پاکستان چگونه پس از سقوط رژیم ملا عمر به پایگاه طالبان تبدیل شد؟
پس از حمله نظامی امریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ و سقوط اداره طالبان، موجی از حمایت سیاسی، مذهبی و مردمی از این گروه در پاکستان شکل گرفت.
پس از حمله نظامی امریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ و سقوط اداره طالبان، موجی از حمایت سیاسی، مذهبی و مردمی از این گروه در پاکستان شکل گرفت.
در حالی که حکومت پاکستان به ائتلاف ضدتروریسم به رهبری امریکا پیوسته بود، هزاران نفر در مناطق قبایلی و ایالت خیبرپختونخوا برای جنگ در کنار طالبان اعلام آمادگی کردند. آنان به اعضای طالبان پناه دادند و برای اعزام نیرو به افغانستان، گروه‌های جنگی تشکیل دادند.
این روند بعدها نقش تعیین‌کننده‌ای در سازمان‌دهی دوباره طالبان و شکل‌گیری جنبش مسلحانه طالبان پاکستان داشت.
در اواخر سال ۲۰۰۱، زمانی که نیروهای بین‌المللی به رهبری امریکا به افغانستان حمله و اداره طالبان را سرنگون کردند، پاکستان با معادله پیچیده سیاسی و امنیتی روبه‌رو شد. حکومت این کشور به ائتلاف امریکا پیوست، اما در سطح سیاسی، مذهبی و مردمی مخالفت گسترده‌ای با مداخله نظامی امریکا وجود داشت.
بخشی از احزاب مذهبی، رهبران دینی و گروه‌های مسلح در پاکستان، حمله امریکا را «اشغال» خواندند و حمایت خود را از طالبان اعلام کردند. در نهادهای امنیتی پاکستان نیز از طالبان حمایت می‌شد. واکنش گروه‌های مذهبی در مناطق قبایلی نزدیک خط دیورند و بخش مالاکند ایالت خیبرپختونخوا آشکارتر بود؛ زیرا گروه‌های مذهبی از پیش در این مناطق نفوذ داشتند.
در این مناطق، اردوگاه‌هایی برای حمایت از طالبان ایجاد شد و شماری از مردم نیز درهای خانه‌های خود را به روی رهبران طالب و جنگجویان خارجی که از افغانستان فرار کرده بودند، باز کردند.
کارزار جهاد صوفی محمد
مولانا صوفی محمد، رهبر تحریک نفاذ شریعت محمدی در بخش مالاکند، از نخستین رهبران مذهبی بود که مداخله نظامی امریکا را «اشغال» خواند و کارزار اعزام جنگجویان به افغانستان را آغاز کرد.
او با عنوان «جهاد افغانستان» در مناطق مختلف بخش مالاکند اردوگاه‌هایی برای گردآوری نیرو ایجاد کرد. صوفی محمد در مدت چند هفته، لشکری متشکل از حدود هشت تا ۱۰ هزار نفر برای حمایت از طالبان آماده کرد.
اسرار خان، خبرنگار محلی دیر که در آن زمان کارزار صوفی محمد را از نزدیک دنبال می‌کرد، به افغانستان اینترنشنال گفت که در میان مردم مالاکند فضای احساسی و غیرمعمولی برای رفتن به جنگ شکل گرفته بود.
به گفته او، در شهرها و روستاها اردوگاه‌هایی ایجاد شده بود، مردم برای رفتن به افغانستان نام‌نویسی و از این کارزار حمایت مالی می‌کردند. او گفت اشتیاق مردم به اندازه‌ای زیاد بود که گاهی این احساس به وجود می‌آمد که گویا امریکا به پاکستان حمله کرده است.
اسرار خان می‌گوید: «برادر خودم نیز به لشکر صوفی محمد پیوسته و به باجور رفته بود تا از آن‌جا از مسیر لغرای وارد افغانستان شود.»
او می‌گوید پدرش از او خواست به باجور برود و برادرش را بازگرداند؛ اما وقتی به آن‌جا رسید، با صحنه‌ای روبه‌رو شد که خودش را نیز تحت تأثیر قرار داد.
به گفته او، افرادی که برای رفتن به افغانستان در یک مسجد گردهم آمده بودند، با گل استقبال می‌شدند. از بلندگوها شعارهای «الجهاد، الجهاد» و «مرگ بر امریکا» سر داده می‌شد و مردم سلاح‌های خود را بالا می‌بردند.
اسرار خان می‌گوید: «برای مدتی این فضا بر ذهن من نیز تأثیر گذاشت و من هم علاقه‌مند شدم که به این لشکر بپیوندم و به افغانستان بروم.»
در لشکر صوفی محمد افرادی از سنین مختلف حضور داشتند. بسیاری از آن‌ها سلاح‌های مدرن نداشتند؛ برخی شمشیر و برخی دیگر تفنگ‌های قدیمی پدران و پدربزرگان خود را با خود برده بودند.
حلیم اسد، خبرنگار محلی دیر، نیز درباره کارزار آن زمان می‌گوید که صوفی محمد با یک موتر پیکاپ رفت‌وآمد می‌کرد و از طریق بلندگو تلاوت قرآن کریم پخش می‌شد.
به گفته او، صوفی محمد به شهرهای مختلف بخش مالاکند سفر کرد و برای گردآوری نیرو در مناطق متعددی اردوگاه‌هایی ایجاد کرد. از جمله این اردوگاه‌ها میتوان به گراس‌گراند سوات، چکدره، تالاش و بونیر اشاره کرد.
حلیم اسد می‌گوید صوفی محمد در شرایطی لشکر بزرگی از مردم را گردآوری کرد که طالبان هنوز به‌طور کامل از افغانستان عقب‌نشینی نکرده بودند. به گفته او، طالبان نیز پیامی به صوفی محمد فرستاده بودند و به دلیل وخامت وضعیت امنیتی از او خواسته بودند به افغانستان نرود؛ اما او با وجود این هشدار، لشکر خود را به افغانستان فرستاد.
به گفته خبرنگاران محلی، شمار زیادی از افراد این لشکر در افغانستان کشته یا بازداشت شدند و شماری از باشندگان ولسوالی دیر نیز هنوز ناپدید هستند.
فضای سیاسی و مذهبی پاکستان
عنایت‌الله خان، باشنده ولسوالی دیر و رئیس جماعت اسلامی در بخش مالاکند، به افغانستان اینترنشنال گفت که پس از سقوط حکومت طالبان، بسیاری از احزاب مذهبی و سیاسی پاکستان مداخله نظامی امریکا را محکوم کردند.
به گفته او، پاکستان در آن زمان روابط نزدیکی با طالبان داشت و احساسات ضد امریکایی نیز در این کشور گسترده بود. به همین دلیل، مردم از بخش‌های مختلف جامعه به اقدام نظامی امریکا علیه افغانستان واکنش منفی نشان دادند.
عنایت‌الله خان می‌گوید یکی دیگر از پیامدهای حمایت از طالبان این بود که گروه‌های مسلح کوچک در مناطق قبایلی با یکدیگر ارتباط و همکاری برقرار کردند. به گفته او، این گروه‌ها بعدها به شکل‌گیری تحریک طالبان پاکستان انجامیدند و در گسترش مقاومت مسلحانه علیه امریکا و نیروهای بین‌المللی نقش داشتند.
او اضافه می‌کند که حضور نظامی امریکا و متحدانش در خاک افغانستان، برای پاکستان و دیگر کشورهای منطقه نیز مایه نگرانی بود.
در مناطق قبایلی ایالت خیبرپختونخوا، وزیرستان شمالی و جنوبی نخستین مناطقی بودند که جنگجویان و فرماندهان طالب پس از عقب‌نشینی از افغانستان به آن‌ها پناه بردند.
در کنار طالبان افغان، جنگجویان عرب القاعده، اوزبیک‌ها، چچنی‌ها و افراد مسلح از کشورهای دیگر نیز به این مناطق منتقل شدند.
برخی از فرماندهان محلی طالبان پاکستان، از جمله نیک محمد وزیر، بیت‌الله محسود، حافظ گل‌بهادر و مولانا صادق نور، در کنار اعضای لشکر طیبه و دیگر گروه‌های جهادی پاکستانی، نقش مهمی در حمایت و سازمان‌دهی این جنگجویان در مناطق قبایلی داشتند.
پس از افزایش شمار جنگجویان خارجی، پاکستان تحت فشار امریکا نیروهای ارتش خود را در مناطق قبایلی مستقر کرد. در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ نیز عملیات نظامی علیه این جنگجویان آغاز شد.
در باجور، مولوی فقیر محمد به شماری از جنگجویان خارجی که از جنگ افغانستان فرار کرده بودند، پناه داد. اعضای القاعده نیز در میان این افراد حضور داشتند. ادعاهایی نیز درباره سفر ایمن‌الظواهری، رهبر القاعده، به باجور و برخورداری او از حمایت جنگجویان محلی در این منطقه مطرح شده بود.
نقش پاکستان در ظهور دوباره طالبان
سمیع یوسفزی، خبرنگار افغان که جنبش طالبان را از نزدیک دنبال کرده است، می‌گوید این جنبش از آغاز، شکل‌های مختلف حمایت دولتی و مردمی را در پاکستان تجربه کرده بود.
او به افغانستان اینترنشنال گفت که پس از جنگ‌های مجاهدین، ادامه جنگ‌های داخلی و بی‌ثباتی سیاسی در افغانستان، زمینه نگرانی‌های امنیتی را برای پاکستان فراهم کرده بود.
به گفته او، پاکستان می‌خواست در افغانستان نیرویی شکل بگیرد که مانع گسترش جنگ و بی‌ثباتی در آن سوی مرز شود و جایگزین گروه‌های پیشین مجاهدین باشد. به باور او، این عوامل زمینه حمایت دولتی و مردمی از جنبش طالبان در پاکستان را فراهم کردند.
سمیع یوسفزی می‌گوید پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، پاکستان به ائتلاف به رهبری امریکا پیوست، اما مخالفت داخلی با اقدام نظامی امریکا همچنان ادامه داشت.
او برای تقویت این مخالفت چند عامل را برمی‌شمارد: نفوذ جبهه متحد در ساختار حکومت جدید افغانستان، رقابت سیاسی میان پاکستان و هند، احساسات ضد امریکایی در جهان اسلام و سپس حمله امریکا به عراق.
به گفته او، این شرایط به طالبان فرصت داد تا توان و تشکیلات خود را برای ادامه مقاومت در برابر امریکا و متحدانش دوباره سازمان‌دهی کنند.
