‌کم ۱۵۰ پناهجوی افغان، از جمله زنان، را به پاکستان اخراج کند.
هرچند یک دادگاه فدرال امریکا روز سه‌شنبه طرح حکومت دونالد ترامپ برای اخراج ده‌ها پناهجوی افغان و بازگرداندن آنان به افغانستان را به‌طور موقت متوقف کرد و براساس حکم آن، حکومت امریکا تا پایان این هفته اجازه ندارد هیچ شهروند افغان را به افغانستان بازگرداند، اما این حکم موقتی است و به معنای توقف کامل روند اخراج پناهجویان افغان نیست.
با این‌حال، دموکرات‌ها تصمیم اداره ترامپ برای اخراج متحدان افغان را شرم‌آور خوانده‌اند. دموکرات‌ها در مقایسه با جمهوری‌خواهان حمایت بیشتری از افغان‌هایی داشته‌اند که در جریان حضور نظامی امریکا در افغانستان با این کشور همکاری کرده بودند.
با این حال، حکومت ترامپ روند انتقال افغان‌ها به امریکا و رسیدگی به پرونده دارندگان ویزای ویژه مهاجرتی را متوقف کرده و صدور ویزا برای شهروندان افغانستان را نیز محدود کرده است.
مجیب رحیمی به برنامه حکومت دونالد ترامپ برای اخراج شماری از افغان‌ها از امریکا از طریق پاکستان اشاره کرد و گفت این موضوع یکی از پیامدهای نزدیکی روابط واشنگتن و اسلام‌آباد است.
به گفته او، اگر دموکرات‌ها در کانگرس اکثریت به دست آورند، ممکن است موضوع پناهجویان افغان و نحوه برخورد حکومت ترامپ با آنان بیشتر مورد پرسش و نظارت قرار گیرد.
یکی دیگر از موضوعات قابل توجه، رقابت عایشه وهاب برای ادامه حضور در کانگرس است. او پیش‌تر در یک انتخابات ویژه به مجلس نمایندگان امریکا راه یافته و اکنون برای حفظ کرسی خود رقابت می‌کند. ادامه حضور او می‌تواند از نظر نمایندگی سیاسی و طرح مسائل مربوط به افغانستان در کانگرس اهمیت داشته باشد.
با این حال، جریان‌های سیاسی مخالف طالبان نیز انتظار ندارند که نتیجه انتخابات تغییر محسوسی در وضعیت افغانستان ایجاد کند.
یکی از اعضای ارشد یک جبهه مخالف طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت که افغانستان عملاً بیرون از دستور کار کانگرس امریکا قرار دارد.
او گفت: «اگر این انتخابات بر تمدید ویزای ویژه مهاجرتی افغان‌ها تاثیر بگذارد، شاید اهمیت داشته باشد؛ در غیر آن، به نظرم تاثیر مستقیمی نخواهد داشت.»
در مجموع، هرچند تغییر اکثریت در کانگرس می‌تواند زمینه نظارت بیشتر بر سیاست حکومت ترامپ و طرح برخی مسائل مربوط به افغانستان را فراهم کند، اما دیدگاه مشترک شماری از کارشناسان و چهره‌های سیاسی این است که افغانستان در سیاست خارجی امریکا همچنان اولویت پایینی دارد و بعید است نتیجه این انتخابات به‌تنهایی مسیر سیاست واشنگتن در قبال این کشور را تغییر دهد.
کتاب منسوب به هبت‌الله آخندزاده با عنوان «عقیده اهل سنت و جماعت»، بیش از آنکه بر عدالت و حقوق مردم تکیه کند، بر اطاعت مطلق از امیر تأکید دارد و هرگونه اعتراض یا مقاومت در برابر او را، حتی در صورت ظلم، مخالف شریعت می‌شمارد.
این رویکرد، اطاعت شرعی را به ابزار تثبیت قدرت مطلقه تبدیل می‌کند.
قرآن کریم در آیه ۵۹ سوره نساء، پس از فرمان اطاعت از خدا و رسول، اطاعت از «أُولِی الْأَمْرِ مِنكُمْ» را مطرح می‌کند. قید «منکم» نشان می‌دهد که صاحبان امر باید از میان خود مردم باشند؛ امری که با انتخاب و رضایت عمومی سازگار است، نه با کسب قدرت از راه زور، کشتار و ادامه اقتدار ظالمانه. اگر حاکمی با عنف و اکراه بر مردم مسلط شود و خود را «اولوالامر» بنامد، این ادعا از اساس محل اشکال است.
