صبحی که طالبان از کابل رفته بودند
۲۵ سال پیش، شهروندان کابل صبح روز سه‌شنبه، ۲۲ عقرب ۱۳۸۰، هنگامی که از خواب بیدار شدند، با واقعیتی تازه روبه‌رو شدند: رژیم طالبان فروپاشیده و نیروهای این گروه پایتخت را ترک کرده بودند.
۲۵ سال پیش، شهروندان کابل صبح روز سه‌شنبه، ۲۲ عقرب ۱۳۸۰، هنگامی که از خواب بیدار شدند، با واقعیتی تازه روبه‌رو شدند: رژیم طالبان فروپاشیده و نیروهای این گروه پایتخت را ترک کرده بودند.
طالبان شبانه از کابل گریخته بودند و شهروندان پس از پنج سال حاکمیت این گروه، روز خود را بدون حضور پولیس مذهبی و جنگجویانی آغاز کردند که پیش از آن در خیابان‌ها مردم را لت‌وکوب می‌کردند.
اما با فرار نیروهای طالبان، فضای شهر یک‌باره تغییر نکرد. شماری از مردم هنوز سقوط این رژیم را باور نکرده بودند. در برخی محله‌ها، مردم به استقبال نیروهای مخالف رفتند و در محله‌های دیگر، خانواده‌ها منتظر ماندند تا ببینند نیروهای تازه‌وارد چه خواهند کرد.
فروپاشی رژیم طالبان از یک روز پیش آغاز شده بود. آنتونی دیویس، خبرنگار مجله تایم، شدیدترین نبرد در شمال کابل را در روز دوشنبه، ۲۱ عقرب، بین ساعت‌های ۱:۳۰ تا ۳:۳۰ پس از چاشت ثبت کرده است. تا ساعت ۴:۳۰، زره‌پوش‌های نیروهای مقاومت از خطوط دفاعی طالبان عبور کرده بودند. نیروهای پیش‌رو شامگاه همان روز در قره‌باغ و کلکان توقف کردند.
حدود ساعت ۹ شب، وکیل میرآغا، یکی از بزرگان محلی در حوالی میدان هوایی، از بام خانه‌اش شنید که طالبان درباره سقوط ولسوالی قره‌باغ صحبت می‌کردند. به روایت او، اندکی بعد، روند خروج آنان آغاز شد. مسیرهای خروج متفاوت بود؛ برخی از راه میدان‌شهر و مسیر غزنی، برخی از راه لوگر و شماری نیز از مسیر جلال‌آباد رفتند. خروج طالبان حرکت یک ستون واحد در ساعتی مشخص نبود، بلکه گروه‌ها و موترهای آنان در طول شب از مسیرهای مختلف شهر را ترک می‌کردند.
نیمه‌شب، هشت امدادگر خارجی که در زندان به سر می‌بردند نیز همراه طالبان برده شدند. اجمل میر، نگهبان بازداشتگاه، به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت: «آن‌ها را داخل موتر گذاشتند و نیمه‌شب رفتند.»
از بام هوتل انترکانتیننتال، کاروان موترهای طالبان در حال حرکت به سوی جنوب دیده می‌شد. آسوشیتدپرس گزارش داد که خروج موترها حتی پس از طلوع آفتاب نیز ادامه داشت.
ساعت ۵:۳۰ صبح
محمدگل به روزنامه واشنگتن‌پست گفت که تا ساعت ۵:۳۰ صبح، طالبان خیابان‌ها را ترک کرده بودند و «در سراسر شهر هیچ‌کس نبود».
گزارش‌های خبرنگاران، از مشاهده موترهای در حال عقب‌نشینی تا حضور جنگجویانی که از کاروان‌ها جا مانده بودند، تصویری تدریجی از پایان سلطه رژیم طالبان ارائه می‌دهند.
