روسیه و طالبان؛ تعامل اجباری یا مهندسی یک نظم امنیتی جدید؟

نزدیک به ۲۰ سال بعد، در ۲۴ اسد ۱۴۰۰، هم‌زمان با ورود دوباره طالبان به کابل، روزنامه محافظه‌کار «وطن امروز» ایران که از حمایت دولت برخوردار است، با تیتر «ایالات متحده طالبان» در صفحه نخست خود، بازگشت این گروه به قدرت را شکست سیاست امریکا در افغانستان توصیف کرد.

تفاوت این دو موضع این پرسش را مطرح می‌کند که جمهوری اسلامی چگونه از کشوری که پایان نخستین دوره حاکمیت طالبان را در راستای منافع امنیتی خود می‌دید، به جایی رسید که بازگشت این گروه به قدرت را شکست راهبردی امریکا دانست؟

در پس این تغییر موضع، عواملی چون تشدید رقابت ایران با امریکا، نگرانی تهران از حضور نظامی واشنگتن در افغانستان، رقابت بر سر نفوذ منطقه‌ای و تحولات امنیتی افغانستان نقش داشتند.

با این حال، تغییر سیاست ایران در قبال طالبان یک‌باره و هم‌زمان با سقوط کابل رخ نداد. روابط دو طرف در طول این سال‌ها مراحل مختلفی از دشمنی و تماس‌های محدود تا تعاملات سیاسی و همکاری بر اساس برخی منافع مشترک را پشت سر گذاشت.

دشمنی ایران و طالبان در دوره حاکمیت ملا عمر

در اواخر دهه ۱۹۹۰، سیاست‌های تندروانه طالبان، کشته‌شدن دیپلومات‌های ایرانی در مزارشریف، حضور گروه‌های پاکستانی ضدشیعه در صفوف طالبان و وضعیت شیعیان افغانستان، روابط تهران و طالبان را به‌شدت متشنج کرده بود.

در آگست ۱۹۹۸، زمانی که طالبان شهر مزارشریف را تصرف کردند، هشت دیپلومات ایرانی و یک خبرنگار کشته شدند.

این رویداد روابط ایران و طالبان را تا آستانه درگیری نظامی مستقیم پیش برد. تهران نیروهای خود را به مرز افغانستان اعزام کرد و طالبان را به اقدام نظامی تهدید کرد، اما درگیری نظامی رخ نداد.

اندیشکده چتم‌هاوس (موسسه سلطنتی امور بین‌الملل) مستقر در لندن، در مقاله‌ای در نوامبر ۲۰۰۱ نوشت که حمایت از طالبان در ایران بسیار محدود بود و کشته‌شدن دیپلومات‌های ایرانی، درخواست‌ها برای اقدام نظامی علیه این گروه را در تهران افزایش داده بود. در آن زمان، ایران از نظر مذهبی و سیاسی نیز خود را از طالبان جدا می‌دانست.

گزارش سرویس پژوهشی کانگرس امریکا نیز به این تنش‌ها اشاره کرده است. بر اساس این گزارش، کشته‌شدن دیپلومات‌های ایرانی باعث شد تهران احتمال اقدام نظامی علیه طالبان را بررسی کند. اختلافات مذهبی و سیاسی نیز از عوامل اصلی تنش میان دو طرف بود.

پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و آغاز عملیات نظامی امریکا در افغانستان، تهران از برخی جنبه‌های این عملیات انتقاد کرد و درباره تلفات غیرنظامیان ابراز نگرانی کرد. با این حال، مخالفت ایران با عملیات نظامی امریکا به معنای حمایت از ادامه حاکمیت طالبان نبود.

برعکس، با سقوط طالبان، شماری از نگرانی‌های مهم امنیتی ایران در حال کاهش بود. حکومت طالبان از مخالفان سیاسی و امنیتی ایران به شمار می‌رفت و تهران فرصت را برای تقویت جریان‌های سیاسی‌ای در ساختار آینده افغانستان مناسب می‌دید که روابط نزدیکی با ایران داشتند.

با وجود تنش در روابط تهران و واشنگتن، دو کشور در سال ۲۰۰۱ درباره آینده افغانستان برخی اهداف مشترک محدود داشتند. ایران از جبهه متحد ضد طالبان حمایت می‌کرد و در کنفرانس بن نقش دیپلوماتیک مهمی در روند تشکیل حکومت جدید افغانستان داشت. یکی از خواسته‌های اصلی تهران نیز این بود که طالبان در حکومت جدید سهمی نداشته باشند.

جیمز دابینز، نماینده پیشین وزارت خارجه امریکا، بعدها نقش محمدجواد ظریف، نماینده ایران، را در روند نشست بن مهم توصیف کرد. در یک سند دیپلوماتیک امریکا که آرشیو امنیت ملی دانشگاه جورج واشنگتن منتشر کرده، نیز به همکاری محدود تهران و واشنگتن برای تشکیل حکومت جدید افغانستان اشاره شده است.

این همکاری به معنای دوستی میان دو کشور نبود، اما نشان می‌دهد که در سال ۲۰۰۱، برخی اهداف ایران و امریکا در قبال افغانستان به یکدیگر نزدیک شده بود.

«کابل نفس کشید»

در آستانه پایان نخستین دوره حاکمیت طالبان، تهران از شکل‌گیری ساختار سیاسی‌ای در افغانستان حمایت می‌کرد که جریان‌های مختلف قومی و سیاسی در آن سهم داشته باشند و یک گروه، مانند طالبان، بار دیگر کنترول سراسر کشور را در دست نگیرد.

کمال خرازی، وزیر خارجه وقت ایران، در ۱۴ نوامبر همان سال گفته بود که افغان‌ها باید بر اساس اصل دموکراتیک «یک نفر، یک رأی»، آینده کشور خود را تعیین کنند.

تهران خواهان مشارکت جریان‌های مختلف قومی و سیاسی افغانستان در ساختار آینده قدرت بود و از بازگشت طالبان به حاکمیت حمایت نمی‌کرد.

یک دیپلومات اداره نخست طالبان در پاکستان، به شرط محفوظ‌ماندن نامش، به افغانستان اینترنشنال گفت که پیش از حملات امریکا، نمایندگان طالبان در اسلام‌آباد با سفارت ایران درباره حملات احتمالی امریکا و درخواست حمایت تهران گفت‌وگو کرده بودند، اما پاسخ مثبتی دریافت نکردند.

او گفت: «به ما گفته شد که سفارت ایران پیشنهاد ما را با وزارت خارجه در تهران در میان می‌گذارد، اما حملات امریکا خیلی زود آغاز شد و ما دیگر هیچ پاسخی از سفارت ایران دریافت نکردیم. با این حال، آن زمان می‌دانستیم که ایران هیچ‌گاه از ما حمایت نمی‌کند.»

از دیدگاه ایران، پایان حاکمیت طالبان فرصتی برای تشکیل حکومتی بود که تهران می‌توانست با آن روابط نزدیکی برقرار کند و هم‌زمان به نگرانی‌های خود درباره امنیت مرزها و حفاظت از جامعه شیعه در افغانستان پاسخ دهد.

محمد اقبال عزیزی، مشاور پیشین رئیس‌جمهور افغانستان می‌گوید تهران با سقوط طالبان کاملاً موافق بود، اما نمی‌خواست نفوذ امریکا در آینده افغانستان به اندازه‌ای گسترش یابد که بر راهبردهای امنیتی ایران تأثیر بگذارد.

پس از سقوط رژیم طالبان در سال ۲۰۰۱ و در دوره حضور امریکا در افغانستان، تهران به‌تدریج طالبان را ابزاری برای محدودکردن نفوذ امریکا و واردکردن هزینه‌های نظامی و اقتصادی به این کشور می‌دید، هدفی که طالبان نیز دنبال می‌کردند.

این هم‌سویی منافع به تهران امکان داد تا به‌طور غیرمستقیم از طالبان حمایت کند و برای این گروه منابع و پناهگاه فراهم سازد تا بتواند جنگی با شدت پایین را ادامه دهد و حکومت افغانستان را که از حمایت غرب برخوردار بود، تضعیف کند. از سوی دیگر، طالبان نیز در کنار پاکستان، یک کشور همسایه دیگر را به‌عنوان حامی خود یافتند.