او اضافه می‌کند که در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵، هم‌زمان با گسترش جنگ طالبان، مناطق قبایلی به مراکز مهمی برای سازمان‌دهی، ارتباطات و برنامه‌ریزی نظامی این گروه تبدیل شده بودند.
مدارس دینی و تأمین نیروی انسانی برای جنگ
یک خبرنگار افغان که درباره چگونگی حمایت از طالبان در پاکستان در کابل تحقیق کرده و نخواسته نامش فاش شود، می‌گوید مدارس دینی و سازمان‌های مذهبی در تأمین نیروی انسانی برای جنگ طالبان نقش مهمی داشتند.
او به افغانستان اینترنشنال گفت که هزاران نفر از طریق سازمان‌های مذهبی و جهادی طرفدار پاکستان در برخی مدارس دینی این کشور جذب و برای جنگ در کنار طالبان به افغانستان اعزام شدند.
به گفته او، رسانه‌های چاپی نیز در آن زمان در شکل‌دهی به تصویر طالبان نقش داشتند. در روزنامه‌ها و مجله‌ها مطالبی منتشر می‌شد که طالبان را به‌عنوان یک جنبش مقدس و دینی معرفی می‌کردند.
او می‌گوید جنگجویان پاکستانی که در جریان نخستین دوره حکومت طالبان در افغانستان کشته، بازداشت یا زخمی شده بودند، بعدها در گسترش حمایت از طالبان در مناطق خود تأثیرگذار شدند.
به گفته این خبرنگار، پس از تشکیل جمهوری اسلامی افغانستان، نفوذ هند به یکی از نگرانی‌های امنیتی پاکستان تبدیل شد. به باور او، مقام‌های پاکستانی به‌تدریج روابط و همکاری‌های پنهانی خود را با شماری از رهبران طالبان افغان، به‌ویژه جلال‌الدین حقانی و شبکه او، گسترش دادند.
طاهر خان، خبرنگار پاکستانی و کارشناس مسائل افغانستان، می‌گوید یکی از دلایل مهم همدلی مردمی با طالبان در پاکستان، سرنگونی حکومت این گروه از سوی امریکا بود.
به گفته او، پیش از آن نیز احساسات ضد امریکایی و طرفداران تفکر جهادی در پاکستان وجود داشتند و حمله نظامی به افغانستان زمینه بسیج و فعالیت بیشتر این گروه‌ها را فراهم کرد.
طاهر خان می‌گوید مداخله نظامی امریکا برای گروه‌های جهادی موجود در پاکستان یک موضع مشترک سیاسی و مذهبی ایجاد کرد و شرایط را برای گسترش مقاومت طالبان در آن سوی مرز فراهم کرد.
پیروزی دموکرات‌ها یا جمهوری‌خواهان در انتخابات کانگرس ممکن است بر موضوعاتی چون حقوق بشر، پناهجویان افغان و روابط واشنگتن با پاکستان اثر بگذارد، اما کارشناسان بر این باورند که تغییر ترکیب کانگرس به تغییر بنیادین سیاست امریکا در قبال افغانستان منجر نخواهد شد.
انتخابات میان‌دوره‌ای کانگرس امریکا روز سه‌شنبه، ۱۲ عقرب، در حالی برگزار شد که نظرسنجی‌ها از پیشتازی دموکرات‌ها حکایت دارند. هنوز نتایج این انتخابات مشخص نشده است، اما رقابت بر سر اکثریت مجلس نمایندگان و سنا این پرسش را مطرح کرده است که تغییر احتمالی توازن قدرت در کانگرس چه پیامدهایی برای افغانستان خواهد داشت؟
افغانستان در سال‌های اخیر جایگاه خود را در اولویت‌های سیاست خارجی امریکا از دست داده است. با این حال، نتیجه انتخابات می‌تواند بر میزان نظارت کانگرس بر سیاست‌های حکومت دونالد ترامپ، روابط واشنگتن با پاکستان و موضوعاتی چون حقوق زنان و وضعیت پناهجویان افغان تاثیر بگذارد.
هر دو حزب بزرگ امریکا در روند خروج این کشور از افغانستان نقش داشتند. حکومت دونالد ترامپ توافق‌نامه دوحه با طالبان را امضا کرد؛ توافقی که به تضعیف دولت جمهوری افغانستان انجامید و زمینه بازگشت طالبان به قدرت را فراهم کرد. پس از آن، حکومت جو بایدن روند خروج نیروهای امریکایی را بدون قیدوشرط تکمیل کرد؛ خروجی که عملاً به بازگشت طالبان به قدرت انجامید.
با گذشت پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، سیاست امریکا در قبال افغانستان همچنان با ابهام همراه است. آیا تغییر در ترکیب کانگرس می‌تواند این ابهام را برطرف کند و چشم‌انداز تازه‌ای در سیاست واشنگتن در قبال افغانستان ایجاد کند؟
اجماع دو حزب بر کم‌توجهی به افغانستان
میرویس بلخی، استاد دانشگاه و وزیر پیشین معارف افغانستان، به افغانستان اینترنشنال گفت که انتخابات کانگرس امریکا تاثیر بنیادینی بر وضعیت افغانستان نخواهد داشت. به گفته او، «سیاست عدم تغییر و تحول عمده در افغانستان، مورد اجماع دو حزب بزرگ امریکا است.»
یکی از معاونان پیشین وزارت خارجه افغانستان نیز معتقد است که پیروزی هر یک از دو حزب، در کوتاه‌مدت تغییر محسوسی در سیاست واشنگتن در قبال افغانستان ایجاد نخواهد کرد.
او که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، گفت: «دو حزب بزرگ امریکا در بی‌علاقگی به افغانستان اختلافی ندارند. هیچ‌کدام علاقه‌ای به توجه و اولویت‌بخشیدن به افغانستان ندارند.»
به باور این مقام پیشین، در صورت پیروزی دموکرات‌ها ممکن است فشار بر اداره طالبان، به‌ویژه تحت تاثیر لابی‌ها و گروه‌های مدافع حقوق بشر، افزایش یابد؛ اما این فشار لزوماً به تغییر سیاست کلی امریکا منجر نخواهد شد.
مجیب رحیمی، پژوهشگر سیاسی و از مقام‌های دولت پیشین، نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که انتخابات میان‌دوره‌ای امریکا تاثیر مستقیم و تعیین‌کننده‌ای بر وضعیت افغانستان نخواهد داشت.
او گفت خروج امریکا از افغانستان در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن، رئیس‌جمهور دموکرات، تکمیل شد؛ هرچند توافق خروج در دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ امضا شده بود. به گفته رحیمی، افغانستان دیگر در شمار اولویت‌های اصلی سیاست خارجی امریکا قرار ندارد.
با این حال، او افزود که اگر دموکرات‌ها اکثریت یک یا هر دو مجلس کانگرس را به دست آورند، ممکن است موضوعاتی چون حقوق بشر، حقوق زنان، وضعیت پناهجویان افغان و نظارت بر سیاست حکومت ترامپ در قبال افغانستان اهمیت بیشتری پیدا کند.
رحیمی تاکید کرد که نباید انتظار تغییر بنیادین در سیاست امریکا را داشت، زیرا تعیین جهت‌گیری سیاست خارجی همچنان عمدتاً در اختیار حکومت دونالد ترامپ است.
پاکستان؛ متغیر مهم در معادلات افغانستان
یکی از حوزه‌هایی که نتیجه انتخابات کانگرس می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر افغانستان اثر بگذارد، روابط امریکا و پاکستان است.
در حال حاضر، روابط حکومت دونالد ترامپ با رهبری سیاسی و نظامی پاکستان نزدیک است. ترامپ بارها از شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، و عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، ستایش کرده است. شهباز شریف نیز بارها از نامزدی ترامپ برای دریافت جایزه صلح نوبل حمایت کرده است.
این نزدیکی، به‌ویژه در زمینه همکاری‌های امنیتی و مبارزه با تروریسم، می‌تواند بر معادلات منطقه‌ای و روابط اسلام‌آباد با اداره طالبان تاثیر بگذارد. حکومت امریکا نیز از همکاری پاکستان در مبارزه با تروریسم حمایت کرده است.
مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا، اخیراً در توضیح موضع واشنگتن درباره تنش‌های پاکستان و طالبان گفت: «ما نگرانی‌های پاکستان را درک می‌کنیم. ببینید، پاکستان نگران حملات تروریستی است که از خاک افغانستان سازمان‌دهی و حمایت می‌شوند. مقام‌های پاکستانی معتقدند که طالبان برای مهار این حملات به اندازه کافی اقدام نکرده‌اند و به همین دلیل، دست به اقداماتی علیه آن‌ها زده‌اند.»
او تصریح کرد: «ما طبیعتاً نگرانی‌های پاکستان را شنیده‌ایم. بدیهی است که نمی‌خواهیم پاکستان هدف حملات تروریستی قرار بگیرد. بنابراین، اگر بتوانیم نقش مؤثری در حل این مسئله ایفا کنیم، آماده‌ایم این کار را انجام دهیم. البته همان‌طور که خودتان تصور می‌کنید، ما روابط چندان نزدیکی با طالبان نداریم.»
مجیب رحیمی می‌گوید اگر جمهوری‌خواهان اکثریت خود را در کانگرس حفظ کنند، زمینه برای تداوم و حتی گسترش همکاری‌های کنونی واشنگتن و اسلام‌آباد مساعدتر خواهد بود.
به گفته او، چنین تحولی می‌تواند پیامدهایی برای روابط پاکستان و طالبان و در نهایت وضعیت افغانستان داشته باشد.
در مقابل، به گفته رحیمی، پیروزی دموکرات‌ها ممکن است نظارت و فشار سیاسی بر روابط حکومت ترامپ با پاکستان را افزایش دهد؛ هرچند این موضوع لزوماً به معنای تغییر مناسبات دو کشور نیست.
معاون پیشین وزارت خارجه افغانستان نیز معتقد است که تغییر ترکیب کانگرس می‌تواند از مسیر تحولات خاورمیانه و روابط منطقه‌ای بر افغانستان اثر بگذارد. به باور او، حتی اگر سیاست مستقیم واشنگتن در قبال افغانستان تغییر نکند، تحولات منطقه‌ای می‌تواند پیامدهای غیرمستقیمی برای این کشور داشته باشد.
او همچنین گفت که پیروزی دموکرات‌ها ممکن است بر روابط کنونی امریکا و پاکستان سایه بیفکند.
سرنوشت پناهجویان افغان
وضعیت پناهجویان افغان در امریکا نیز از موضوعاتی است که ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای بیشتر مورد توجه کانگرس قرار گیرد.