صبح آن روز، هوا سرد و آسمان پایتخت صاف بود. کیت کلارک، خبرنگار وقت بی‌بی‌سی، در مسیر ورودش به کابل این وضعیت را ثبت کرده است. خبرنگار آیریش‌تایمز نیز شهر را زیر نور آفتاب صبحگاهی و آسمان آبی توصیف کرده بود.
در مسیر شمال، خانه‌ها و باغ‌های ویران‌شده، آثار آتش‌سوزی در شمالی و گودال‌های ناشی از بمباران، در برابر چشمان خبرنگاران قرار داشت.
ورود نیروهای مقاومت نیز به‌تدریج انجام شد. پیش‌قراولان بامداد روز سه‌شنبه وارد کابل شدند، اما بخش بزرگی از نیروها در کوتل خیرخانه توقف کردند.
کیت کلارک در آنجا تانک‌ها و زره‌پوش‌هایی را مشاهده کرد که مسیر را مسدود کرده بودند. امریکا خواسته بود ورود نیروهای مقاومت به پایتخت تا زمان دستیابی به توافق سیاسی به تأخیر بیفتد. در میان نیروهایی که در نزدیکی کابل حضور داشتند، جنگجویان پنجشیر و شمالی نقش اصلی را ایفا می‌کردند.
«طالبان رفته‌اند»
از سمت شهر، مردان و پسران پیاده و با بایسکل به سوی نیروهای مقاومت می‌آمدند و خبر می‌دادند که طالبان رفته‌اند. سرانجام، مسیر باز شد. کاروان موترها پیچ‌های پایانی جاده را پشت سر گذاشت و با جمعیتی روبه‌رو شد که برای استقبال دست تکان می‌دادند.
مردی به زبان انگلیسی فریاد زد: «به شهر کابل خوش آمدید!» شادی در خیابان‌ها موج می‌زد و صدای هارن موترها با زنگ بایسکل‌ها درهم آمیخته بود.
برای کسانی که عزیزان‌شان از جبهه‌های جنگ یا تبعید بازمی‌گشتند، آن ساعت‌ها فرصتی برای دیدار دوباره بود. فریدون، تخنیکر کمپیوتر، به آیریش‌تایمز گفت: «قدم‌زدن در خیابان چقدر خوب است؛ احساس می‌کنم آزاد شده‌ام.»
آزادی در سخنان او معنایی ساده و روزمره داشت: بیرون‌آمدن و قدم‌زدن در خیابان، بدون ترس از متوقف‌شدن.
شاه مری، عکاس افغان خبرگزاری فرانسه که سال‌ها در دوران حاکمیت طالبان در کابل زندگی کرده بود، بعدها خروج آنان را با تصویری از بازگشت مردم به خیابان‌ها به یاد آورد: «گویی مردم از سایه‌ها بیرون می‌آمدند و دوباره به روشنایی زندگی قدم می‌گذاشتند.»
در خاطره او، شلوغ‌شدن کوچه‌ها نشانه پایان انزوایی بود که حتی حرفه عکاسی را نیز در معرض خطر قرار داده بود.
با این حال، همه نقاط کابل چنین منظره‌ای نداشت. جف تامپسون، خبرنگار شبکه ای‌بی‌سی استرالیا، با یک تکسی زردرنگ از راه فرعی وارد شهر شد و خیابان‌هایی خلوت را دید. او در گزارش زنده خود، حوالی ساعت ۱۱:۴۵ پیش از چاشت، گفت که بسیاری از مردم هنوز در خانه‌های‌شان مانده‌اند.
راکت‌اندازهای رهاشده در مسیر دیده می‌شدند و حضور نیروهای تازه‌وارد هنوز در همه نقاط شهر گسترده نشده بود. در کنار استقبال مردم از نیروهای مقاومت، نگرانی از تکرار تجربه جنگ‌های داخلی نیز وجود داشت. مردم با احتیاط رفتار نیروهای تازه‌وارد را زیر نظر داشتند.