افزون بر این، ادامه شورش طالبان برای تهران این مزیت را داشت که افغانستان به اندازه‌ای بی‌ثبات بماند که به پایگاهی برای نیروهای ضدایرانی، از جمله جیش‌العدل و دیگر گروه‌های مسلح، تبدیل نشود و در عین حال، به پایگاه نظامی درازمدت امریکا در منطقه بدل نگردد.

به همین دلیل، جمهوری اسلامی ایران در نصرت‌آباد و اشار در سیستان و بلوچستان، پیرانج در خراسان رضوی و همت‌آباد و مهرشهر در زاهدان، برای شماری از رهبران طالبان پناهگاه و مدرسه‌های دینی ایجاد کرد.

محمداشرف غنی، رئیس‌جمهور پیشین افغانستان، نیز در یک نشست خبری در ۱۷ مارچ ۲۰۱۶ گفته بود که ایران به طالبان سلاح و مهمات می‌دهد.

سقوط طالبان چند پیامد مهم برای ایران داشت. نخست، گروهی از قدرت کنار رفت که با منافع مذهبی و امنیتی تهران مخالفت جدی داشت. دوم، ایران فرصت یافت نفوذ متحدان و شرکای سیاسی پیشین خود را در کابل گسترش دهد. سوم، مشارکت تهران در تشکیل حکومت جدید افغانستان زمینه حفظ نفوذ سیاسی این کشور را در همسایه شرقی‌اش فراهم کرد.

با این حال، استقبال ایران از سقوط طالبان به معنای موافقت با گسترش حضور نظامی امریکا در افغانستان نبود.

در ماه‌های نخست، همکاری تهران و واشنگتن در روند تشکیل حکومت جدید افغانستان اهمیت داشت، اما در جنوری ۲۰۰۲، قرارگرفتن ایران در فهرست «محور شرارت» از سوی جورج دبلیو بوش، رئیس‌جمهور وقت امریکا، روابط دو کشور را بیش از پیش متشنج کرد.

پس از آن، حضور نظامی درازمدت امریکا در افغانستان به نگرانی امنیتی جداگانه‌ای برای تهران تبدیل شد. ایران به گسترش حضور نظامی امریکا در شرق و غرب مرزهای خود از منظر امنیت ملی می‌نگریست و افزایش نفوذ واشنگتن در افغانستان را بخشی از رقابت منطقه‌ای خود با امریکا می‌دانست.

به این ترتیب، میان رضایت ایران از سقوط طالبان و مخالفت این کشور با حضور گسترده نظامی امریکا در افغانستان، نوعی تناقض شکل گرفت. تهران با پایان حاکمیت طالبان موافق بود، اما نمی‌خواست ساختار سیاسی و امنیتی آینده افغانستان به‌طور کامل زیر نفوذ امریکا قرار گیرد.

از دشمنی تا تماس

روابط ایران و طالبان پس از سقوط این گروه در سال ۲۰۰۱ نیز ثابت نماند. با ادامه حضور نظامی امریکا در افغانستان و افزایش تنش میان تهران و واشنگتن، جایگاه طالبان در محاسبات سیاسی و امنیتی ایران به‌تدریج تغییر کرد.

در گزارش‌های بخش پژوهش‌های کانگرس امریکا و پژوهش‌های کارشناسان امور منطقه‌ای، به تماس‌های میان ایران و طالبان و حمایت احتمالی تهران از برخی عناصر این گروه اشاره شده است. گزارش‌ها درباره گسترش روابط ایران و طالبان، به‌ویژه در دهه ۲۰۱۰، افزایش یافت.

یکی از محورهای مهم این روابط، هم‌زمانی منافع دو طرف در مخالفت با حضور نظامی امریکا بود. طالبان در پی شکست نیروهای بین‌المللی به رهبری امریکا و پایان حضور نظامی این کشور در افغانستان بودند. در مقابل، ایران تلاش می‌کرد نفوذ نظامی و سیاسی واشنگتن را در کشور همسایه خود محدود کند.

با این حال، هم‌سویی دو طرف در این زمینه به معنای یکسان‌بودن همه اهداف و منافع آنان نبود. حاکمیت کامل طالبان بر افغانستان نیز می‌توانست برای ایران خطرهایی به همراه داشته باشد. تهران همچنان درباره امنیت شیعیان افغانستان، جریان مهاجرت، امنیت مرزها و فعالیت دیگر گروه‌های مسلح تندرو نگرانی داشت.

به همین دلیل، یکی از ویژگی‌های اصلی سیاست ایران این بود که از یک‌سو روابط رسمی خود را با حکومت افغانستان حفظ می‌کرد و از سوی دیگر، تماس‌هایش با طالبان را گسترش می‌داد.

در جولای ۲۰۲۱، حدود یک ماه پیش از بازگشت طالبان به قدرت، ایران میزبان گفت‌وگوهای نمایندگان حکومت افغانستان و طالبان شد. برگزاری این نشست نشان می‌داد که تهران پیش از بازگشت طالبان به کابل نیز به تعامل سیاسی با این گروه روی آورده بود.

در مقاله‌ای تحلیلی از شورای امور جهانی هند آمده است که موضع ایران در قبال طالبان در دهه گذشته به‌تدریج تغییر کرده است. بر اساس این مقاله، تحولات امنیتی منطقه و رقابت ایران با امریکا باعث شد اختلافات مذهبی با طالبان در محاسبات راهبردی تهران اهمیت کمتری پیدا کند.

به این ترتیب، سیاست ایران در قبال طالبان از دشمنی کامل به سمت تماس‌های محدود و همکاری بر اساس برخی منافع مشترک تغییر کرد. با این حال، این تحول به معنای پایان اختلافات میان دو طرف نبود.

«ایالات متحده طالبان»

در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، زمانی که طالبان وارد کابل شدند و نظام جمهوری افغانستان سقوط کرد، نخستین واکنش‌های مقام‌های ایرانی بیشتر بر شکست امریکا و امنیت آینده افغانستان متمرکز بود.

ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور پیشین ایران، در ۱۶ آگست گفت که شکست نظامی امریکا و خروج این کشور از افغانستان باید به فرصتی برای برقراری دوباره زندگی، امنیت و صلح پایدار در این کشور تبدیل شود. او در این اظهارات مستقیماً از طالبان نام نبرد و از گروه‌های افغان خواست برای دستیابی به توافق ملی تلاش کنند.

رسانه‌های محافظه‌کار ایران موضع صریح‌تری داشتند. روزنامه «وطن امروز» در روز سقوط کابل، با تیتر «ایالات متحده طالبان» شکست سیاست امریکا در افغانستان را به تصویر کشید. این روزنامه استدلال کرد که امریکا افغانستان را بدون ایجاد یک ساختار سیاسی و ارتش قدرتمند که توانایی حفظ نظام را داشته باشد، ترک کرده است.

روزنامه محافظه‌کار دیگر ایران، «کیهان»، نیز پیامدهای ۲۰ سال حضور امریکا در افغانستان را در قالب فساد، ناامنی و بازگشت طالبان به قدرت به تصویر کشید.

تمرکز اصلی این رسانه‌ها به‌جای حمایت همه‌جانبه از حکومت طالبان، بر شکست راهبرد امریکا بود. در روایت سیاسی ایران، مهم‌ترین پیام تحولات افغانستان این بود که امریکا پس از ۲۰ سال حضور نظامی نتوانست نظامی را حفظ کند که برای حمایت از آن هزینه‌های گسترده‌ای پرداخته بود.

علی شمخانی، دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز خروج نیروهای امریکایی را به‌عنوان اخراج تحقیرآمیز اشغالگران تعبیر کرد. سفارت ایران در کابل نیز به‌طور غیرمستقیم از حاکمیت طالبان ابراز خرسندی کرد. با این حال، مقام‌های ایرانی در اظهارنظرهای خود درباره اداره طالبان همچنان محتاط بودند. تهران در موضع‌گیری‌های عمومی بر توافق سیاسی، ثبات و مشارکت گروه‌های مختلف در افغانستان تأکید می‌کرد.

خروج امریکا از افغانستان برای ایران یک فرصت راهبردی بود، اما بازگشت طالبان به قدرت، نگرانی‌های امنیتی و سیاسی تازه‌ای نیز برای تهران ایجاد کرد. ایران و طالبان به‌سرعت ناگزیر شدند برای مدیریت این نگرانی‌ها راه‌هایی برای همکاری و مهار اختلافات خود پیدا کنند.