حکومت دونالد ترامپ تصمیم گرفته است دستکم ۱۵۰ پناهجوی افغان، از جمله زنان، را به پاکستان اخراج کند.
هرچند یک دادگاه فدرال امریکا روز سه‌شنبه طرح حکومت دونالد ترامپ برای اخراج ده‌ها پناهجوی افغان و بازگرداندن آنان به افغانستان را به‌طور موقت متوقف کرد و براساس حکم آن، حکومت امریکا تا پایان این هفته اجازه ندارد هیچ شهروند افغان را به افغانستان بازگرداند، اما این حکم موقتی است و به معنای توقف کامل روند اخراج پناهجویان افغان نیست.
با این‌حال، دموکرات‌ها تصمیم اداره ترامپ برای اخراج متحدان افغان را شرم‌آور خوانده‌اند. دموکرات‌ها در مقایسه با جمهوری‌خواهان حمایت بیشتری از افغان‌هایی داشته‌اند که در جریان حضور نظامی امریکا در افغانستان با این کشور همکاری کرده بودند.
با این حال، حکومت ترامپ روند انتقال افغان‌ها به امریکا و رسیدگی به پرونده دارندگان ویزای ویژه مهاجرتی را متوقف کرده و صدور ویزا برای شهروندان افغانستان را نیز محدود کرده است.
مجیب رحیمی به برنامه حکومت دونالد ترامپ برای اخراج شماری از افغان‌ها از امریکا از طریق پاکستان اشاره کرد و گفت این موضوع یکی از پیامدهای نزدیکی روابط واشنگتن و اسلام‌آباد است.
به گفته او، اگر دموکرات‌ها در کانگرس اکثریت به دست آورند، ممکن است موضوع پناهجویان افغان و نحوه برخورد حکومت ترامپ با آنان بیشتر مورد پرسش و نظارت قرار گیرد.
یکی دیگر از موضوعات قابل توجه، رقابت عایشه وهاب برای ادامه حضور در کانگرس است. او پیش‌تر در یک انتخابات ویژه به مجلس نمایندگان امریکا راه یافته و اکنون برای حفظ کرسی خود رقابت می‌کند. ادامه حضور او می‌تواند از نظر نمایندگی سیاسی و طرح مسائل مربوط به افغانستان در کانگرس اهمیت داشته باشد.
با این حال، جریان‌های سیاسی مخالف طالبان نیز انتظار ندارند که نتیجه انتخابات تغییر محسوسی در وضعیت افغانستان ایجاد کند.
یکی از اعضای ارشد یک جبهه مخالف طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت که افغانستان عملاً بیرون از دستور کار کانگرس امریکا قرار دارد.
او گفت: «اگر این انتخابات بر تمدید ویزای ویژه مهاجرتی افغان‌ها تاثیر بگذارد، شاید اهمیت داشته باشد؛ در غیر آن، به نظرم تاثیر مستقیمی نخواهد داشت.»
در مجموع، هرچند تغییر اکثریت در کانگرس می‌تواند زمینه نظارت بیشتر بر سیاست حکومت ترامپ و طرح برخی مسائل مربوط به افغانستان را فراهم کند، اما دیدگاه مشترک شماری از کارشناسان و چهره‌های سیاسی این است که افغانستان در سیاست خارجی امریکا همچنان اولویت پایینی دارد و بعید است نتیجه این انتخابات به‌تنهایی مسیر سیاست واشنگتن در قبال این کشور را تغییر دهد.
کتاب منسوب به هبت‌الله آخندزاده با عنوان «عقیده اهل سنت و جماعت»، بیش از آنکه بر عدالت و حقوق مردم تکیه کند، بر اطاعت مطلق از امیر تأکید دارد و هرگونه اعتراض یا مقاومت در برابر او را، حتی در صورت ظلم، مخالف شریعت می‌شمارد.
این رویکرد، اطاعت شرعی را به ابزار تثبیت قدرت مطلقه تبدیل می‌کند.
قرآن کریم در آیه ۵۹ سوره نساء، پس از فرمان اطاعت از خدا و رسول، اطاعت از «أُولِی الْأَمْرِ مِنكُمْ» را مطرح می‌کند. قید «منکم» نشان می‌دهد که صاحبان امر باید از میان خود مردم باشند؛ امری که با انتخاب و رضایت عمومی سازگار است، نه با کسب قدرت از راه زور، کشتار و ادامه اقتدار ظالمانه. اگر حاکمی با عنف و اکراه بر مردم مسلط شود و خود را «اولوالامر» بنامد، این ادعا از اساس محل اشکال است.
حتی اگر فرضاً مقام او پذیرفته شود، اطاعت بی‌قیدوشرط نیست. پیامبر اسلام ص فرموده است: «إِنَّمَا الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ»؛ اطاعت تنها در امور پسندیده و مشروع واجب است (صحیح بخاری و صحیح مسلم). قرآن نیز در همان آیه، در صورت اختلاف، بازگشت به خدا و پیامبر را معیار قرار می‌دهد، نه ارادۀ نامحدود حاکم را.
کتاب در صفحات ۱۲۸ و ۱۲۹ (عقیدۀ هفتادونهم) می‌گوید: «ما بر ضد امیران خود شورش نمی‌کنیم، هرچند آنان ظلم کنند؛ اطاعت از آنان را فرض می‌دانیم و از اطاعت‌شان دست نمی‌کشیم، مگر آنکه به خلاف حکم خدا دستور دهند.»
این سخن، ناپسند شمردن ظلم را کافی می‌داند، اما مردم را از حق اعتراض و دادخواهی محروم می‌کند. در حالی‌که قرآن کریم به کسانی که ستم‌دیده‌اند و مورد هجوم قرار گرفته‌اند، اذن مقاومت داده است:
«أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»
(به کسانی که ستم‌دیده‌اند اذن داده شد که بجنگند، و خداوند بر یاری آنان تواناست.)
همچنین می‌فرماید: «وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا» (هود، ۱۱۳)؛ یعنی به ستمگران تکیه و گرایش نکنید. پیامبر ص نیز دین را نصیحت برای خدا، کتاب، رسول و پیشوایان مسلمانان دانسته است؛ اصلی که مسئولیت اخلاقی و دینی در برابر عملکرد حاکمان را ایجاب می‌کند، نه سکوت در برابر ظلم.
منع شورش مسلحانه برای جلوگیری از فتنه و خون‌ریزی، به معنای پذیرش ظلم، پایمال کردن حقوق مردم و بستن راه‌های دادخواهی نیست. هیچ آموزه‌ای حکم نمی‌کند که حاکم از مسئولیت عدالت معاف شود و مردم از حق پاسخ‌خواهی محروم بمانند.
قرآن کریم عدالت و امانت‌داری را دو رکن اساسی حکومت می‌داند:
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ»
(نساء، ۵۸)
خداوند فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبان آن‌ها بسپارید و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید.
این فرمان تنها مردم عادی را مخاطب قرار نمی‌دهد؛ بلکه معیار مسئولیت صاحبان قدرت نیز هست. در متن عقیدۀ طحاویه، که یکی از منابع مورد استناد کتاب است، آمده است: «وَنُحِبُّ أَهْلَ الْعَدْلِ وَالْأَمَانَةِ، وَنُبْغِضُ أَهْلَ الْجَوْرِ وَالْخِيَانَةِ»؛ اهل عدالت و امانت را دوست می‌داریم و با اهل ظلم و خیانت دشمنی می‌ورزیم. منع خروج بر حاکم، مسئولیت مخالفت با ظلم را از میان نمی‌برد.
وحدت مسلمانان نیز با تکرار شعار تأمین نمی‌شود. کتاب در بخش‌هایی بر پرهیز از جنگ‌های فرقه‌ای تأکید دارد، اما وحدت واقعی زمانی معنا می‌یابد که اختلاف نظر بهانه‌ای برای تحقیر، محروم‌سازی یا حذف دیگران نشود.
هیچ جریانی نمی‌تواند خود را مدافع وحدت معرفی کند و در عین حال، بدون دلیل معتبر، مخالفان فکری و سیاسی را از حقوق مشروع‌شان محروم سازد. اختلاف سیاسی به‌خودی‌خود نقض وحدت نیست؛ همان‌گونه که وحدت به معنای سکوت در برابر بی‌عدالتی نیست.
هیچ گروهی صرفاً با ادعای نمایندگی از «اهل سنت و جماعت» مالک انحصاری اسلام نمی‌شود. اختلاف در تفسیر مسائل اعتقادی و فقهی سابقۀ طولانی در تاریخ مسلمانان دارد و نسبت‌دادن کفر یا بیرون‌راندن دیگران از دایرۀ اسلام، نیازمند دلیل و ضوابط علمی است. دین را نمی‌توان به ابزار انحصار حقیقت و حذف مخالفان تبدیل کرد.
در نهایت، هیچ مقامی نباید به نام دین از مسئولیت در برابر عدالت و حقوق مردم مصون شود. حفظ نظم عمومی اهمیت دارد، اما جلوگیری از ظلم و فراهم‌ساختن راه دادخواهی نیز مسئولیتی جدی و غیرقابل چشم‌پوشی است. اطاعت از حاکم، مجوز بی‌تفاوتی در برابر ستم نیست.
روابط پاکستان و طالبان، به‌ویژه از ۱۸ میزان سال گذشته، وارد بحرانی شده است که به نظر می‌رسد به‌سادگی قابل ترمیم نیست. اختلاف بر سر فعالیت گروه‌های مسلح، تنش‌های مرزی و میزان نفوذ پاکستان بر طالبان، روابط دو طرف را به یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های خود کشانده است.
شکست محاسبات پاکستان
اسلام‌آباد که زمانی پیروزی طالبان را دستاوردی بسیار استراتژیک می‌دانست، اکنون این گروه را عامل بخشی از تهدیدهای امنیتی خود می‌بیند.
عبدالرحمان و وانگ مینگ‌جین در نشریه «سیاست آسیا» می‌نویسند که پاکستان تصور می‌کرد وابستگی طالبان در دوران جنگ، پس از پیروزی آنان هم ادامه خواهد یافت.
در واقع، پیروزی طالبان در افغانستان به مخالفان مسلح دولت پاکستان انگیزه داد که یک گروه شورشی می‌تواند از راه جنگ به قدرت برسد. از همین رو، تی‌تی‌پی عمق استراتژیک تازه‌ای برای خود پیدا کرد و حملات خود را به شکل کم‌سابقه‌ای افزایش داد.