دکان‌های بسته، سلمانی‌های پرمشتری
بازار نیز یک‌دست باز نبود. تیم جودا، خبرنگار شبکه شاهد، بیشتر دکان‌ها را بسته دید؛ اما برخی سلمانی‌ها فعالیت می‌کردند و مردان در بیرون آن‌ها صف کشیده بودند.
پروانه، یکی از سلمانی‌ها، گفت: «این پرکارترین روز زندگی من است.» آقای تامپسون در دکان دیگری نوارهای موسیقی را دید که از مخفیگاه بیرون آورده شده بودند و مردم با شنیدن آن‌ها می‌رقصیدند. جوانی به رویترز گفت: «فقط می‌خواهم از شرش خلاص شوم.» منظور او ریشی بود که به اجبار گذاشته بود.
در جریان روز، صدای موسیقی نیز دوباره در شهر شنیده شد. آقای تامپسون در رادیویی که در دوران حاکمیت طالبان «رادیو شریعت» نام داشت، دو گوینده زن را دید که بدون چادری و با چادرهای معمولی نشسته بودند. موسیقی نیز دوباره از رادیو پخش می‌شد. این تغییر برای باشندگانی که در دوران طالبان ممکن بود به‌دلیل شنیدن موسیقی مجازات شوند، معنایی ملموس داشت.
با این حال، بیشتر زنان هنوز چادری می‌پوشیدند. پایان فعالیت پولیس مذهبی طالبان، موسوم به امر به معروف و نهی از منکر، نمی‌توانست ترس و عادت‌های شکل‌گرفته در سال‌های گذشته را در چند ساعت از میان ببرد.
جنگجویان جامانده و انتقام‌گیری
آن روز، پایان تیراندازی و درگیری‌های مسلحانه نبود. مجله تایم از دو جنگجوی عرب در آشپزخانه خانه‌ای در نزدیکی میدان هوایی گزارش داد که پس از درگیری با باشندگان مسلح، با انفجار نارنجک خودکشی کردند. در شهرنو نیز جنگجویان عرب و پاکستانی که از کاروان طالبان جا مانده بودند، درگیر شدند. خبرنگاران اجساد شماری از آنان را در پارک شهرنو مشاهده کردند. گزارش آقای دیویس همچنین از کشته‌شدن زخمی‌ها به دست افراد مسلح محلی حکایت دارد.
شماری از اعضای طالبان از جمله ملا محمد خاکسار، معاون سابق وزارت داخله طالبان، در خانه‌های خود ماندند. خاکسار پیش از آن ریاست استخبارات طالبان را بر عهده داشت و از نزدیکان ملا محمد عمر، بنیانگذار طالبان بود. پس از سقوط کابل، خاکسار از طالبان جدا شد و از دولت جدید افغانستان حمایت کرد. او در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۵ از قندهار نامزد شد، اما به مجلس راه نیافت. در ۱۴ جنوری ۲۰۰۶، دو مرد موترسایکل‌سوار او را در شهر قندهار به ضرب گلوله کشتند. طالبان مسئولیت قتل او را به عهده گرفتند.
پس از چاشت، واحدهای بیشتری از نیروهای مقاومت وارد کابل شدند و کنترل مراکز دولتی و چهارراه‌ها را به دست گرفتند. رهبران این نیروها از اعزام پولیس برای تأمین نظم و امنیت سخن می‌گفتند، اما خبرنگاران در میان نیروهای تازه‌وارد، سربازانی را نیز مشاهده کردند که از نبرد روز پیش به شهر آمده بودند. در آن روز انتقال قدرت، مرز میان نیروهای نظامی و پولیس چندان روشن نبود.
با فرارسیدن شام، شهر به‌تدریج زیر کنترل و نظارت نیروهای تازه‌وارد قرار می‌گرفت. در میان امیدهای بزرگ مردم، خواسته‌های ساده و روزمره نیز شنیده می‌شد.