سیاست منافع در پس ابراز خرسندی

تغییر موضع ایران در مقابل طالبان میان سال‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۲۱ را می‌توان با سه عامل اصلی توضیح داد.

نخست، دوره اول حاکمیت طالبان از نظر امنیت مذهبی و مرزی، نگرانی‌های جدی برای ایران ایجاد کرده بود. پس از سقوط طالبان، حضور نظامی درازمدت امریکا در افغانستان به فشار امنیتی و راهبردی بزرگ‌تری برای تهران تبدیل شد. از این رو، خروج امریکا در سال ۲۰۲۱ فرصتی برای کاهش این فشار به شمار می‌رفت.

دوم، رقابت با واشنگتن. در سال ۲۰۰۱ و هم‌زمان با تشکیل حکومت جدید افغانستان، ایران و امریکا برخی اهداف مشترک محدود داشتند. اما پس از افزایش تنش در روابط دو کشور، محدودکردن نفوذ امریکا در افغانستان به یکی از اهداف مهم منطقه‌ای تهران تبدیل شد. تماس‌های ایران با طالبان نیز در چارچوب همین رقابت گسترده‌تر قابل ارزیابی است.

سوم، حفظ نفوذ در افغانستان. ایران نمی‌خواست آینده سیاسی و امنیتی افغانستان تنها از سوی امریکا یا دیگر رقبای منطقه‌ای تعیین شود. حفظ روابط رسمی با حکومت‌های افغانستان و برقراری ارتباط با طالبان، دو جنبه از همین رویکرد تهران به شمار می‌رفت.

با وجود این، روابط ایران و طالبان همچنان با اختلافات مهمی روبه‌رو است. حفاظت از شیعیان، امنیت مرزی، وضعیت مهاجران، تقسیم آب و اختلافات احتمالی درباره ساختار سیاسی افغانستان از جمله مسائلی هستند که می‌توانند بر آینده روابط دو طرف تأثیر بگذارند.

تغییر موضع ایران از «کابل نفس کشید» تا «ایالات متحده طالبان» نشان می‌دهد که در سیاست منطقه‌ای، دشمنی و دوستی همیشگی نیستند و روابط کشورها بر اساس شرایط متغیر و منافع ملی شکل می‌گیرند. در سال ۲۰۰۱، سقوط طالبان برای تهران به معنای پایان حاکمیت یک دشمن امنیتی بود، اما در سال ۲۰۲۱، بازگشت این گروه به قدرت به‌عنوان شکست راهبردی واشنگتن، رقیب اصلی ایران، تعبیر شد.

این تحول به معنای پذیرش دیدگاه‌های ایدئولوژیک طالبان از سوی ایران یا پایان اختلافات میان دو طرف نیست. تهران با توجه به منافع و نیازهای خود، روابط نزدیکی با طالبان برقرار کرده است. ادامه این همکاری به میزان منافع مشترک دو طرف بستگی دارد و تشدید اختلافات امنیتی و سیاسی می‌تواند بار دیگر به بی‌اعتمادی و تنش در روابط آن‌ها منجر شود.

در روزهایی که امریکا در حال تدارک حمله به حکومت طالبان و شبکه القاعده بود، جنرال تامی فرانکس، فرمانده عملیات نظامی امریکا، از اهمیت ویژه مزارشریف سخن می‌گفت. از نگاه او، این شهر که در نزدیکی مرز اوزبیکستان قرار دارد، می‌توانست به یک «پل زمینی» برای ورود به افغانستان تبدیل شود؛ مسیری برای انتقال نیروها، تجهیزات و کمک‌های بشردوستانه از آسیای مرکزی به داخل کشور.

اما مزارشریف تنها یک هدف لجستیکی نبود. سقوط این شهر می‌توانست نخستین شکست بزرگ طالبان را رقم بزند و معادلات جنگ را تغییر دهد.

100%

از یازدهم سپتمبر تا آغاز جنگ

در یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، حملات القاعده به نیویارک و واشنگتن نزدیک به سه هزار کشته برجای گذاشت. دولت جورج بوش، رئیس‌جمهور وقت امریکا، طالبان را متهم کرد که به اسامه بن لادن و شبکه القاعده پناه داده‌اند.

پس از آنکه طالبان درخواست امریکا برای تحویل دادن بن لادن را نپذیرفتند، ایالات متحده همراه با متحدان خود عملیات نظامی علیه طالبان را آغاز کرد.

هفتم اکتوبر ۲۰۰۱، جنگنده‌های امریکایی حملات گسترده به مواضع طالبان را آغاز کردند. اما واشنگتن به خوبی می‌دانست که پیروزی تنها با بمباران هوایی ممکن نخواهد بود و برای جنگ زمینی به نیروهایی در داخل افغانستان نیاز دارد.

متحدان امریکا در زمین

این متحدان، نیروهای ائتلاف شمال بودند؛ مجموعه‌ای از گروه‌ها و فرماندهان ضد طالبان که پس از کشته شدن احمدشاه مسعود همچنان در شمال افغانستان با طالبان می‌جنگیدند.

در شمال، فرماندهانی چون عطامحمد نور و عبدالرشید دوستم نقش محوری داشتند. نیروهای ویژه امریکا نیز در کنار آنان حضور یافتند و حملات هوایی را هماهنگ می‌کردند.

نقشه روشن بود؛ امریکا از آسمان و ائتلاف شمال از زمین.

هفته‌ها بمباران مواضع طالبان، مراکز فرماندهی، خطوط ارتباطی و انبارهای مهمات این گروه را هدف قرار داد. منابع غربی آن زمان گزارش می‌دادند که توان طالبان برای برقراری ارتباط میان جبهه‌های مختلف تقریبا از بین رفته و ساختار فرماندهی این گروه به شدت آسیب دیده است.

نبرد برای مزارشریف

در اوایل نومبر ۲۰۰۱، فشار بر طالبان در شمال افغانستان به اوج رسید.

نیروهای ائتلاف شمال از چند محور به سوی مزارشریف پیشروی کردند؛ شهری که از سال ۱۹۹۸ در اختیار طالبان قرار داشت و یکی از مهم‌ترین مراکز قدرت آنان در شمال کشور محسوب می‌شد.

در نهم نومبر، خطوط دفاعی طالبان فروپاشید.

در حالی که حملات هوایی امریکا ادامه داشت، نیروهای عبدالرشید دوستم و عطا محمد نور وارد شهر شدند. طالبان که توان حفظ مواضع خود را از دست داده بودند، عقب‌نشینی کردند و کنترل مزارشریف به دست ائتلاف شمال افتاد.

این نخستین شکست بزرگ طالبان پس از آغاز حملات امریکا بود.

آخرین مقاومت

اما سقوط شهر به معنای پایان فوری جنگ نبود.

در حالی که واشنگتن به فرماندهان ائتلاف شمال هشدار داده بود از انتقام‌گیری و کشتار گسترده جلوگیری کنند، صدها جنگجوی طالبان و جنگجویان خارجی هم‌پیمان آنان هنوز تسلیم نشده بودند.

بسیاری از آنان در ساختمان‌های مختلف شهر موضع گرفتند.

یکی از مهم‌ترین این نقاط، مکتب سلطان رضیه در داخل شهر مزارشریف بود. به گفته مقام‌های امریکایی، حدود ششصد جنگجوی طالبان و نیروهای خارجی در این محل تجمع کرده بودند.

درگیری‌ها برای چند روز ادامه یافت.

سرانجام حملات هوایی امریکا و عملیات نیروهای ائتلاف شمال آخرین مقاومت‌های سازمان‌یافته طالبان را در هم شکست و کنترل کامل شهر تثبیت شد.

چرا مزارشریف مهم بود؟

اهمیت مزارشریف تنها در خود شهر خلاصه نمی‌شد.

این شهر دروازه شمال افغانستان و نزدیک‌ترین مسیر به ازبیکستان بود. سقوط آن امکان انتقال کمک‌های بشردوستانه و تجهیزات نظامی را فراهم می‌کرد و حتی زمینه ایجاد نخستین پایگاه نیروهای ائتلاف در داخل افغانستان را به وجود می‌آورد.

اما اهمیت سیاسی آن شاید از اهمیت نظامی‌اش بیشتر بود.