پاکستان، اداره طالبان را متهم کرد که از طالبان پاکستانی حمایت می‌کند، سپس حملات متعدد هوایی انجام داد و چندین مذاکره صلح نیز بی‌سرانجام ماند.
حالا به دلایل متعدد میتوان گفت که روابط پاکستان و طالبان ترمیم‌ناپذیر است یا دستکم به سادگی قابل حل نیست.
دلیل اول: رابطه تاریخی تی‌تی‌پی و طالبان
براساس گزارش تیم نظارت شورای امنیت سازمان ملل که در جدی ۱۴۰۴ منتشر شد، برخی رهبران طالبان افغان، تی‌تی‌پی یا طالبان پاکستانی را مانعی در روابط با اسلام‌آباد می‌دانند، اما برخی دیگر از این گروه حمایت می‌کنند.
این گزارش می‌گوید به دلیل روابط تاریخی میان طالبان افغان و پاکستان، احتمال برخورد جدی طالبان با تی‌تی‌پی اندک است، حتا اگر رهبران طالبان بخواهند چنین اقدامی کنند، ممکن است توان اجرای آن را نداشته باشند.
در این گزارش آمده است که حفظ وحدت درونی، مهم‌ترین اولویت رهبری طالبان افغان است. به همین دلیل، طالبان تا زمانی به بهبود روابط خارجی علاقه دارد که این روابط، اتحاد نیروهای حاکم را به خطر نیندازد.
دلیل دوم: اختلاف بر سر تعهد کتبی
پاکستان از طالبان تعهد کتبی می‌خواهد که از خاک افغانستان علیه این کشور حمله صورت نگیرد. پاکستان می‌گوید طالبان این خواسته را در گفت‌وگوها می‌پذیرند، اما حاضر نیستند آن را به‌صورت کتبی تضمین کنند.
در مقابل، طالبان خواسته پاکستان را گسترده‌تر توصیف می‌کند.
به نظر می‌رسد که طالبان نگران پذیرش مسئولیتی است که می‌گوید تمام عوامل آن در اختیارش نیست.
تعهد کتبی، هزینه سیاسی عمل نکردن به وعده را برای طالبان افغان نیز بالا می‌برد. پس از هر حمله، پاکستان می‌تواند به همان سند استناد کند و طالبان را به نقض تعهد متهم کند.
دلیل سوم: منافع مستقل تی‌تی‌پی
تی‌تی‌پی نیز اهداف و منافع خود را دارد. پژوهش عبدالسید و توره همینگ نشان می‌دهد که این گروه برنامه سیاسی و تشکیلات جنگی مستقل خود را نیز دنبال می‌کند. بنابراین، توافق طالبان و پاکستان لزوما به معنای پذیرش آن از سوی تی‌تی‌پی نیست.
اگر توافق کابل و اسلام‌آباد، پناهگاه‌ها یا آینده سیاسی تی‌تی‌پی را تهدید کند، این گروه ممکن است با آن مخالفت کند و حملات خود را ادامه دهد.
در چنین وضعیتی، تی‌تی‌پی می‌تواند توافقی را تضعیف کند که خود در شکل‌گیری آن نقشی نداشته است.
دلیل چهارم: نزدیکی طالبان به هند
گسترش روابط طالبان با هند، اختلاف دیگری را به روابط این گروه با پاکستان افزوده است.
طالبان می‌کوشد با گسترش روابط با هند، چین و دیگر کشورها، قدرت چانه‌زنی خود را افزایش دهد و در برابر فشارهای پاکستان گزینه‌های بیشتری داشته باشد.
اما پاکستان نزدیکی طالبان به هند را از زاویه رقابت دیرینه خود با دهلی نو می‌بیند. اسلام‌آباد نگران است که گسترش نفوذ هند در کابل، تهدیدهای امنیتی علیه پاکستان را افزایش دهد.
دلیل پنجم: ریشه‌های داخلی ناامنی پاکستان
بخشی از مشکلات امنیتی پاکستان ریشه در داخل این کشور دارد. ضعف اداره مناطق مرزی، بی‌اعتمادی مردم به نهادهای امنیتی و ناهماهنگی میان ارتش و پولیس، زمینه فعالیت گروه‌های مسلح را فراهم کرده است.
گروه بین‌المللی بحران نیز تاکید می‌کند که پاکستان برای مقابله با شورش، باید این مشکلات داخلی را برطرف کند.
بنابراین، همکاری طالبان نیز به‌تنهایی نمی‌تواند حملات در پاکستان را متوقف کند.
اگر اسلام‌آباد بهبود روابط را به پایان این حملات وابسته سازد، از طالبان نتیجه‌ای می‌خواهد که تمام عوامل آن در اختیار این گروه نیست.
در چنین وضعیتی، هر حمله تازه می‌تواند دوباره اتهام‌ها علیه طالبان را زنده کند و توافق‌های قبلی را زیر فشار ببرد. این چرخه باعث می‌شود اختلاف امنیتی، حتا پس از امتیازدهی طالبان نیز ادامه پیدا کند.
دلیل ششم: نگرانی طالبان از تقویت داعش خراسان
برخورد با تی‌تی‌پی برای طالبان خطر امنیتی نیز دارد. فشار شدید بر این گروه ممکن است بخشی از جنگجویان ناراضی آن را به سوی داعش خراسان سوق دهد؛ گروهی که دشمن حکومت طالبان است.
تحلیل مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی نیز این نگرانی را مطرح کرده است.
در این محاسبه، طالبان میان دو خطر قرار می‌گیرد: حفظ رابطه با تی‌تی‌پی، فشار پاکستان را افزایش می‌دهد؛ سرکوب آن نیز ممکن است به تقویت دشمن داخلی طالبان کمک کند.
دلیل هفتم: هزینه سیاسی عقب‌نشینی برای ارتش پاکستان
موضع پاکستان در برابر طالبان با جایگاه داخلی ارتش این کشور نیز پیوند دارد. چتم‌هاوس در تحلیلی نوشته است که ارتش پاکستان از تنش‌های مکرر با همسایگان برای توجیه تسلط خود بر سیاست خارجی و امنیتی استفاده کرده است.
از این زاویه، عقب‌نشینی در برابر طالبان می‌تواند برای ارتش هزینه سیاسی داشته باشد.
نهادی که تأمین امنیت را دلیل اصلی نقش گسترده خود می‌داند، برای کاهش فشار بر طالبان به دستاوردی نیاز دارد که بتواند آن را به افکار عمومی ارائه کند.
طالبان نیز می‌خواهد وضعیت کنونی را نشانه استقلال خود معرفی کند. در نتیجه، هر دو طرف به توافقی نیاز دارند که در داخل، شکست یا تسلیم تعبیر نشود. این نیاز، فضای امتیازدهی را محدود می‌کند و رسیدن به سازش پایدار را دشوارتر می‌سازد.
دلیل هشتم: اختلاف مرزی
اختلاف تاریخی بر سر خط دیورند، مانع دیگری در روابط پاکستان و طالبان است. این اختلاف‌های مرزی و مسائل مربوط به حاکمیت، در کنار فعالیت گروه‌های مسلح، از ریشه‌های اصلی بحران میان دو طرف است.
پاکستان کنترول خط دیورند را بخشی از حق حاکمیت خود می‌داند. در مقابل، طالبان نمی‌خواهد با پذیرش خواسته‌های اسلام‌آباد، استقلال سیاسی خود را زیر سوال ببرد.
طالبان همچنین تلاش می‌کند از حساسیت مردم افغانستان در برابر مداخله پاکستان به سود خود استفاده کند.
با توجه به این هشت دلیل، به نظر می‌رسد روابط پاکستان و طالبان در وضعیت کنونی ترمیم‌ناپذیر است. توافق‌های موقت شاید تنش را کاهش دهند، اما تا زمانی که این تضادهای اساسی پابرجا باشد، هر توافق تازه نیز در معرض شکست قرار خواهد گرفت.
آیا کشورهای منطقه، شرکای بین‌المللی و همسایگان افغانستان، از جمله هند، پاکستان، چین، ایالات متحده، روسیه، ایران و کشورهای آسیای مرکزی می‌توانند کودتا علیه دولت‌های منتخب و تصرف غیرقانونی قدرت از سوی بازیگران غیردولتی را به‌عنوان واقعیتی انکارناپذیر بپذیرند؟
اگر چنین نیست، پس چرا مردم افغانستان باید حکومتی را بپذیرند که نه آن را انتخاب کرده‌اند و نه به آن مشروعیت داده‌اند؟
رفاه مردم افغانستان بر اصلی ساده استوار است: مردم باید بتوانند از طریق حکومتی مردم‌محور که نماینده آنان باشد، اراده و خواست خود را بیان کنند. اراده مردم باید مبنای اقتدار حکومت در افغانستان باشد؛ حکومتی که باید به‌گونه‌ای قانونی و از طریق انتخابات برگزیده شود، نه اینکه با توسل به زور کنترول کشور را به دست گیرد.
آیا صرفِ مطرح کردن روابط هند و طالبان در چارچوب منافع ملی، برای آنکه این روابط رویکردی عمل‌گرایانه تلقی شود، کافی است؟
وضعیت بشری در افغانستان همچنان نگران‌کننده است. امسال ۲۱.۹ میلیون نفر، معادل نزدیک به نیمی از جمعیت کشور، به کمک‌های بشردوستانه نیاز دارند. بازگشت گسترده مهاجران افغان از ایران و پاکستان نیز بحران انسانی در افغانستان را تشدید کرده است.
وضعیت بیش از دو میلیون دختر افغان که از حضور در صنف‌های درسی محروم مانده‌اند و اجازه ادامه تحصیل در دوره متوسطه را ندارند، همچنان نگران‌کننده است.
تنش میان پاکستان و طالبان از اکتبر ۲۰۲۵ شدت گرفت. در آن زمان، درگیری‌های مرزی دو طرف به نبردهای گسترده کشیده شد که شمار زیادی از غیرنظامیان را قربانی کرد و تنش‌ها در منطقه را افزایش داد.
بسیاری از مولفه‌های اساسی پیشرفت، از جمله حکومت‌داری فراگیر، حاکمیت قانون و آزادی‌های اساسی مردم افغانستان، همچنان تحقق نیافته‌اند.
کریستینا مارکوس لاسن، نماینده دنمارک و رئیس دوره‌ای شورای امنیت سازمان ملل متحد، در ماه اسد سال جاری، هم‌زمان با پنجمین سالگرد بازگشت طالبان به قدرت، بیانیه مشترکی را ارائه کرد که در آن آمده بود: «نبود حکومت‌داری فراگیر همچنان چشم‌انداز صلح و ثبات پایدار را تضعیف می‌کند.»