روحینا، دختر نه‌ساله‌ای که آقای جودا با او صحبت کرده بود، آرزویش را چنین بیان کرد: «می‌خواهم به مکتب بروم.» برای او، معنای پایان حاکمیت طالبان می‌توانست از همین دروازه آغاز شود.
بیست‌ودوم عقرب ۱۳۸۰ مسیر زندگی میلیون‌ها شهروند افغانستان را تغییر داد و دریچه‌ای تازه به روی نسلی گشود که تجربه‌ها و انتظارات متفاوتی داشت.
در دو دهه پس از آن، میلیون‌ها کودک، از جمله دختران، به مکتب رفتند؛ زنان وارد دانشگاه‌ها، بازار کار و عرصه سیاست شدند و رسانه‌ها فضای تازه‌ای برای بیان دیدگاه‌ها و طرح مطالبات فراهم کردند. با این حال، جنگ ادامه یافت و برای بسیاری از خانواده‌ها، این سال‌ها با مرگ، آوارگی و مهاجرت همراه بود.
فساد، انحصار قدرت و وابستگی نهادها به حمایت خارجی نیز به تضعیف و فرسایش نظم تازه انجامید؛ ضعف‌هایی که گزارش‌های بعدی سیگار در بررسی دلایل سقوط نظام جمهوری برجسته کردند. بازگشت طالبان در ۲۴ اسد ۱۴۰۰ بسیاری از آزادی‌های به‌دست‌آمده را محدود کرد.
از این منظر، میراث آن صبح دوگانه بود: از یک‌سو، فرصت‌هایی که زندگی میلیون‌ها نفر را دگرگون کرد و از سوی دیگر، ناکامی در ایجاد صلح پایدار و ساختن نهادهایی که بتوانند از آن دستاوردها و فرصت‌ها پاسداری کنند.
شماری از شهروندان افغانستان می‌گویند به دلیل نداشتن مدارک رسمی اقامت در عراق، ماه‌هاست در یک مرکز نگهداری اتباع خارجی در شهر کربلا به سر می‌برند. آنان گفتند که با وجود پرداخت جریمه و هزینه بلیت بازگشت به افغانستان، هنوز اجازه خروج نیافته‌اند و در شرایط دشواری زندگی می‌کنند.
ویدیویی از محل نگهداری شهروندان افغانستان در عراق به افغانستان اینترنشنال رسیده است که نشان می‌دهد ده‌ها نفر در یک اتاق نگهداری می‌شوند و به‌دلیل کمبود جا، هنگام خوابیدن با دشواری زیادی روبه‌رو هستند.
شماری از این افراد روز جمعه، ۲۲ عقرب، به افغانستان اینترنشنال تأیید کردند که حدود ۴۰ شهروند افغانستان در این محل نگهداری می‌شوند.
یکی از شهروندان افغانستان گفت که در اتاق محل نگهداری آنان حدود ۱۰۰ نفر، به‌شمول شهروندان کشورهای دیگر از جمله پاکستان، حضور دارند.
او گفت که به دلیل حضور شمار زیاد افراد، فضای کافی برای خوابیدن وجود ندارد.
این شهروند که به نمایندگی از دیگر بازداشت‌شدگان صحبت می‌کرد، گفت برخی از شهروندان افغانستان چهار تا شش ماه است که در این محل نگهداری می‌شوند.
او افزود که این افراد به‌دلیل ورود غیرقانونی به عراق بازداشت شده‌اند. به گفته او، شماری از آنان برای زیارت و برخی دیگر برای کار به این کشور رفته بودند.
این شهروند افغانستان گفت که بازداشت‌شدگان جریمه‌های خود را پرداخته و هزینه بلیت هواپیما برای بازگشت به افغانستان را نیز تأمین کرده‌اند، اما هنوز نتوانسته‌اند عراق را ترک کنند.