پس از هفته‌ها بمباران، واشنگتن به یک پیروزی ملموس نیاز داشت؛ پیروزی‌ای که نشان دهد فشار نظامی نتیجه داده است. سقوط مزارشریف دقیقا چنین پیامی داشت.

آغاز پایان طالبان

یک روز پس از سقوط مزارشریف، شهر چهره دیگری به خود گرفته بود. موسیقی که سال‌ها از فضای عمومی حذف شده بود، دوباره از بلندگوها و مغازه‌ها به گوش می‌رسید. زنان پس از سال‌ها محدودیت به خیابان‌ها آمده بودند و مردان مقابل سلمانی‌ها صف کشیده بودند تا ریش‌های خود را بتراشند. برای بسیاری از باشندگان شهر، پایان حاکمیت طالبان تنها یک تحول سیاسی یا نظامی نبود؛ نشانه بازگشت بخشی از زندگی روزمره‌ای بود که سال‌ها از آن محروم شده بودند.

این رویداد راه را برای پیشروی نیروهای ائتلاف شمال به سوی کابل باز کرد. تنها چند روز بعد پایتخت نیز از کنترل طالبان خارج شد. سپس هرات، جلال‌آباد و در نهایت قندهار سقوط کردند.

کمتر از یک ماه پس از آنکه نیروهای ائتلاف شمال وارد مزارشریف شدند، نخستین حکومت طالبان فروپاشید.

شهری که از نگاه جنرال تامی فرانکس دروازه ورود به افغانستان بود، در عمل به دروازه سقوط نخستین حکومت طالبان تبدیل شد؛ رویدادی که مسیر تاریخ افغانستان را برای دو دهه تغییر داد.

این دو روایت متفاوت، پرسش‌هایی درباره ارزیابی واقعی طالبان از وضعیت داعش و نحوه استفاده این گروه از تهدیدهای امنیتی در مناسبات خارجی‌اش ایجاد کرده است.

در پنج سال گذشته، مبارزه با داعش به یکی از محورهای تماس طالبان با کشورهای منطقه و قدرت‌های جهانی تبدیل شده است. هم‌زمان با ادعای طالبان درباره نابودی داعش، نگرانی‌های امنیتی کشورهای همسایه درباره حضور گروه‌های مسلح خارجی به ویژه حضور و فعالیت شاخه خراسان داعش رو به افزایش است. طالبان در پنج سال و اندی حاکمیت خود به این نگرانی‌ها پاسخ نداده است.

بررسی این تناقض‌ها نشان می‌دهد که مبارزه با داعش، علاوه بر یک مسئله امنیتی، به یکی از موضوعات سودآور در تعامل سیاسی و منطقه‌ای طالبان تبدیل شده است.

ناظران می‌گویند طالبان در پنج سال گذشته با برجسته‌سازی دفع تهدید داعش خراسان توانسته است همکاری و کمک کشورهای مختلف، به‌ویژه کشورهای همسایه و منطقه، را جلب کند.

تناقض در اظهارات مقام‌های طالبان درباره وضعیت داعش، نمونه‌ای از این رویکرد است. عبدالحق وثیق، رئیس استخبارات طالبان، روز جمعه ۱۵ عقرب در اوزبیکستان از همکاری نکردن شرکت‌های بزرگ فناوری، از جمله تلگرام و تیک‌تاک، در مبارزه با داعش شکایت کرد.

او گفت این شرکت‌ها اطلاعات فنی مورد نیاز را در اختیار طالبان قرار نمی‌دهند و این مسئله به گسترش فعالیت داعش کمک می‌کند.

در مقابل، ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، روز شنبه ۱۶ عقرب در کابل بار دیگر مدعی شد که داعش در افغانستان به‌طور کامل از بین رفته و هیچ مرکز و پایگاه فعالی در این کشور ندارد. اما او گفت که مراکز داعش در پاکستان است.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که الکساندر زویف، معاون دبیرکل سازمان ملل متحد در امور مبارزه با تروریسم، در نشست اوزبیکستان گفته است شاخه خراسان داعش در افغانستان به تجهیزات تاکتیکی مدرن، از جمله پهپاد، دست یافته و اعضای آن آموزش‌های لازم برای استفاده از این تجهیزات را نیز فرا گرفته‌اند.

گزارش‌های سازمان ملل متحد نشان می‌دهد که داعش خراسان در تلاش برای احیا و بازسازی شبکه‌های خود است. این گروه راهبردش را تغییر داده و به استفاده از فناوری، فعالیت در فضای مجازی، جلب و جذب نیرو در سطح بین‌المللی و برنامه‌ریزی برای عملیات برون‌مرزی روی آورده است.

گزارش‌های نهادهای بین‌المللی شمار اعضای داعش خراسان را دو هزار نفر برآورد کرده است. این افراد عمدتا در ولایت‌های کنر، ننگرهار، بدخشان، تخار و بغلان فعالیت دارند.

تغییر راهبرد داعش

داعش خراسان در سال‌های نخست فعالیت خود، به‌ویژه در ننگرهار، جوزجان و برخی مناطق دیگر افغانستان، پایگاه‌ها و سنگرهای مشخصی داشت و برای مدتی بر بخش‌هایی از این مناطق تسلط یافته بود. اما پس از عملیات نظامی علیه مواضعش، بخش عمده‌ای از ساختار سرزمینی خود را از دست داد و به شبکه‌ای پراکنده‌تر و پنهان‌تر تبدیل شد.

اکنون فعالیت این گروه تنها به حضور فیزیکی و داشتن پایگاه‌های نظامی محدود نیست. داعش از شبکه‌های اجتماعی و بسترهای ارتباطی آنلاین برای تبلیغات، ارتباط با هواداران و جذب نیرو در داخل و خارج از افغانستان استفاده می‌کند.

عبدالمومن ضیا بدخش، آگاه امور دینی، به افغانستان اینترنشنال گفت که داعش خراسان از نیروی انسانی تحصیل‌کرده و مجهز به فناوری روز برخوردار است. به گفته او، شماری از اعضای این گروه در رشته‌های مرتبط با فناوری‌های مدرن آموزش دیده‌اند.

فروش تهدید داعش به جهان

طالبان در پنج سال گذشته مبارزه با داعش را به یکی از مهم‌ترین محورهای تعامل خود با جامعه جهانی، به‌ویژه روسیه، ایران، کشورهای آسیای مرکزی، ایالات متحده و کشورهای اروپایی، تبدیل کرده است.

حمله مرگ‌بار به تالار کنسرت کروکوس در حومه مسکو در مارچ ۲۰۲۴، که داعش مسئولیت آن را بر عهده گرفت و حمله به مراسم یادبود از قاسم سلیمانی در کرمان ایران، ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی تهدید این گروه را آشکار کرد. پس از این حمله‌ها، نگرانی روسیه، ایران و سایر کشورهای منطقه درباره فعالیت داعش خراسان افزایش یافت.

طالبان در مناسبات خود با روسیه و برخی کشورهای دیگر بر همکاری‌های اطلاعاتی و امنیتی در زمینه مقابله با داعش تأکید کرده است. روسیه نیز با وجود نگرانی‌های مداوم درباره وضعیت امنیتی افغانستان، بارها از اقدامات طالبان علیه داعش تمجید کرده است.

به باور ناظران، طالبان با برجسته‌سازی خطر داعش و آنچه موفقت در مهار آن می‌خواند، توانسته است خود را به بخشی از معادله امنیتی منطقه تبدیل کند. کشورها برای مهار تهدیدها و حملات احتمالی داعش ناگزیر به همکاری با طالبان شده‌اند. به این ترتیب، داعش برای طالبان به سرمایه‌ای سیاسی و امنیتی تبدیل شده است که از آن برای جلب همکاری، دریافت اطلاعات و کسب امتیازهای سیاسی استفاده می‌کند.

گزارش‌ها حاکی است که بخشی از ساختار تشکیلاتی داعش خراسان متشکل از اتباع کشورهای آسیای مرکزی است.

محمدجان کبیری‌اف، روزنامه‌نگار تاجیک، به افغانستان اینترنشنال گفت که داعش و گروه‌های افراطی بهانه‌ای در اختیار حکومت‌های سرکوبگر قرار می‌دهند تا آزادی‌های مذهبی و دینی شهروندان را محدود کنند و از کشورهای مختلف کمک‌های مالی و تسلیحاتی برای مبارزه با تروریسم مطالبه کنند.