در این بیانیه همچنین هشدار داده شده بود که «گروه‌های تروریستی همچنان تهدیدی برای افغانستان و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی به شمار می‌روند.»
نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، در بیانیه بیشکک به مناسبت بیست‌وپنجمین سالگرد تأسیس سازمان همکاری شانگهای، بار دیگر بر موضع هند در مبارزه با تروریسم تأکید کرد و گفت: «آرمان مشترک ما برای برخورداری از حوزه اوراسیایی صلح‌آمیز و امن، با صلح و ثبات در افغانستان نیز پیوندی نزدیک دارد. هند در زمینه توسعه و ارائه کمک‌های بشردوستانه به مردم افغانستان سهم داشته است و به این کار ادامه خواهد داد.»
پرسش این است که چگونه میتوان با به‌کارگیری یک گروه تروریستی برای مبارزه با گروه تروریستی دیگر، با تهدید تروریسم مقابله کرد؟ موفقیت و توسعه افغانستان به این عوامل بستگی دارد: استفاده‌نشدن از این کشور به‌عنوان میدان جنگ‌های نیابتی، احترام به حقوق بشر در افغانستان و به‌رسمیت‌شناختن اراده مردم.
کمک‌های بشردوستانه در شرایط بحرانی و هنگام وقوع بلایای طبیعی برای کاهش رنج مردم ضروری است، اما نمی‌تواند راه‌حلی پایدار برای خودکفایی افغانستان باشد. هند باید این واقعیت را درک کند و به‌جای بسنده‌کردن به شعار، اقدامات عملی بیشتری برای توسعه و پیشرفت افغانستان انجام دهد.
در این راستا، هند باید بر همکاری‌های بلندمدت اقتصادی، گسترش سرمایه‌گذاری و ایجاد فرصت‌های تجاری تمرکز کند تا زمینه رشد اقتصادی، بهبود زندگی مردم و مشارکت شهروندان افغانستان در بازسازی و توسعه کشور فراهم شود.
کشورهای منطقه چگونه می‌توانند افغانستان را پلی برای اتصال منطقه‌ای تصور کنند، در حالی که اراده سیاسی لازم را نشان نمی‌دهند و اقدامات عملی و پیوسته‌ای برای بازگشت دختران افغان به صنف‌های درس انجام نمی‌دهند؟
با این حال، هند در عمل به اصولی که باید مبنای سیاست خارجی این کشور باشد، پایبند نمانده است. این کشور از سال ۲۰۲۳ تاکنون، در رأی‌گیری‌های مربوط به حقوق اساسی بشر در افغانستان رأی ممتنع داده است. در همین‌حال، دهلی‌نو در میزان ۱۴۰۴ میزبان امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان بود که همچنان در فهرست تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد قرار دارد.
پس، وقتی اقدامات هند در راستای آنچه از نظر تاریخی درست و اصولی تلقی می‌شود قرار نمی‌گیرد، این کشور چگونه می‌تواند خواستار اصلاحات در سازمان ملل متحد باشد؟
روابط رو به گسترش هند و طالبان چه دستاوردی در زمینه ایجاد فرصت‌های معیشتی برای افغان‌ها داشته است؟ هند برای پیشبرد طرح‌هایی که با مسئولیت‌پذیری بیشتر از حقوق مردم افغانستان دفاع کنند، چه اقداماتی انجام داده است؟
مسئله تنها طالبان نیست، بلکه حامیان این گروه و کسانی نیز هستند که زمینه قدرت‌گیری آن را فراهم کرده‌اند و منافع ژئوپلیتیکی خود را دنبال می‌کنند. پیامد این سیاست‌ها را مردم عادی افغانستان تحمل می‌کنند که بیش از پیش گرفتار فقر و تنگدستی شده و از آموزش و ابتدایی‌ترین امکانات زندگی محروم مانده‌اند.
موضع هند در قبال افغانستان
هند در ۱۵ اسد، مراسم باشکوهی را در سفارت افغانستان در دهلی‌نو به مناسبت آنچه طالبان «روز پیروزی» می‌نامد، برگزار کرد. این اقدام در حالی صورت گرفت که پیمان دوستی سال ۱۹۵۰ و توافق‌نامه مشارکت راهبردی سال ۲۰۱۱ میان هند و افغانستان، طی دهه‌ها زمینه گسترش روابط و تقویت پیوندهای مردمی دو کشور را فراهم کرده بود.
برگزاری این مراسم این پرسش را مطرح می‌کند که آیا دهلی‌نو تعهدات و روابط تاریخی خود با مردم افغانستان را به فراموشی سپرده است؟
طنز ماجرا این است که مقام‌های هندی با وجود آگاهی از اینکه بازگشت طالبان به قدرت نه نتیجه پیروزی نظامی، بلکه پیامد توافق دوحه میان امریکا و طالبان بود، در این مراسم شرکت کردند و با حضور خود به آن رسمیت بخشیدند، گویی طالبان در میدان نبرد به پیروزی رسیده بود.
در سال ۲۰۰۱، حکومت هند در پاسخ به پرسشی در لوک سبها، مجلس نمایندگان این کشور، درباره تشکیل حکومت در افغانستان اعلام کرد: «برای بازگشت صلح و ثبات به افغانستان، تشکیل حکومتی مستقل و فراگیر با مشارکت نمایندگان همه گروه‌های قومی ضروری است.»
بیست سال بعد، در سال ۲۰۲۱، وی. مورالیدهاران، معاون وزارت خارجه هند، در پاسخ به پرسش شماره ۵۴۲ در راجیا سبها، مجلس سنای این کشور، درباره گفت‌وگوی امنیتی منطقه‌ای دهلی‌نو گفت: «همه طرف‌ها بر ضرورت کمک‌رسانی بشردوستانه به مردم افغانستان، نقش محوری سازمان ملل متحد و تشکیل حکومتی واقعاً فراگیر و نماینده مردم تأکید کردند. همچنین توافق شد که خاک افغانستان نباید به پناهگاه گروه‌های تروریستی تبدیل شود.»
در سال ۲۰۲۳، اس. جیشنکر، وزیر خارجه هند، در پاسخ به پرسش یک نماینده پارلمان گفت: «سیاست هند در قبال افغانستان همچنان بر روابط تاریخی دو کشور، دوستی با مردم افغانستان و قطعنامه‌های سازمان ملل متحد، از جمله قطعنامه ۲۵۹۳ شورای امنیت، استوار است.»
پرسش این است که آیا هند به تعهدات مندرج در قطعنامه‌های سازمان ملل متحد، از جمله قطعنامه ۲۵۹۳ شورای امنیت، عمل کرده است؟ این قطعنامه خواستار دستیابی به راه‌حلی سیاسی از طریق مذاکره و با مشارکت کامل، برابر و معنادار زنان است.
چرا هند از حمایت از قطعنامه‌های سازمان ملل متحد در حمایت از مردم افغانستان خودداری کرده است؟ بدون تعهد عملی و پایبندی جدی، چنین مواضعی چیزی فراتر از سخنان زیبا و شعارهای دیپلماتیک نخواهند بود.
رویکرد هند در نشست‌های «فرمت مسکو» از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۶ دستخوش تغییر چشمگیری شده است، تغییری که میتوان آن را گذار از نگاه «طالبان بد» به «طالبان خوب» توصیف کرد. به باور برخی ناظران، هند از تیرگی روابط طالبان و پاکستان به سود خود استفاده کرده است.
پاکستان بیش از دو دهه از طالبان حمایت کرد تا از طریق این گروه، نفوذ راهبردی خود را در افغانستان گسترش دهد. این کشور همچنین به حمایت از تروریسم و افراط‌گرایی در آن سوی مرزهایش متهم بوده است.
اما پرسش اساسی این است که آیا طالبان، به‌عنوان گروهی که بدون برخورداری از مشروعیت بین‌المللی قدرت را در افغانستان در دست دارد، می‌تواند سفیر یا رئیس نمایندگی دیپلوماتیک این کشور را در دهلی‌نو تعیین کند؟
پرچم سه‌رنگ جمهوری اسلامی افغانستان همچنان بر فراز سفارت این کشور در دهلی‌نو برافراشته است، پرچمی که از دید نویسنده، یکی از آخرین نمادهای نمایندگی مشروع افغانستان به شمار می‌رود و نشان می‌دهد که مسئله مشروعیت و نمایندگی دیپلوماتیک این کشور هنوز حل نشده است.
روابط هند و طالبان؛ ائتلافی فرصت‌طلبانه
جنرال پراکاش کاتوچ در مقاله‌ای که در میزان ۱۴۰۴ در نشریه «چشم‌انداز راهبردی» منتشر شد، نوشت: «متقی گفته است که هیچ گروه تروریستی مستقر در پاکستان، در افغانستان فعالیت ندارد. با این حال، داعش و شاخه خراسان آن که عناصری از لشکر طیبه و سازمان اطلاعات پاکستان در آن حضور دارند، همچنان در افغانستان فعال‌اند. القاعده نیز از طالبان حمایت می‌کند، اما زیر کنترول این گروه نیست. شاخه القاعده در شبه‌قاره هند نیز در جنوب آسیا فعالیت دارد.»
کاتوچ طالبان و تحریک طالبان پاکستان را «دوگانه‌های چسیپده» توصیف کرد و نوشت که هر دو گروه به دنبال ایجاد امارت اسلامی و برقراری حکومت مبتنی بر شریعت هستند. به باور او، این موضوع را باید در چارچوب آنچه آمادگی پاکستان و بنگلادش با حمایت سازمان اطلاعات مرکزی امریکا (سیا) برای «غزوه هند» می‌خواند، بررسی کرد.
او همچنین معتقد است که گسترش نفوذ هند در افغانستان نه‌تنها با مخالفت پاکستان، بلکه احتمالاً با واکنش منفی امریکا و چین نیز روبه‌رو خواهد شد. به گفته او، گروه‌هایی مانند داعش، شاخه خراسان آن و القاعده، همراه با جریان‌های تندرو در درون طالبان، نیز با افزایش حضور هند در افغانستان مخالفت خواهند کرد.
پراوین دونتی، تحلیل‌گر ارشد گروه بین‌المللی بحران، در مقاله‌ای که ۲۷ فبروری ۲۰۲۶ در الجزیره منتشر شد، نوشت: «با افزایش تنش میان پاکستان و افغانستان، اصلِ دشمنِ دشمن من، دوست من است، به عامل نزدیکی کابل و دهلی‌نو تبدیل شده است.»