به گفته او، حدود ۱۰ نفر از بازداشت‌شدگان پس از پرداخت هزینه بلیت، با همراهی دو نفر از مسئولان به میدان هوایی منتقل شدند، اما در آنجا به آنان گفته شد که پرواز لغو شده است. او افزود که این افراد دوباره به محل نگهداری بازگردانده شدند و اکنون از آنان خواسته می‌شود برای خرید بلیت‌های تازه پول پرداخت کنند.
او گفت که این افراد پول کافی برای خرید دوباره بلیت ندارند و تاکنون هیچ‌کس درباره سرنوشت پول‌هایی که پیش‌تر پرداخت کرده‌اند، پاسخ روشنی به آنان نداده است.
این شهروند همچنین از وضعیت غذایی و شرایط زندگی در این محل شکایت کرد و گفت که به مشکلات افراد نگهداری‌شده رسیدگی نمی‌شود.
او افزود که روند بازگشت اتباع برخی کشورهای دیگر، از جمله پاکستان، سریع‌تر انجام می‌شود، اما شهروندان افغانستان همچنان در بلاتکلیفی به سر می‌برند.
او از سفارت و قنسولگری افغانستان در عراق خواست برای رسیدگی به وضعیت این افراد اقدام کنند و زمینه بازگشت آنان به کشور را فراهم سازند.
وزارت داخله عراق پیش‌تر اعلام کرده بود که از آغاز سال جاری میلادی تا ۲۷ میزان، بیش از ۳۲ هزار شهروند خارجی را به‌دلیل نقض قوانین اقامت از این کشور اخراج کرده است. به گفته این وزارت، بیش از ۲۰ هزار نفر از بغداد و بیش از ۱۲ هزار نفر از سایر ولایت‌های عراق اخراج شده‌اند.
در ادامه محدویت‌ها بر زبان‌ها، طالبان این‌بار واژه «پارسی» را از تابلوی بخش فارسی دری دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه کابل حذف کرد. در تابلوی پیشین این دانشکده، عنوان «دیپارتمنت پارسی دری» درج شده بود، اما در تابلوی جدید، واژه «پارسی» حذف و عنوان «ادبیات دری» جایگزین آن شده است.
منابع افغانستان اینترنشنال می‌گویند که این تغییر در روزهای اخیر انجام شده است. وزارت تحصیلات عالی طالبان تاکنون درباره دلیل حذف این واژه توضیحی نداده است.
دانشگاه کابل یک دانشکده زبان و ادبیات دارد که آن زبان‌های مختلف در قالب دیپارتمنت‌های جداگانه تدریس می‌شوند. در سال‌های گذشته، به‌دلیل اختلاف‌ها بر سر نام‌گذاری زبان‌ها، دانشکده ادبیات تابلوی مشخصی نداشت و تاکنون نیز تابلویی برای آن نصب نشده است.
تابلویی که واژه «فارسی» از آن حذف شده، مربوط به دیپارتمنت فارسی دری این دانشکده است.
این نخستین‌بار نیست که طالبان در دانشگاه کابل به تغییر عنوان‌ها و حذف نشانه‌های مرتبط با زبان و ادبیات فارسی اقدام می‌کنند. این گروه در عقرب ۱۴۰۱ تصاویر شماری از شاعران و نویسندگان برجسته زبان فارسی، از جمله مولانا، سعدی، حافظ و فردوسی را از دیوارهای دانشکده زبان و ادبیات فارسی دری برداشتند.
فارسی و پشتو دو زبان رسمی افغانستان هستند و میلیون‌ها نفر در این کشور به این دو زبان صحبت می‌کنند و می‌نویسند.
طالبان در سال‌های گذشته همچنین استفاده از شماری از واژه‌های رایج فارسی را در مکاتبات و آثار علمی دانشگاهی محدود کرده است.
وزارت تحصیلات عالی طالبان در جوزای ۱۴۰۲ در نامه‌ای به استادان دانشگاه کابل دستور داده بود که در آثار علمی و تألیفات خود از واژه‌هایی مانند «دانشگاه»، «دانشکده» و «دانشجو» استفاده نکنند و به‌جای آن‌ها اصطلاحات مورد نظر این گروه را به کار ببرند.