او داعش را «یک پروژه» خواند و گفت که شمار زیادی از جوانان آسیای مرکزی به این گروه پیوسته‌اند.

کبیری‌اف گفت: «داعش یا گروه‌های افراطی و فعالیت تروریستی آن‌ها بهانه‌ای به دست حکومت‌ها می‌دهد تا آزادی‌های دینی را سرکوب کنند، کمک‌های مالی برای مبارزه با تروریسم درخواست کنند و در دل شهروندان خود رعب و وحشت ایجاد کنند.»

به گفته او، با این تبلیغات و سروصداها، احتمال دارد در آینده نزدیک شاهد اقدامات تروریستی زیر پرچم داعش باشیم.

ابزار توجیه سرکوب و بازداشت

طالبان در پنج سال گذشته هزاران نفر را به اتهام ارتباط با داعش بازداشت کرده است. با این حال، درباره شمار دقیق بازداشت‌شدگان، هویت آنان و سرنوشت بسیاری از این افراد اطلاعات مستقلی در دست نیست.

یک منبع آگاه در کابل به افغانستان اینترنشنال گفت که طالبان ۴۰ هزار نفر را بازداشت کرده است. به گفته این منبع، بخشی این افراد زیر نام مبارزه با داعش بازداشت شده‌اند و طالبان از نگهداری آنان برای دریافت کمک و امتیاز از نهادها و کشورهای مختلف استفاده می‌کند.

این منبع که از نزدیک با طالبان کار کرده است، گفت: «جنگ مذهبی داعش به نفع طالبان است، چون منطقه و جهان با آن‌ها هم‌نوایی و همکاری خواهند کرد.»

پیوند زدن داعش با مخالفان سیاسی

یکی دیگر از جنبه‌های استفاده ابزاری طالبان از داعش، مرتبط ساختن این گروه با جریان‌های مخالف سیاسی و نظامی خود است.

داعش با ایدئولوژی و اهداف خاص خود فعالیت می‌کند، اما جریان‌های مخالف طالبان، به‌ویژه گروه‌هایی که خواهان تغییر ساختار سیاسی و پایان حاکمیت این گروه هستند، مستقیماً بقای سیاسی و نظامی طالبان را به چالش می‌کشند.

با این حال، طالبان تلاش کرده است مخالفان خود را به داعش مرتبط معرفی کند یا نام آنان را در کنار نام داعش مطرح کند. در برخی رویدادهای امنیتی در بدخشان و حملات در نورستان، مقام‌های طالبان ادعاهایی درباره همکاری یا هم‌سویی داعش با جبهه‌های مخالف مطرح کرده‌اند؛ اما تاکنون شواهد مستقلی درباره ارتباط سازمان‌یافته یا همکاری عملیاتی این جریان‌ها با داعش ارائه نشده است. جریان‌های مخالف طالبان می‌گویند آنان رهبران شناخته‌شده سیاسی و مردمی هستند که سال‌ها بخشی از قدرت در افغانستان بوده‌اند. آنان هم‌چنان می‌گویند خود سال‌ها خود قربانی حملات داعش و طالبان بوده‌اند.

طالبان می‌داند که بسیاری از کشورهای منطقه و جهان درباره فعالیت جریان‌های مخالف سیاسی و نظامی این گروه حساسیت امنیتی مشابهی با داعش ندارند. حتی برخی کشورها میزبان رهبران مخالف طالبان هستند و با شماری از این جریان‌ها ارتباط سیاسی و نزدیک دارند. از همین رو، طالبان می‌کوشد با پیوند زدن مخالفان خود به داعش، فعالیت آنان را در چارچوب مبارزه با تروریسم قرار دهد و حساسیت کشورها را نسبت به این جریان‌ها افزایش دهد.

یک چهره ارشد مخالفان طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت: «داعش ضامن بقای دولت طالبان است.»

او افزود که «برعکس، جنگ با مقاومت برای طالبان دردسرهای جغرافیایی و قومی به بار می‌آورد.»

مبارزه پرسش‌برانگیز با داعش

طالبان خود را دشمن سرسخت داعش معرفی می‌کند و مدعی است که برای سرکوب این گروه از هیچ تلاشی دریغ نمی‌کند. با این حال، این گروه تاکنون به نگرانی‌های امنیتی شماری از کشورهای منطقه درباره حضور اعضای گروه‌های مسلح خارجی در افغانستان پاسخ قانع‌کننده نداده و حاضر نشده است اعضای این گروه‌ها را به کشورهای متقاضی تسلیم کند.

اطلاعات و گزارش‌های امنیتی درباره حضور اعضای گروه‌های مسلح خارجی در افغانستان، از جمله اعضای جنبش اسلامی ترکستان شرقی (اویغورها)، جنبش اسلامی اوزبیکستان، گروه‌های مسلح تاجیکستانی و تحریک طالبان پاکستان، همچنان محل نگرانی کشورهای منطقه است.

گزارش‌هایی وجود دارد که شماری از اعضای این گروه‌ها به داعش خراسان پیوسته‌اند یا با این گروه روابط فکری و ایدئولوژیک دارند. گزارش‌های نهادهای بین‌المللی و ارزیابی‌های امنیتی نیز از حضور اعضای تحریک طالبان پاکستان، جنگجویان آسیای مرکزی و افراد وابسته به شبکه‌های جهادی فرامرزی در افغانستان حکایت دارند. در برخی گزارش‌ها از حضور جنگجویان تاجیک، اوزبیک، اویغور، چیچنی و اتباع کشورهای دیگر در شبکه‌های داعش خراسان سخن گفته شده است.

چین، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی، به‌ویژه اوزبیکستان و تاجیکستان، بارها درباره حضور گروه‌های مسلح مخالف خود در افغانستان ابراز نگرانی کرده‌اند. خواست اصلی این کشورها مهار این گروه‌ها، جلوگیری از فعالیت آنان از خاک افغانستان و در مواردی بازگرداندن اعضای تحت تعقیب به کشورهای مبدأ است.

طالبان در برابر درخواست کشورهای منطقه برای تسلیم کردن اعضای گروه‌های مسلح خارجی مقاومت کرده و در مواردی اساساً وجود آنان را در افغانستان انکار کرده است.

یکی از دلایل این رویکرد را می‌توان در مناسبات سنتی و ایدئولوژیک طالبان با گروه‌های مسلح خارجی جست‌وجو کرد. در فرهنگ قبیله‌ای و عنعنوی این گروه، تسلیم کردن افرادی که به آنان پناه آورده‌اند یا به‌عنوان مهمان پذیرفته شده‌اند، اقدامی ناپسند تلقی می‌شود.

این مسئله یکی از عوامل اصلی اختلاف میان طالبان و پاکستان بر سر تحریک طالبان پاکستان نیز بوده است. اسلام‌آباد از طالبان می‌خواهد اعضای این گروه را مهار کند و مانع استفاده آنان از خاک افغانستان برای حمله به پاکستان شود؛ اما طالبان تاکنون حاضر نشده است مطابق خواست پاکستان با این گروه برخورد کند یا اعضای آن را به این کشور تسلیم کند.

بازگشت جنگجویان داعش از سوریه و عراق

موضوع دیگری که درباره حضور داعش خراسان در افغانستان پرسش‌برانگیز است، بازگشت شماری از اعضای این گروه از سوریه و عراق است.

کشورهای منطقه و سازمان ملل متحد اعلام کردند که صدها تن از اعضای داعش پس از فروپاشی بخش عمده قلمرو این گروه در سوریه و عراق، به افغانستان بازگشته‌اند. با این حال، درباره هویت، محل استقرار و وضعیت کنونی این افراد اطلاعات روشنی در دست نیست.

این‌که این افراد از چه مسیرهایی وارد افغانستان شده‌اند و چگونه توانسته‌اند در این کشور مستقر شوند، پرسش‌هایی است که طالبان تاکنون به آن‌ها پاسخ نداده است. با توجه به کنترول طالبان بر مرزها، گذرگاه‌ها و ساختارهای امنیتی افغانستان، ورود و استقرار شمار قابل توجهی از جنگجویان خارجی بدون آگاهی یا دست‌کم اطلاع دستگاه‌های امنیتی این گروه دشوار به نظر می‌رسد.