او افزود که هرچند حکومت هند به رهبری حزب بهاراتیا جاناتا با گروه‌های اسلام‌گرا مخالف است، اما رقابت راهبردی با پاکستان، دهلی‌نو را به گسترش روابط با طالبان واداشته است.
برخی تحلیل‌گران نیز معتقدند که هند تا زمانی به تعامل با طالبان ادامه خواهد داد که تنش‌ها و درگیری‌های مرزی میان افغانستان و پاکستان ادامه داشته باشد.
محمد اشرف حیدری، سفیر پیشین افغانستان، در شبکه اجتماعی اکس نوشت: «نزدیک به پنج دهه است که رقابت هند و پاکستان، همراه با منافع متضاد ایدئولوژیک و راهبردی ایران، چین و روسیه در برابر غرب، به جنگ‌های نیابتی دامن زده است. در این جنگ‌ها، جان مردم افغانستان و سرزمین‌شان قربانی رقابت‌های ژئوپلیتیکی شده است.»
منافع راهبردی هند به وجود افغانستانی امن و باثبات گره خورده است تا از گسترش تروریسم و افراط‌گرایی و تهدید امنیت منطقه و هند جلوگیری شود. با این حال، فعالیت القاعده، داعش خراسان، شبکه حقانی و دیگر گروه‌های تروریستی در افغانستان، دستیابی به این هدف را دشوار کرده است.
افغانستانی باثبات و دموکراتیک می‌تواند نفوذ منطقه‌ای هند را تقویت کند و زمینه گسترش تجارت با آسیای مرکزی را فراهم سازد. اما طالبان از طریق انتخابات به قدرت نرسیده و آینده ثبات افغانستان همچنان نامطمئن است.
هند در گذشته نیز فرصت‌هایی را در افغانستان از دست داده است. در سال ۲۰۰۱، آتال بیهاری واجپایی، نخست‌وزیر وقت هند، پیشنهاد امریکا برای اعزام نیرو به افغانستان در چارچوب «عملیات آزادی پایدار» را رد کرد، تصمیمی که به باور برخی تحلیل‌گران، مانع تقویت جایگاه راهبردی هند در افغانستان شد.
از نگاه منتقدان، نزدیکی هند به طالبان نشان داد که منافع سیاسی دهلی‌نو بر تعهدات اصولی آن غلبه کرده است. بسیاری از افغان‌ها این رفتار را خیانت به اعتماد خود می‌دانند. این انتقادها تنها به رویدادهای پس از بازگشت طالبان محدود نیست، بلکه به سرنوشت حدود ۴۰ میلیون شهروند افغانستان و چالش‌های گسترده‌ای مربوط می‌شود که با آن روبه‌رو هستند.
کشورهای مختلف از منافع امنیتی، تجاری، انرژی و ترانزیتی خود در افغانستان سخن می‌گویند، اما کمتر به حقوق مردم، مشارکت سیاسی، پاسخ‌گویی حکومت و بهبود زندگی آنان توجه می‌کنند. پرسش این است که آیا این مسائل عمداً نادیده گرفته می‌شوند یا اساساً جایی در مذاکرات ندارند؟
جامعه بین‌المللی تاکنون نتوانسته میان مشروعیت سیاسی، کارآمدی حکومت و حفاظت از حقوق و آزادی‌های اساسی مردم افغانستان توازن برقرار کند. ادامه این وضعیت، رنج مردم را بیشتر خواهد کرد.
هند نیز باید بداند که حفظ دوستی تاریخی با مردم افغانستان، تنها از راه تعامل با طالبان ممکن نیست. اگر این تعامل به تشکیل حکومتی فراگیر و پاسخ‌گو منجر نشود، از نگاه منتقدان، خیانت به اعتماد مردم افغانستان خواهد بود.
آینده افغانستان به حکومت‌داری خوب، حاکمیت قانون و مشارکت واقعی شهروندان در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی وابسته است. افغانستان با پیشینه غنی فرهنگی، آموزشی و توسعه‌ای خود، ظرفیت پیشرفت و شکوفایی را دارد.
پرسش اساسی این است که هند چه نقشی در تحقق این آینده برای مردم افغانستان ایفا خواهد کرد؟
افغانستان، پاکستان و رقابت بر سر آینده منطقه
روابط طالبان، مخالفان طالبان و پاکستان، در کنار نقش هند و دیگر بازیگران منطقه‌ای، به یکی از موضوعات مهم و بحث‌برانگیز درباره آینده افغانستان تبدیل شده است. در صفحه ویژه «تماس با پاکستان»، فضایی فراهم کرده‌ایم تا چهره‌های سیاسی از طیف‌های مختلف، از حامیان و مخالفان طالبان تا سیاستمداران و مقام‌های پاکستانی و هندی، دیدگاه‌های خود را درباره این مناسبات، اهداف و پیامدهای آن بیان کنند. هدف ما فراهم‌کردن فرصتی برای شنیدن روایت‌های متفاوت و کمک به درک بهتر تحولات منطقه است. انتشار این مقالات به معنای تأیید محتوای آن‌ها نیست و دیدگاه‌های مطرح‌شده لزوماً بازتاب‌دهنده موضع سردبیری افغانستان اینترنشنال نیست.
انسان‌ها از روزگاران بسیار دور، متناسب با باورها، نیازها و شرایط زندگی اجتماعی خود، مکان‌هایی را برای نیایش و انجام مراسم دینی اختصاص داده‌اند. معابد و پرستشگاه‌ها در جوامع گوناگون، علاوه بر نقش عبادی، گاهی محل گردهمایی، آموزش، تصمیم‌گیری و انجام برخی امور عمومی نیز بوده‌اند.
مسجد در جامعه اسلامی، به عنوان مکانی مقدس، در ادامه همین روند تاریخی پدید آمد. در دوره نخست اسلام، هنگامی که هنوز بسیاری از نهادهای آموزشی، اداری و اجتماعی امروز وجود نداشتند، مسجد علاوه بر نماز، محل انجام برخی فعالیت‌های عمومی نیز بود. این نقش اما در مسیر تحولات تاریخی تحت تأثیر مناسبات قدرت، اختلافات مذهبی، تحولات فرهنگی و تغییر نیازهای جامعه گاهی متحول شد و رنگ و بوی دیگری به خود گرفت.
واژه «مسجد» در زبان عربی از ریشه سجده/ سجود اشتقاق شده است، اما شماری از محققان معتقدند که این واژه صورت عربی شده «مزگت» از زبان پارسی قدیم است، که اگر چنین چیزی دقیق باشد، نشان می‌دهد چنین نهادی در تاریخ این منطقه پیش از اسلام نیز وجود داشته است. در قرآن از «عمارت مساجد» سخن رفته است. این تعبیر در فهم دینی تنها به ساختمان‌سازی محدود نمی‌شود و با حضور در مسجد، عبادت و انجام وظایف دینی نیز پیوند دارد. بااین‌حال، در جوامع اسلامی، به‌ویژه در روزگار ما، گاهی ساختن مسجد و آراستن آن چنان برجسته شده که پرسش درباره نیاز واقعی به مسجد، کارکرد اجتماعی آن و پیام‌هایی که از منبر آن منتشر می‌شود، در حاشیه قرار گرفته است.این نوشته می‌کوشد همین مسائل را در بستر تاریخ و با توجه به وضعیت افغانستان بررسی کند.
از مسجد تقوی تا مسجد ضرار
قرآن خود به امکان کارکرد دوگانه مسجد اشاره کرده است، و در آیات ۱۰۷ تا ۱۱۰ سوره توبه، دو نوع مسجد را در مقابل هم معرفی کرده است، یکی آنکه پایه‌اش بر پرهیزگاری نهاده شده و دیگری آنکه برای زیان رساندن. در گزارش‌های تاریخی نیز آمده است که پیامبر فرمان تخریب مسجدی را که برای اهداف زیانبار بنا شده بود صادر کرد. اهمیت این واقعه در آن است که نشان می‌دهد حتی در نخستین دوره اسلام نیز ممکن بود ساختمانی با نام مسجد ساخته شود، اما هدف آن چیزی غیر از عبادت و تقوا باشد.
بنابراین، اگر از دیدگاه منابع اسلامی به موضوع نگاه کنیم، صرف نام مسجد برای اثبات مشروعیت دینی و اخلاقی یک بنا کافی نیست. باید دید چه کسانی آن را ساخته‌اند، چه اهدافی را دنبال می‌کنند و فعالیت آن چه پیامدهایی برای جامعه دارد. به عبارتی، امکان دارد مسجدی ساخته شود اما کارکرد آن ایجاد دشمنی، تفرقه‌افکنی، سرکوب یا پیشبرد مقاصد سیاسی باشد. این پرسش برای افغانستان امروز اهمیت خاص دارد: اگر مسجدی به جای عبادت و آرامش، به مرکز تبلیغات سیاسی، دشمنی مذهبی یا مراقبت از شهروندان تبدیل شود، آیا میتوان آن را صرفاً به دلیل عنوان مذهبی‌اش، نهادی مقدس و فراتر از انتقاد دانست؟
مسجد در مناسبات قدرت در تاریخ اسلام
در دوره خلفای نخستین، مسجد در بسیاری از شهرهای اسلامی محل انجام امور گوناگون بود. حاکمان و والیان در آن حضور می‌یافتند، خطبه می‌خواندند و برخی امور عمومی را اعلام می‌کردند. در آن زمان، هنوز نهاد مستقلی به نام روحانیت، با ساختار اداری و سلسله‌مراتب مشخص امروزی، در جامعه اسلامی شکل نگرفته بود. با گسترش قلمرو اسلامی و افزایش رقابت‌های سیاسی، مسجد نیز وارد کشمکش‌های قدرت شد. در دوره اموی، خطبه جمعه به یکی از ابزارهای اعلام وفاداری سیاسی و تحکیم اقتدار حکومت تبدیل شد. منبر تنها محل بیان مسائل عبادی نبود، بلکه از آن برای حمایت از حاکمان و گاهی برای حمله به مخالفان استفاده می‌شد. رفتار والیانی مانند حجاج بن یوسف در عراق نشان می‌دهد که چگونه قدرت سیاسی می‌توانست بر فضای مذهبی جامعه سایه بیندازد.