این گروه پیش از این نیز واژه‌های فارسی و اوزبیکی را از تابلوی دانشگاه سمنگان حذف کرده بود. مقامات طالبان در آن زمان تابلوی این دانشگاه را تغییر دادند و زبان‌های فارسی و اوزبیکی را با زبان‌های پشتو و انگلیسی جایگزین کردند.
اداره طالبان در سال‌های گذشته بارها به حذف واژه‌ها و اصطلاحات فارسی از تابلوهای دانشگاه‌ها، نهادهای دولتی و مکاتبات رسمی متهم شده است.
فعالان فرهنگی طالبان را به تبعیض و تعصب و رویکرد دوگانه در قبال زبان‌ها به ویژه فارسی و اوزبیکی متهم می‌کنند.
شهروندان و فعالان مدنی افغانستان نیز بارها نسبت به تلاش‌های طالبان برای حاشیه بردن زبان فارسی اعتراض کرده‌اند. مقام‌های طالبان اما بارها مدعی شده‌اند که بدون تبعیض به تقویت همه زبان‌های کشور متعهد هستند.
شب ۲۱ عقرب ۱۳۸۰، صدای رفت‌وآمد موترهای نظامی در خیابان‌های کابل بیش از هر زمان دیگری به گوش می‌رسید. جنگجویان طالبان که نزدیک به پنج سال بر پایتخت افغانستان حکومت کرده و با زور وارد این شهر شده بودند، به فکر نجات جان خود بودند.
محمود، که تمام روز در جاده‌های خاکی کابل تاکسی‌رانی کرده بود و شام از منطقه ده افغانان به سوی خانه‌اش می‌رفت، در راه جنگجویان هراسان طالبان را دید که با موترهای نظامی و موترهای دادسن در حال فرار از شهر بودند.
او می‌گوید: «در راه خانه به اطراف نگاه می‌کردم. موترهای پُر از وسایل و مردم با سرعت از ساختمان‌های دولتی و خانه‌ها خارج می‌شدند. در برخی موترها کسی نبود و فقط وسایل بار شده بود. در دو پیکاپ سرخ‌رنگ، حتی رخت‌خواب‌ها را نیز بار کرده بودند.»
آن شب در کابل هیچ‌کس نمی‌دانست که صبح روز بعد چه اتفاقی خواهد افتاد. مردم پرسش‌های زیادی داشتند: آیا جنگجویان طالبان دوباره بازخواهند گشت؟ آیا نیروهای مخالف وارد شهر خواهند شد؟ آیا کابل پس از سال‌ها خشونت و جنگ، بار دیگر به میدان نبرد گروه‌های مسلح تبدیل خواهد شد؟
صبح روز بعد، محمود در اتاق خود نوار (کست) یک آهنگ را از یک ضبط‌صوت (تیپ) کوچک بیرون آورد و پس از پنج سال، آن را در پخش‌کننده نوار موترش گذاشت.
او در ۲۲ عقرب، بدون ترس، صدای موسیقی را در موترش بلند کرد و به خیابان‌های شهری رفت که دیگر در آن نیروهایی حضور نداشتند که مردم را به دلیل گوش‌دادن به موسیقی به‌شدت مجازات می‌کردند.
نخستین حکومت طالبان در مدت کمی بیش از دو ماه، از نیرویی که بر بخش بزرگی از افغانستان تسلط داشت، به گروهی تبدیل شد که در جریان فرار حتی برای انتقال مهمانان خارجی خود نیز موتر کافی در اختیار نداشت.
روند فرار طالبان هم‌زمان با حملات نظامی امریکا و بریتانیا در ۷ اکتبر ۲۰۰۱ آغاز شد و در اوایل دسامبر همان سال، با خروج طالبان از قندهار به پایان رسید
نیروهای جبهه متحد افغانستان، معروف به ائتلاف شمال، با همکاری فرماندهان پیشین جهادی افغانستان، از حمایت نظامی امریکا برخوردار بودند.