طالبان مدعی است که حملات داعش در افغانستان به‌گونه چشم‌گیری کاهش یافته است، اما این امر به معنای پایان حضور، فعالیت و تهدید این گروه تروریستی نیست. داعش در حال حاضر تمرکز بیشتری بر حملات فرامرزی دارد و می‌کوشد با بهره‌گیری از فضای عملیاتی فراهم‌شده در خاک افغانستان و تسهیلات و ارتباطات گروه‌های شبه‌نظامی منطقه‌ای، از جمله اویغورها، تحریک طالبان پاکستان و جریان‌های تندرو آسیای مرکزی، دامنه فعالیت‌های خود را گسترش دهد. منتقدان می‌گویند این گروه‌ها در بستر امنیتی و محیطی فعالیت می‌کنند که در نتیجه سیاست‌ها و رویکردهای اداره طالبان شکل گرفته است.

تلخ است که حتی لحظات سوگواری یک انسان نیز از حملات کسانی که اختلاف سیاسی را به خصومت شخصی تبدیل کرده‌اند، در امان نیست.

ترانه علیدوستی، فارغ از هر موضع سیاسی و دیدگاهی که ممکن است با آن موافق یا مخالف باشیم، در این لحظه پیش از هر چیز دختری است که پدرش را از دست داده است.

آیا برای درک این واقعیت باید با تمام مواضع سیاسی او موافق باشیم؟

در فرهنگ ایرانی، احترام به خانواده و بازماندگان کسی که عزیزی از دست داده، همواره بخشی از قواعد ابتدایی همزیستی اجتماعی بوده است؛ هرچند این حرمت همیشه و در مورد همه رعایت نشده، به‌ویژه وقتی پای وابستگان به ساختار قدرت یا مخالفان حکومت در میان بوده است.

با این‌حال، اختلاف سیاسی نباید بهانه‌ای برای عبور از ابتدایی‌ترین مرزهای انسانی باشد.

این حملات محدود به ترانه علیدوستی نیست و طی سال‌های اخیر، افراد متعددی از طیف‌های سیاسی و اجتماعی مختلف هدف توهین، تهدید و تخریب قرار گرفته‌اند.

مساله دیگر صرفا اختلاف نظر نیست؛ شکل‌گیری فرهنگی است که در آن فحاشی و آزار روانی به ابزاری برای وادار کردن دیگران به سکوت یا همسویی تبدیل می‌شود.

سایبربولی؛ فراتر از چند کامنت توهین‌آمیز

افراد در برابر آزار اینترنتی واکنش یکسانی ندارند. به‌طور تقریبی می‌توان سه نوع واکنش را در میان قربانیان مشاهده کرد: گروهی که چندان تحت تاثیر قرار نمی‌گیرند. گروهی که آسیب می‌بینند، اما با کمک توانایی‌های فردی و حمایت اطرافیان آثار آن را مدیریت می‌کنند و گروهی که فشار حملات به‌تدریج زندگی شخصی، اجتماعی یا حرفه‌ای آنان را مختل می‌کند.

برای گروه سوم، آزار مستمر و گروهی ممکن است به انزوا، افسردگی و بحران‌های جدی سلامت روان منجر شود و در موارد شدید، خطر خودآسیب‌رسانی را افزایش دهد. بنابراین، چیزی که برای یک کاربر چند کلمه در یک صفحه نمایش است، ممکن است برای فرد دیگری بخشی از فشاری فرساینده و مداوم باشد.

این مساله در جامعه‌ای مانند ایران که سال‌ها با سرکوب، بحران‌های سیاسی، فشار اقتصادی، جنگ و ترومای جمعی روبه‌رو بوده، اهمیت بیشتری دارد. جامعه‌ای با این حجم از خشم و آسیب، بیش از هر زمان دیگری به همدلی و بازسازی اعتماد اجتماعی نیاز دارد؛ نه اینکه شهروندان خشم و ناامیدی خود را به سمت یکدیگر تخلیه کنند.

در بخشی از فضای مجازی، به‌خصوص شبکه ایکس، موجی از برچسب‌زنی سیاسی، اتهام‌زنی بدون سند، فحاشی جنسیت‌زده و حتی تهدید به تجاوز و قتل به چشم می‌خورد. بدون داده‌های معتبر نمی‌توان ادعا کرد کاربران خارج از کشور بیش از کاربران داخل ایران در این رفتارها نقش دارند؛ اما شدت برخی برخوردها در این فضاها قابل تامل است.

همچنین نسبت دادن قطعی این حملات به یک جریان سیاسی مشخص یا یک عملیات سازمان‌یافته، بدون شواهد کافی، درست نیست و باید میان رفتار فردی کاربران، حملات هماهنگ و عملیات احتمالی سازمان‌یافته، تفاوت گذاشت.

جمهوری اسلامی و دیگر جریان‌های سیاسی نیز ممکن است از فضای دوقطبی و تخریب متقابل بهره‌برداری کنند، اما نکته اساسی این است که سایبربولی به هیچ گروه سیاسی خاصی تعلق ندارد و هر کسی، با هر عقیده‌ای، ممکن است قربانی آن شود.

ناشناس بودن به معنای بی‌مسئولیتی نیست

بخشی از مشکل به این تصور برمی‌گردد که اینترنت فضایی بدون مسئولیت است.

برخی کاربران تصور می‌کنند پشت صفحه نمایش می‌توان هر چیزی گفت و هیچ پیامدی متوجه آن‌ها نخواهد شد؛ در حالی‌ که ناشناس بودن یا استفاده از حساب کاربری مستعار، مسئولیت اخلاقی و در مواردی مسئولیت قانونی را از بین نمی‌برد.

البته هر انتقاد یا توهینی الزاما جرم نیست؛ اما تهدید جدی، آزار مستمر، تعقیب اینترنتی و انتشار غیرمجاز اطلاعات خصوصی، بسته به قوانین کشورها و شرایط پرونده، می‌توانند قابل پیگرد باشند.

تجربه اروپا؛ قانون در کنار حمایت و آموزش

در بسیاری از کشورهای اروپایی، مقابله با آزار اینترنتی فقط به توصیه اخلاقی محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از مسیرهای قانونی، حمایتی و آموزشی برای قربانیان وجود دارد.

این ساز و کارها کامل نیستند و تضمین نمی‌کنند که هر شکایتی به نتیجه برسد، اما دست‌کم راه‌هایی برای درخواست کمک فراهم می‌کنند.

در بریتانیا، تهدید و آزار مستمر اینترنتی، بسته به شرایط، ممکن است تحت قوانین مربوط به harassment یا ارتباطات مخرب بررسی شود.

پولیس متروپولیتن راهنمای مشخصی درباره آزار در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده است.

افراد همچنین می‌توانند از طریق پولیس، خدمات حمایتی مانند The Cyber Helpline و در مسائل مرتبط با محیط کار از طریق مدیر، واحد منابع انسانی یا نهاد Acas کمک بگیرند.

قانون Online Safety Act 2023 نیز برای پلتفرم‌های مشمول، تعهداتی در زمینه ایمنی کاربران و مقابله با محتوای غیرقانونی ایجاد کرده است.

در آلمان، بسته به نوع رفتار، موادی از قانون کیفری درباره توهین، افترا، تهدید و تعقیب مستمر می‌توانند کاربرد داشته باشند.

سامانه‌های پولیس آنلاین (Onlinewache) در ایالت‌های مختلف امکان ثبت برخی گزارش‌ها و شکایت‌ها را فراهم می‌کنند. پولیس همچنین بر حفظ مستندات و مراجعه به مراجع رسمی در موارد جدی تاکید دارد.

نهادهایی مانند یوپورت و کلیک‌سیف (JUUUPORT و klicksafe) نیز در زمینه آموزش و پیشگیری فعالیت می‌کنند.

در فرانسه، سرویس ۳۰۱۸ به‌صورت رایگان و محرمانه، هفت روز هفته از ساعت ۹ تا ۲۳، به کودکان و نوجوانان قربانی آزار دیجیتال کمک می‌کند.

وب‌سایت رسمی سرویس پابلیک (Service-Public) نیز درباره نحوه گزارش آزار اینترنتی، مراجعه به پولیس یا دادستانی و درخواست حذف محتوای غیرقانونی، راهنمایی ارائه می‌دهد.