در برابر این روند، برخی عالمان و جریان‌های مذهبی می‌کوشیدند استقلال خود را حفظ کنند. از سده دوم هجری به بعد، با گسترش حلقه‌های علمی و افزایش نفوذ عالمان دینی، شماری از مساجد به مراکز آموزش و فعالیت‌های علمی تبدیل شدند که همیشه تابع مستقیم حکومت نبودند. ابوحنیفه در کوفه و مالک بن انس در مدینه، از موسسان مذاهب مشهور فقهی، در چنین محیطی کار خود را به پیش می‌بردند. در همین دوره‌ها، مساجد در شهرهای بزرگ به مراکز تدریس علوم دینی و دیگر دانش‌های رایج تبدیل شدند. حتی اصطلاح «جامعه» که امروزه در عربی برای دانشگاه به کار می‌رود ریشه در همان سنت تاریخی دارد، همچنان‌که در سده‌های میانه اروپایی، آموزش با کلیسا پیوند نزدیک داشت و گاهی به صورت انحصاری در اختیار آن بود.
در تاریخ اسلام، با افزایش اختلافات سیاسی و مذهبی، برخی مساجد به جریان‌های خاص نزدیک شدند. در دوره‌های مختلف، شیعیان، خوارج، پیروان مذاهب فقهی و دیگر گروه‌ها، متناسب با شرایط اجتماعی و سیاسی، مکان‌های مذهبی ویژه خود را ایجاد کردند یا در فضاهای خاص گرد آمدند. در کنار مسجد، نهادهایی مانند خانقاه، زاویه، تکیه، حسینیه، جماعت‌خانه و مصلا نیز گسترش یافتند. پیدایش این مراکز دلایل گوناگونی داشت، اما بخشی از این روند با اختلافات مذهبی، نیازهای آیینی و محدودیت دسترسی گروه‌های مختلف به فضاهای مشترک ارتباط داشت. به این ترتیب، تاریخ مسجد را نمی‌توان جدا از تاریخ رقابت‌های مذهبی و سیاسی بررسی کرد.
تحول اجتماعی و محدودشدن وظایف سنتی مسجد
در جوامع قدیم، بسیاری از فعالیت‌هایی که امروز در نهادهای جداگانه انجام می‌شود، در مکان‌های مذهبی یا پیرامون آن‌ها صورت می‌گرفت. آموزش، گردهمایی، رسیدگی به برخی اختلافات و انجام امور عمومی از جمله این فعالیت‌ها بود. با تحول جوامع، گسترش دانش و پیدایش نهادهای تخصصی، این وظایف به‌تدریج از عبادتگاه‌ها جدا شد. مکتب‌ها و دانشگاه‌ها مسئولیت آموزش را بر عهده گرفتند، نهادهای قضایی و اداری برای رسیدگی به امور عمومی ایجاد شدند و مراکز علمی و پژوهشی، فعالیت‌های تخصصی خود را گسترش دادند. در اروپا فاصله‌گرفتن آموزش از نهادهای کلیسایی در فرایندی طولانی صورت گرفت که آغاز آن به دوره‌های پیش از انقلاب صنعتی بازمی‌گردد. در جوامع اسلامی نیز با ورود به عصر مدرن، بخش بزرگی از وظایف آموزش سنتی مسجد به نهادهای مستقل انتقال یافت. آموزش قرآن و علوم دینی در بسیاری از مساجد ادامه پیدا کرد، اما مسجد دیگر نمی‌توانست مانند گذشته محل انجام مجموعه گسترده‌ای از فعالیت‌های علمی و اجتماعی باشد.
این تحول نتیجه طبیعی پیچیده‌ترشدن زندگی اجتماعی بود. بااین‌حال، کاهش برخی وظایف سنتی مسجد به معنای کاهش اهمیت آن برای جریان‌های سیاسی نبود. برعکس، اعتبار مذهبی مسجد و ارتباط مستقیم آن با مردم، این نهاد را برای گروه‌های ایدئولوژیک و حکومت‌ها به ابزاری جذاب تبدیل کرد.
اسلام سیاسی و رقابت برای تصاحب مسجد
در قرن بیستم، به‌ویژه در فضای رقابت‌های ایدئولوژیک دوران جنگ سرد، جریان‌های سیاسی مختلف برای گسترش نفوذ خود در جوامع اسلامی به مسجد توجه بیشتری نشان دادند. جریان‌های اسلام سیاسی دریافتند که مسجد، برخلاف بسیاری از نهادهای دیگر، از شبکه ارتباطی گسترده و اعتبار مذهبی برخوردار است. امام مسجد به‌طور منظم با گروهی از مردم ارتباط دارد و منبر می‌تواند پیام‌های سیاسی را در پوشش زبان دینی منتقل کند. ازاین‌رو، برخی جریان‌ها تلاش کردند امامان و خطیبان را با خود همراه سازند و برخی نیز به ایجاد مساجد وابسته به گرایش‌های فکری و تشکیلاتی خود پرداختند.
در شبه‌قاره هند و پاکستان، مساجد وابسته به جریان‌های دیوبندی، بریلوی، اهل حدیث، شیعی و دیگر گرایش‌ها، گاهی به سنگرهای تقابل و درگیری فرقه‌ای تبدیل شده و نقش معنوی آن تحت الشعاع قرار گرفته است. جهان عرب هم تا حدودی همین گونه است. افغانستان نیز بخشی از این روند بوده و جنگ‌های چند دهه گذشته، گسترش گروه‌های جهادی، نفوذ جریان‌های مذهبی منطقه و رقابت‌های سیاسی، بر کارکرد برخی مساجد اثر گذاشته است.
در چنین شرایطی، مسجد گاهی از محل عبادت عمومی به پایگاه یک جریان خاص تبدیل می‌شود. نمازگزار به جای آنکه در فضای آرام معنوی به عبادت بپردازد، در معرض تبلیغات سیاسی، مرزبندی‌های مذهبی و دشمن‌سازی‌های کاذب قرار می‌گیرد. استفاده سیاسی از مسجد دو شکل عمده دارد: گاهی گروه‌های مخالف حکومت از مسجد برای بسیج مردم علیه قدرت حاکم استفاده می‌کنند و گاهی خود حکومت‌ها برای تحکیم اقتدارشان بر منبر و امامان مساجد تسلط می‌یابند. در هر دو حالت، مسجد در خدمت مقاصد سیاسی قرار می‌گیرد.
طالبان و استفاده از مسجد برای کنترول جامعه
در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، تلاش برای قرار دادن مسجد در خدمت دستگاه قدرت آشکار است. حکومت طالبان می‌خواهد نه‌تنها بر فعالیت‌های مذهبی، بلکه بر محتوای پیام‌هایی که از منبرها به مردم منتقل می‌شود نیز نفوذ داشته باشد. وزارت ارشاد، حج و اوقاف طالبان برای خطبه‌های جمعه موضوعات و متن‌هایی منتشر می‌کند. این موضوعات تنها به مسائل عبادی محدود نیست و مباحثی مرتبط با سیاست‌های حکومت، اطاعت از حاکم و برداشت رسمی طالبان از مسائل اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد. وقتی حکومت برای خطیبان موضوع تعیین می‌کند و آنان را به تکرار پیام‌های مطلوب خود سوق می‌دهد، منبر از یک فضای مذهبی به ابزار تبلیغات حکومتی نزدیک می‌شود.
مسئله به همین‌جا پایان نمی‌یابد. استفاده استخباراتی از برخی امامان مساجد و بهره‌گیری از شبکه مذهبی برای مراقبت از جامعه نیز از خطرهای جدی این روند است. مسجدی که باید محل آرامش و اعتماد مردم باشد، در چنین وضعیتی می‌تواند به فضایی تبدیل شود که شهروندان در آن احساس نظارت و ناامنی کنند. اگر امام مسجد به جای توجه به نیازهای معنوی و اجتماعی نمازگزاران، مأمور انتقال پیام‌های حکومت یا گردآوری اطلاعات درباره مردم باشد، نقش او دگرگون می‌شود، و مردم دیگر نمی‌توانند همان اعتماد پیشین را به مسجد داشته باشند.
حکومت‌ها، به‌ویژه حکومت‌هایی که مشروعیت خود را بر پایه برداشت خاصی از دین تعریف می‌کنند، از اعتبار مذهبی مسجد برای تثبیت اقتدارشان بهره می‌گیرند. در این روند، مخالفت با سیاست‌های حکومت ممکن است به‌گونه‌ای مطرح شود که گویی مخالفت با دین است.این یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای آمیختن منبر با قدرت سیاسی است.
چرا مسجد ساخته می‌شود؟
انگیزه ساخت مسجد همیشه یکسان نیست. بسیاری از مردم از روی باور دینی و با هدف فراهم‌کردن مکان عبادت، در ساخت مسجد کمک می‌کنند. اما همه مسجدسازی‌ها را نمی‌توان تنها با ایمان و نیت خیر توضیح داد.
گاهی ساخت مسجد وسیله کسب اعتبار اجتماعی است. برخی افراد می‌خواهند نام آنان به‌عنوان بانی مسجد باقی بماند یا از این طریق جایگاه مذهبی و اجتماعی خود را تقویت کنند. در شرایطی که حکومت از فعالیت‌های مذهبی پشتیبانی می‌کند، ساخت مسجد ممکن است راهی برای نزدیک‌شدن به صاحبان قدرت نیز باشد.در جامعه‌ای که فضای سیاسی با ترس و فشار همراه است، انگیزه‌های احتیاطی و مصلحت‌اندیشانه نیز می‌تواند در رفتار افراد نقش داشته باشد.
بنابراین، افزایش شمار مساجد لزوماً نشانه افزایش ایمان و معنویت در یک جامعه نیست. برای شناخت ارزش واقعی این فعالیت باید دید چه نیازی را برطرف می‌کند، چه منابعی برای آن مصرف می‌شود و چه کسانی از آن بهره می‌برند.