حتی اگر فرضاً مقام او پذیرفته شود، اطاعت بی‌قیدوشرط نیست. پیامبر اسلام ص فرموده است: «إِنَّمَا الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ»؛ اطاعت تنها در امور پسندیده و مشروع واجب است (صحیح بخاری و صحیح مسلم). قرآن نیز در همان آیه، در صورت اختلاف، بازگشت به خدا و پیامبر را معیار قرار می‌دهد، نه ارادۀ نامحدود حاکم را.
کتاب در صفحات ۱۲۸ و ۱۲۹ (عقیدۀ هفتادونهم) می‌گوید: «ما بر ضد امیران خود شورش نمی‌کنیم، هرچند آنان ظلم کنند؛ اطاعت از آنان را فرض می‌دانیم و از اطاعت‌شان دست نمی‌کشیم، مگر آنکه به خلاف حکم خدا دستور دهند.»
این سخن، ناپسند شمردن ظلم را کافی می‌داند، اما مردم را از حق اعتراض و دادخواهی محروم می‌کند. در حالی‌که قرآن کریم به کسانی که ستم‌دیده‌اند و مورد هجوم قرار گرفته‌اند، اذن مقاومت داده است:
«أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»
(به کسانی که ستم‌دیده‌اند اذن داده شد که بجنگند، و خداوند بر یاری آنان تواناست.)
همچنین می‌فرماید: «وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا» (هود، ۱۱۳)؛ یعنی به ستمگران تکیه و گرایش نکنید. پیامبر ص نیز دین را نصیحت برای خدا، کتاب، رسول و پیشوایان مسلمانان دانسته است؛ اصلی که مسئولیت اخلاقی و دینی در برابر عملکرد حاکمان را ایجاب می‌کند، نه سکوت در برابر ظلم.
منع شورش مسلحانه برای جلوگیری از فتنه و خون‌ریزی، به معنای پذیرش ظلم، پایمال کردن حقوق مردم و بستن راه‌های دادخواهی نیست. هیچ آموزه‌ای حکم نمی‌کند که حاکم از مسئولیت عدالت معاف شود و مردم از حق پاسخ‌خواهی محروم بمانند.
قرآن کریم عدالت و امانت‌داری را دو رکن اساسی حکومت می‌داند:
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ»
(نساء، ۵۸)
خداوند فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبان آن‌ها بسپارید و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید.
این فرمان تنها مردم عادی را مخاطب قرار نمی‌دهد؛ بلکه معیار مسئولیت صاحبان قدرت نیز هست. در متن عقیدۀ طحاویه، که یکی از منابع مورد استناد کتاب است، آمده است: «وَنُحِبُّ أَهْلَ الْعَدْلِ وَالْأَمَانَةِ، وَنُبْغِضُ أَهْلَ الْجَوْرِ وَالْخِيَانَةِ»؛ اهل عدالت و امانت را دوست می‌داریم و با اهل ظلم و خیانت دشمنی می‌ورزیم. منع خروج بر حاکم، مسئولیت مخالفت با ظلم را از میان نمی‌برد.
وحدت مسلمانان نیز با تکرار شعار تأمین نمی‌شود. کتاب در بخش‌هایی بر پرهیز از جنگ‌های فرقه‌ای تأکید دارد، اما وحدت واقعی زمانی معنا می‌یابد که اختلاف نظر بهانه‌ای برای تحقیر، محروم‌سازی یا حذف دیگران نشود.
هیچ جریانی نمی‌تواند خود را مدافع وحدت معرفی کند و در عین حال، بدون دلیل معتبر، مخالفان فکری و سیاسی را از حقوق مشروع‌شان محروم سازد. اختلاف سیاسی به‌خودی‌خود نقض وحدت نیست؛ همان‌گونه که وحدت به معنای سکوت در برابر بی‌عدالتی نیست.
هیچ گروهی صرفاً با ادعای نمایندگی از «اهل سنت و جماعت» مالک انحصاری اسلام نمی‌شود. اختلاف در تفسیر مسائل اعتقادی و فقهی سابقۀ طولانی در تاریخ مسلمانان دارد و نسبت‌دادن کفر یا بیرون‌راندن دیگران از دایرۀ اسلام، نیازمند دلیل و ضوابط علمی است. دین را نمی‌توان به ابزار انحصار حقیقت و حذف مخالفان تبدیل کرد.
در نهایت، هیچ مقامی نباید به نام دین از مسئولیت در برابر عدالت و حقوق مردم مصون شود. حفظ نظم عمومی اهمیت دارد، اما جلوگیری از ظلم و فراهم‌ساختن راه دادخواهی نیز مسئولیتی جدی و غیرقابل چشم‌پوشی است. اطاعت از حاکم، مجوز بی‌تفاوتی در برابر ستم نیست.