سامانه فاروس (PHAROS) هم برای گزارش برخی محتواهای غیرقانونی در اینترنت در نظر گرفته شده است.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند مقابله با سایبربولی به ترکیبی از قانون، پولیس، حمایت روانی و حقوقی، آموزش عمومی و مسئولیت پلتفرم‌ها، نیاز دارد.

یکی از مشکلات جامعه ایرانی، چه در داخل و چه در خارج کشور، ناآگاهی از همین مسیرهای حمایتی است. بسیاری نمی‌دانند چگونه مستندات آزار را حفظ کنند، به کجا مراجعه کنند یا چطور از امکانات محل کار، دانشگاه و کشور محل اقامتشان کمک بگیرند.

اطلاع‌رسانی رسانه‌ها و انجمن‌های ایرانی درباره این حقوق می‌تواند بخشی از این خلأ را جبران کند.

100%

اختلاف سیاسی، مجوز حذف انسانیت نیست

پرسش اصلی این است: چرا بخشی از خشم سیاسی جامعه به‌جای آن که متوجه ساختار قدرت و عاملان سرکوب شود، به سمت افرادی می‌رود که ممکن است خودشان نیز قربانی همان ساختار باشند؟

جمهوری اسلامی سال‌ها جامعه را با دو‌گانه «با ما» و «بر ما» تقسیم کرده است. آیا قرار است مخالفان این حکومت نیز همان منطق را در روابط اجتماعی خود بازتولید کنند؟ آیا می‌توان مدعی دفاع از آزادی، دموکراسی و حقوق بشر بود، اما برای کسانی که با ما هم‌نظر نیستند، حق برخورداری از کرامت انسانی قائل نشد؟

همبستگی اجتماعی به معنای یکسان فکر کردن نیست و ارزش واقعی آن زمانی آشکار می‌شود که بتوانیم در کنار کسی بایستیم که با او اختلاف نظر داریم، اما حقوق انسانی‌اش در حال نقض شدن است.

مسئولیت این وضعیت فقط بر عهده مهاجمان نیست. تماشاگران نیز در شکل‌گیری فرهنگ فضای مجازی نقش دارند. لازم نیست برای محکوم کردن آزار یک فرد، از تمام مواضع سیاسی او دفاع کنیم. گاهی کافی است به‌جای بازنشر تصاویر حاوی فحاشی و تهدید، خود رفتار را محکوم کنیم و از قربانی، حمایت انسانی نشان دهیم.

بازنشر مکرر محتوای آزارگرانه، حتی با نیت انتقاد، ممکن است دامنه انتشار آن را بیشتر کند.

جامعه ایرانی امروز بیش از هر زمان دیگری به بازسازی اعتماد و همبستگی نیاز دارد. باید پیش از آن که فضای اجتماعی ما از وضعیت خاکستری به سیاهی مطلق برسد، در برابر فرهنگ تخریب و ارعاب، فارغ از اینکه عاملان آن به کدام طیف سیاسی تعلق دارند، مرزبندی کنیم.

هیچ عقیده و هدف سیاسی‌ای نمی‌تواند توجیهی برای تهدید، تحقیر و آزار انسان‌ها باشد.

نباید به لمپن‌های فضای مجازی، از هر جریان و گرایشی که باشند، اجازه دهیم گفت‌وگو را به میدان عربده‌کشی و تخریب تبدیل کنند.

قرار نیست همه مثل هم فکر کنیم. قرار نیست همه یکدیگر را تایید کنیم. اما باید بر سر یک اصل توافق داشته باشیم: هیچ‌کس حق ندارد به بهانه اختلاف سیاسی، کرامت انسانی دیگری را لگدمال کند.

اگر قرار است فردای ایران متفاوت از امروز باشد، این تفاوت باید از همین امروز و از رفتار خود ما آغاز شود.

در حالی که حکومت پاکستان به ائتلاف ضدتروریسم به رهبری امریکا پیوسته بود، هزاران نفر در مناطق قبایلی و ایالت خیبرپختونخوا برای جنگ در کنار طالبان اعلام آمادگی کردند. آنان به اعضای طالبان پناه دادند و برای اعزام نیرو به افغانستان، گروه‌های جنگی تشکیل دادند.

این روند بعدها نقش تعیین‌کننده‌ای در سازمان‌دهی دوباره طالبان و شکل‌گیری جنبش مسلحانه طالبان پاکستان داشت.

در اواخر سال ۲۰۰۱، زمانی که نیروهای بین‌المللی به رهبری امریکا به افغانستان حمله و اداره طالبان را سرنگون کردند، پاکستان با معادله پیچیده سیاسی و امنیتی روبه‌رو شد. حکومت این کشور به ائتلاف امریکا پیوست، اما در سطح سیاسی، مذهبی و مردمی مخالفت گسترده‌ای با مداخله نظامی امریکا وجود داشت.

بخشی از احزاب مذهبی، رهبران دینی و گروه‌های مسلح در پاکستان، حمله امریکا را «اشغال» خواندند و حمایت خود را از طالبان اعلام کردند. در نهادهای امنیتی پاکستان نیز از طالبان حمایت می‌شد. واکنش گروه‌های مذهبی در مناطق قبایلی نزدیک خط دیورند و بخش مالاکند ایالت خیبرپختونخوا آشکارتر بود؛ زیرا گروه‌های مذهبی از پیش در این مناطق نفوذ داشتند.

در این مناطق، اردوگاه‌هایی برای حمایت از طالبان ایجاد شد و شماری از مردم نیز درهای خانه‌های خود را به روی رهبران طالب و جنگجویان خارجی که از افغانستان فرار کرده بودند، باز کردند.

کارزار جهاد صوفی محمد

مولانا صوفی محمد، رهبر تحریک نفاذ شریعت محمدی در بخش مالاکند، از نخستین رهبران مذهبی بود که مداخله نظامی امریکا را «اشغال» خواند و کارزار اعزام جنگجویان به افغانستان را آغاز کرد.

او با عنوان «جهاد افغانستان» در مناطق مختلف بخش مالاکند اردوگاه‌هایی برای گردآوری نیرو ایجاد کرد. صوفی محمد در مدت چند هفته، لشکری متشکل از حدود هشت تا ۱۰ هزار نفر برای حمایت از طالبان آماده کرد.