تجمل‌گرایی در ساختن مساجد
یکی از پدیده‌هایی که جلب توجه می کند مُد شدن مساجد تجملاتی است. در منابع اسلامی روایت‌هایی وجود دارد که در باره زیاده‌روی در تزیین مسرفانه مساجد هشدار می‌دهد. این روایت‌ها به‌ویژه برای کسانی اهمیت دارد که گمان می‌کنند ساخت مساجد مجلل نشانه خدمت بزرگ به دین است. در سنن ابوداوود، حدیث ۴۴۸، از پیامبر اسلام نقل شده است: "مَا أُمِرْتُ بِتَشْيِيدِ الْمَسَاجِدِ" یعنی: "من به ساختن بناهای باشکوه برای مساجد مأمور نشده‌ام." ابن‌عباس نیز در ادامه همین نقل می‌گوید: "لَتُزَخْرِفُنَّهَا كَمَا زَخْرَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى" یعنی: "شما نیز مساجد را زینت خواهید داد، چنان‌که یهودیان و مسیحیان عبادتگاه‌های خود را آراستند." در حدیث دیگری، به روایت انس بن مالک، از پیامبر نقل شده است: "لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَتَبَاهَى النَّاسُ فِي الْمَسَاجِدِ" یعنی: "قیامت برپا نمی‌شود تا آنکه مردم به مساجد خود بر یکدیگر فخرفروشی کنند."(سنن ابوداوود، حدیث ۴۴۹) در روایت دیگری نیز آمده است: "يَتَبَاهَوْنَ بِالْمَسَاجِدِ وَلَا يَعْمُرُونَهَا إِلَّا قَلِيلًا" یعنی: "به مساجد خود مباهات می‌کنند، اما به ندرت به آبادانی معنوی آن توجه نشان می‌دهند." این روایت در صحیح ابن‌خزیمه و برخی منابع دیگر نقل شده است.این روایت‌ها، با وجود تفاوت در عبارت و جایگاه روایی، یک پرسش مشترک را پیش می‌کشند: اگر ساختمان مسجد هر روز مجلل‌تر شود، اما عبادت، اخلاق و مسئولیت اجتماعی در آن کم‌رنگ باشد، چه چیزی واقعاً آباد شده است؟
در صحیح بخاری نیز، در باب "بنیان المسجد"، از عمر بن خطاب نقل شده است که هنگام بازسازی مسجد گفت: "أَكِنَّ النَّاسَ مِنَ الْمَطَرِ، وَإِيَّاكَ أَنْ تُحَمِّرَ أَوْ تُصَفِّرَ فَتَفْتِنَ النَّاسَ". یعنی: "مردم را از باران پناه بده، اما مبادا مسجد را با رنگ‌های سرخ و زرد بیارایی و آنان را به فتنه دراندازی." این سخن نشان می‌دهد که حتی در نگاه یکی از نخستین خلفای اسلام، فراهم‌کردن سرپناه مناسب برای نمازگزاران بر آرایش پرهزینه ساختمان تقدم داشته است.
حال، از کسانی که ساخت مساجد مجلل را از بزرگ‌ترین کارهای خیر می‌دانند میتوان پرسید: اگر در منابع دینی معتبر چنین هشدارهایی وجود دارد، چگونه میتوان رقابت در ساخت گنبدهای پرهزینه، مناره‌های بلند و تزیینات گران‌قیمت را بدون توجه به نیازهای مردم توجیه کرد؟
محرومیت گسترده و مسئله اولویت‌ها در افغانستان
افغانستان از فقیرترین کشورهای منطقه است. بخش بزرگی از مردم آن با بی‌کاری، کمبود درآمد، محرومیت آموزشی، مشکلات صحی و نبود خدمات بنیادی دست به گریبانند. در چنین شرایطی، مصرف منابع هنگفت برای ساخت مساجد تازه، به‌ویژه در مناطقی که مسجد کافی وجود دارد، جای پرسش دارد.
پیش از ساخت هر مسجد میتوان پرسید که آیا مردم واقعاً به آن نیاز دارند. آیا مساجد موجود ظرفیت کافی ندارند؟ آیا نمازگزاران برای انجام عبادت با کمبود مکان روبه‌رو هستند؟ یا انگیزه اصلی، رقابت در ساخت بناهای بزرگ‌تر و کسب اعتبار اجتماعی است؟
در همان منطقه ممکن است کودکان از مکتب محروم باشند، بیماران به درمانگاه دسترسی نداشته باشند، خانواده‌هایی توان تأمین غذا نداشته باشند یا جوانان به دلیل بی‌کاری و ناامیدی گرفتار اعتیاد شوند. در چنین وضعیتی، چرا باید ساخت مسجدی تازه بر رفع این نیازها مقدم شمرده شود؟ اگر هدف از کمک مالی، انجام کار خیر و کسب رضایت خداوند است، آیا درمان یک بیمار، آموزش یک کودک، ایجاد شغل برای یک جوان یا نجات خانواده‌ای از فقر، ارزش کمتری از ساخت مسجد دارد؟ این پرسش را باید به‌ویژه با کسانی در میان نهاد که با انگیزه‌های دینی به این کار روی می‌آورند.
در قرآن، کمک به نیازمندان، رسیدگی به یتیمان، انفاق و پرهیز از اسراف بارها مورد تأکید قرار گرفته است. در سوره ماعون، کسانی نکوهش می‌شوند که نسبت به یتیمان و نیازمندان بی‌اعتنا هستند و عبادت خود را وسیله ریا و خودنمایی قرار می‌دهند. اگر چنین آموزه‌هایی برای مؤمنان اعتبار دارد، چرا در بسیاری از موارد ساخت بناهای مذهبی بر رفع نیازهای فوری انسان‌ها ترجیح داده می‌شود؟
از چنین منظری، هیچ ضرورتی ندارد که همه منابع خیریه به ساخت مسجد یا مدرسه دینی اختصاص یابد. جامعه به مکتب، شفاخانه، مراکز درمان اعتیاد، خدمات سلامت روان، حمایت از یتیمان و خانواده‌های فقیر، آب آشامیدنی و فرصت‌های شغلی نیاز دارد. هزاران راه برای کمک به انسان‌ها وجود دارد که می‌تواند با باورهای دینی نیکوکاران نیز سازگار باشد.مسئله مخالفت با ساخت مسجد نیست. مسئله این است که ساخت مسجد بدون بررسی نیاز واقعی و بدون در نظر گرفتن اولویت‌های جامعه، با نشانه‌های نگران کننده‌ای همراه است.
مسجد و تولید اختلافات مذهبی
یکی دیگر از آسیب‌های جدی مسجد در جوامع اسلامی، استفاده از منبر برای گسترش اختلافات مذهبی و سیاسی است. در برخی مساجد، به جای پرداختن به مسائل اخلاقی و نیازهای مردم، بخش مهمی از سخنرانی‌ها به نقد خصمانه گروه‌های دیگر اختصاص می‌یابد. اختلاف میان شیعه و سنی، حنفی و سلفی، صوفی و پنجپیری، اخوانی و سکولار و دیگر جریان‌ها، گاهی از طریق منبرها تشدید می‌شود. در چنین وضعیتی، مسجد به جای آنکه محل آرامش و همبستگی مردم باشد، به پایگاه مرزبندی و دشمن‌سازی تبدیل می‌شود. هنگامی که مسجد مرکز ترویج نفرت دینی، مذهبی، قومی یا سیاسی باشد، و با تحقیر دیگران، تحریک دشمنی و توجیه خشونت عمل کند، هر اندازه ساختمان آن زیبا و پرهزینه باشد، نمی‌تواند با فلسفه وجودی مسجد به عنوان مرکز پرستش و کسب معنویت همخوانی داشته باشد.
مسجد، حقوق مردم و مسئولیت اجتماعی
جامعه تنها به مکان عبادت نیاز ندارد. انسان‌ها به امنیت، آزادی، آموزش، درمان، کار، آرامش روانی و احترام به کرامت خود نیز نیازمندند. هیچ حکومتی نمی‌تواند با ساخت مسجد یا افزایش فعالیت‌های رسمی مذهبی، محرومیت مردم از حقوق بنیادی‌شان را جبران کند. همچنین هیچ جریان مذهبی نمی‌تواند با تأکید بر گسترش مساجد، از مسئولیت خود در برابر فقر، تبعیض و رنج انسان‌ها چشم بپوشد.
اگر مسجد به محلی تبدیل شود که در آن از سیاست‌های حکومت ستایش می‌شود، اما درباره محرومیت مردم سکوت می‌کنند، باید پرسید این نهاد در خدمت چه کسانی قرار گرفته است. اگر خطیب مسجد ساعت‌ها در باره مسایل اختلافی فقهی سخن بگوید، اما نسبت به کودکان محروم از آموزش، بیماران بی‌درمان و خانواده‌های گرفتار فقر بی‌اعتنا باشد، باید پرسید این شیوه فعالیت چه نسبتی با مسئولیت اخلاقی دارد. اگر مسجدی با هزینه هنگفت ساخته شود، اما در همان محل، مردم از ابتدایی‌ترین خدمات زندگی محروم باشند، باید پرسید آیا منابع جامعه به‌درستی مصرف شده است. این پرسش‌ها نه مخالفت با دین است و نه انکار حق عبادت. برعکس، باورمندان را در برابر معیارهایی قرار می‌دهد که خود برای عدالت، نیکوکاری و پرهیز از اسراف پذیرفته‌اند.
سخن پایانی
روندی که امروز در افغانستان به راه افتاده و از سوی نظام حاکم نیز تشویق می‌شود ترویج نوعی از دینداری نمایشی همراه با رویکرد فرقه‌ای و متناسب با اهداف سیاسی است که هرچند در ظاهر ممکن است مظاهر ریاکارانه دینی را افزایش ببخشد اما نمی‌تواند به بالا رفتن سطح اخلاق و رشد معنویت و ارتقای روحی انسان‌ها کمک کند.
از این رو کینه و خشم و خشونت هنوز در این جامعه زمینه دارد و امکان بروز جنگ‌ها و خشونت‌های گسترده همچنان موجود است. مساجد و معابد با چنین رویکردی با اهداف دین در راستای بهم وصل کردن انسان‌ها و ایجاد روحیه برادری و برابری میان‌شان نقش چندانی ندارند. از این نظر، برخی از جوامع سکولار به مراتب موفق‌تر بوده‌اند، به گونه‌ای که همزیستی مسالمت‌آمیز میان شهروندان را در کشورهایی مانند اسکاندیناویا، جاپان، کانادا، استرالیا و مانند آن‌ها به شکل بسیار بهتری میتوان مشاهده کرد.
به عکس، در بسیاری از جوامع مذهبی مسلمان هنوز شکاف‌های جدی قومی، زبانی، تباری، مذهبی و سیاسی آتش کین و دشمنی را شعله‌ور نگاه داشته است. افزایش مساجد و معابد نتوانسته نه تنها نتوانسته است که این تعصبات را فروبخواباند و به فروکش کردن زبانه‌های این آتش کمکی بکند، بلکه گاه خود هیزم بیار این آتش شده است. اگر در چنین وضعیتی مسابقه مسجدسازی راه‌اندازی شود، از نظر دینی، گناه آن بر ثوابش خواهد چربید، و همان شعر قدیم فارسی تحقق خواهد یافت که گفته بود:
خواجه پندارد که طاعت می‌کند/ بی‌خبر کاز معصیت جان می‌کند.