100%

اسرار خان، خبرنگار محلی دیر که در آن زمان کارزار صوفی محمد را از نزدیک دنبال می‌کرد، به افغانستان اینترنشنال گفت که در میان مردم مالاکند فضای احساسی و غیرمعمولی برای رفتن به جنگ شکل گرفته بود.
به گفته او، در شهرها و روستاها اردوگاه‌هایی ایجاد شده بود، مردم برای رفتن به افغانستان نام‌نویسی و از این کارزار حمایت مالی می‌کردند. او گفت اشتیاق مردم به اندازه‌ای زیاد بود که گاهی این احساس به وجود می‌آمد که گویا امریکا به پاکستان حمله کرده است.
اسرار خان می‌گوید: «برادر خودم نیز به لشکر صوفی محمد پیوسته و به باجور رفته بود تا از آن‌جا از مسیر لغرای وارد افغانستان شود.»
او می‌گوید پدرش از او خواست به باجور برود و برادرش را بازگرداند؛ اما وقتی به آن‌جا رسید، با صحنه‌ای روبه‌رو شد که خودش را نیز تحت تأثیر قرار داد.
به گفته او، افرادی که برای رفتن به افغانستان در یک مسجد گردهم آمده بودند، با گل استقبال می‌شدند. از بلندگوها شعارهای «الجهاد، الجهاد» و «مرگ بر امریکا» سر داده می‌شد و مردم سلاح‌های خود را بالا می‌بردند.
اسرار خان می‌گوید: «برای مدتی این فضا بر ذهن من نیز تأثیر گذاشت و من هم علاقه‌مند شدم که به این لشکر بپیوندم و به افغانستان بروم.»
در لشکر صوفی محمد افرادی از سنین مختلف حضور داشتند. بسیاری از آن‌ها سلاح‌های مدرن نداشتند؛ برخی شمشیر و برخی دیگر تفنگ‌های قدیمی پدران و پدربزرگان خود را با خود برده بودند.
حلیم اسد، خبرنگار محلی دیر، نیز درباره کارزار آن زمان می‌گوید که صوفی محمد با یک موتر پیکاپ رفت‌وآمد می‌کرد و از طریق بلندگو تلاوت قرآن کریم پخش می‌شد.
به گفته او، صوفی محمد به شهرهای مختلف بخش مالاکند سفر کرد و برای گردآوری نیرو در مناطق متعددی اردوگاه‌هایی ایجاد کرد. از جمله این اردوگاه‌ها می‌توان به گراس‌گراند سوات، چکدره، تالاش و بونیر اشاره کرد.
حلیم اسد می‌گوید صوفی محمد در شرایطی لشکر بزرگی از مردم را گردآوری کرد که طالبان هنوز به‌طور کامل از افغانستان عقب‌نشینی نکرده بودند. به گفته او، طالبان نیز پیامی به صوفی محمد فرستاده بودند و به دلیل وخامت وضعیت امنیتی از او خواسته بودند به افغانستان نرود؛ اما او با وجود این هشدار، لشکر خود را به افغانستان فرستاد.
به گفته خبرنگاران محلی، شمار زیادی از افراد این لشکر در افغانستان کشته یا بازداشت شدند و شماری از باشندگان ولسوالی دیر نیز هنوز ناپدید هستند.
فضای سیاسی و مذهبی پاکستان
عنایت‌الله خان، باشنده ولسوالی دیر و رئیس جماعت اسلامی در بخش مالاکند، به افغانستان اینترنشنال گفت که پس از سقوط حکومت طالبان، بسیاری از احزاب مذهبی و سیاسی پاکستان مداخله نظامی امریکا را محکوم کردند.
به گفته او، پاکستان در آن زمان روابط نزدیکی با طالبان داشت و احساسات ضد امریکایی نیز در این کشور گسترده بود. به همین دلیل، مردم از بخش‌های مختلف جامعه به اقدام نظامی امریکا علیه افغانستان واکنش منفی نشان دادند.
عنایت‌الله خان می‌گوید یکی دیگر از پیامدهای حمایت از طالبان این بود که گروه‌های مسلح کوچک در مناطق قبایلی با یکدیگر ارتباط و همکاری برقرار کردند. به گفته او، این گروه‌ها بعدها به شکل‌گیری تحریک طالبان پاکستان انجامیدند و در گسترش مقاومت مسلحانه علیه امریکا و نیروهای بین‌المللی نقش داشتند.
او اضافه می‌کند که حضور نظامی امریکا و متحدانش در خاک افغانستان، برای پاکستان و دیگر کشورهای منطقه نیز مایه نگرانی بود.
در مناطق قبایلی ایالت خیبرپختونخوا، وزیرستان شمالی و جنوبی نخستین مناطقی بودند که جنگجویان و فرماندهان طالب پس از عقب‌نشینی از افغانستان به آن‌ها پناه بردند.
در کنار طالبان افغان، جنگجویان عرب القاعده، اوزبیک‌ها، چچنی‌ها و افراد مسلح از کشورهای دیگر نیز به این مناطق منتقل شدند.
برخی از فرماندهان محلی طالبان پاکستان، از جمله نیک محمد وزیر، بیت‌الله محسود، حافظ گل‌بهادر و مولانا صادق نور، در کنار اعضای لشکر طیبه و دیگر گروه‌های جهادی پاکستانی، نقش مهمی در حمایت و سازمان‌دهی این جنگجویان در مناطق قبایلی داشتند.

100%

پس از افزایش شمار جنگجویان خارجی، پاکستان تحت فشار امریکا نیروهای ارتش خود را در مناطق قبایلی مستقر کرد. در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ نیز عملیات نظامی علیه این جنگجویان آغاز شد.
در باجور، مولوی فقیر محمد به شماری از جنگجویان خارجی که از جنگ افغانستان فرار کرده بودند، پناه داد. اعضای القاعده نیز در میان این افراد حضور داشتند. ادعاهایی نیز درباره سفر ایمن‌الظواهری، رهبر القاعده، به باجور و برخورداری او از حمایت جنگجویان محلی در این منطقه مطرح شده بود.
نقش پاکستان در ظهور دوباره طالبان
سمیع یوسفزی، خبرنگار افغان که جنبش طالبان را از نزدیک دنبال کرده است، می‌گوید این جنبش از آغاز، شکل‌های مختلف حمایت دولتی و مردمی را در پاکستان تجربه کرده بود.
او به افغانستان اینترنشنال گفت که پس از جنگ‌های مجاهدین، ادامه جنگ‌های داخلی و بی‌ثباتی سیاسی در افغانستان، زمینه نگرانی‌های امنیتی را برای پاکستان فراهم کرده بود.
به گفته او، پاکستان می‌خواست در افغانستان نیرویی شکل بگیرد که مانع گسترش جنگ و بی‌ثباتی در آن سوی مرز شود و جایگزین گروه‌های پیشین مجاهدین باشد. به باور او، این عوامل زمینه حمایت دولتی و مردمی از جنبش طالبان در پاکستان را فراهم کردند.
سمیع یوسفزی می‌گوید پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، پاکستان به ائتلاف به رهبری امریکا پیوست، اما مخالفت داخلی با اقدام نظامی امریکا همچنان ادامه داشت.
او برای تقویت این مخالفت چند عامل را برمی‌شمارد: نفوذ جبهه متحد در ساختار حکومت جدید افغانستان، رقابت سیاسی میان پاکستان و هند، احساسات ضد امریکایی در جهان اسلام و سپس حمله امریکا به عراق.
به گفته او، این شرایط به طالبان فرصت داد تا توان و تشکیلات خود را برای ادامه مقاومت در برابر امریکا و متحدانش دوباره سازمان‌دهی کنند.
او اضافه می‌کند که در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵، هم‌زمان با گسترش جنگ طالبان، مناطق قبایلی به مراکز مهمی برای سازمان‌دهی، ارتباطات و برنامه‌ریزی نظامی این گروه تبدیل شده بودند.
مدارس دینی و تأمین نیروی انسانی برای جنگ
یک خبرنگار افغان که درباره چگونگی حمایت از طالبان در پاکستان در کابل تحقیق کرده و نخواسته نامش فاش شود، می‌گوید مدارس دینی و سازمان‌های مذهبی در تأمین نیروی انسانی برای جنگ طالبان نقش مهمی داشتند.
او به افغانستان اینترنشنال گفت که هزاران نفر از طریق سازمان‌های مذهبی و جهادی طرفدار پاکستان در برخی مدارس دینی این کشور جذب و برای جنگ در کنار طالبان به افغانستان اعزام شدند.
به گفته او، رسانه‌های چاپی نیز در آن زمان در شکل‌دهی به تصویر طالبان نقش داشتند. در روزنامه‌ها و مجله‌ها مطالبی منتشر می‌شد که طالبان را به‌عنوان یک جنبش مقدس و دینی معرفی می‌کردند.
او می‌گوید جنگجویان پاکستانی که در جریان نخستین دوره حکومت طالبان در افغانستان کشته، بازداشت یا زخمی شده بودند، بعدها در گسترش حمایت از طالبان در مناطق خود تأثیرگذار شدند.
به گفته این خبرنگار، پس از تشکیل جمهوری اسلامی افغانستان، نفوذ هند به یکی از نگرانی‌های امنیتی پاکستان تبدیل شد. به باور او، مقام‌های پاکستانی به‌تدریج روابط و همکاری‌های پنهانی خود را با شماری از رهبران طالبان افغان، به‌ویژه جلال‌الدین حقانی و شبکه او، گسترش دادند.

طاهر خان، خبرنگار پاکستانی و کارشناس مسائل افغانستان، می‌گوید یکی از دلایل مهم همدلی مردمی با طالبان در پاکستان، سرنگونی حکومت این گروه از سوی امریکا بود.

به گفته او، پیش از آن نیز احساسات ضد امریکایی و طرفداران تفکر جهادی در پاکستان وجود داشتند و حمله نظامی به افغانستان زمینه بسیج و فعالیت بیشتر این گروه‌ها را فراهم کرد.

طاهر خان می‌گوید مداخله نظامی امریکا برای گروه‌های جهادی موجود در پاکستان یک موضع مشترک سیاسی و مذهبی ایجاد کرد و شرایط را برای گسترش مقاومت طالبان در آن سوی مرز فراهم کرد.