در کنار طرف‌های درگیر جنگ، میلیون‌ها شهروند افغانستان نیز در زندگی روزمره خود شاهد تغییرات بودند. برای شماری از زنان، سقوط طالبان به معنای امید به بازگشت به کار و آموزش بود. برای جوانان، ازسرگیری موسیقی، ورزش و فعالیت‌های فرهنگی اهمیت داشت و برای بسیاری از خانواده‌ها، پایان محدودیت‌های شدید اجتماعی با امید به آغاز زندگی متفاوتی همراه بود.
اما پایان دور حکومت طالبان به معنای پایان جنگ، خشونت و بی‌ثباتی در افغانستان نبود. بسیاری از رهبران و جنگجویان این گروه از دسترس نیروهای پیروز خارج شدند و ساختارهای نظامی و سیاسی که در سال‌های بعد بر آینده افغانستان تأثیر گذاشتند، همچنان پابرجا ماندند.
پیشینه سقوط؛ از کشته‌شدن احمدشاه مسعود تا آغاز عملیات نظامی امریکا
طالبان در سپتامبر ۱۹۹۶ کابل را تصرف کردند و به‌تدریج کنترول بخش بزرگی از افغانستان را به دست گرفتند. نیروهای مخالف این گروه در چارچوب «جبهه متحد ملی افغانستان» یا ائتلاف شمال فعالیت می‌کردند.
این ائتلاف از گروه‌های مختلف سیاسی و قومی تشکیل شده بود و احمدشاه مسعود، عبدالرشید دوستم، محمد قسیم فهیم، اسماعیل خان و کریم خلیلی از چهره‌های مهم آن بودند.
در ۹ سپتامبر ۲۰۰۱، احمدشاه مسعود، فرمانده سرشناس جبهه متحد، در یک حمله انتحاری کشته شد. این حمله را دو عضو القاعده که خود را در لباس خبرنگار جا زده بودند، انجام دادند. این رویداد تأثیر عمیقی بر صفوف نظامی و روحیه مخالفان طالبان بر جای گذاشت.
دو روز بعد، حملات یازدهم سپتامبر در امریکا رخ داد. واشنگتن اسامه بن لادن و شبکه القاعده را مسئول این حملات دانست و از حکومت طالبان خواست رهبران القاعده را تحویل دهد و اردوگاه‌های آموزشی این شبکه را تعطیل کند.
پس از آن‌که طالبان خواسته‌های امریکا را نپذیرفتند، ایالات متحده و بریتانیا در ۷ اکتبر ۲۰۰۱ عملیات نظامی خود را آغاز کردند.
در مرحله نخست، تأسیسات نظامی، مراکز فرماندهی، سامانه‌های دفاع هوایی، میدان‌های هوایی و اردوگاه‌های آموزشی القاعده هدف حملات قرار گرفتند. اما با گذشت زمان، عملیات از حمله به اهداف ثابت نظامی به حمایت مستقیم از نیروهای زمینی مخالف طالبان تغییر مسیر داد.
نیروهای ویژه امریکا در کنار فرماندهان افغان مستقر شدند و با شناسایی مواضع طالبان و تعیین مختصات دقیق آن‌ها، حملات هوایی علیه خطوط دفاعی این گروه را هدایت کردند.
این همکاری موازنه نظامی را به‌سرعت تغییر داد. طالبان با وجود برخورداری از نیروهای مسلح و کنترول شهرهای بزرگ، در برابر حملات هوایی و پیشروی نیروهای زمینی مخالف، توانایی حفظ جبهه‌های متعدد خود را از دست داد.
فروپاشی جبهه‌های شمال و غرب
نخستین مرحله مهم در سقوط طالبان، تصرف شهر مزارشریف در نهم نوامبر ۲۰۰۱ بود.
مزارشریف به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی افغانستان با کشورهای آسیای میانه، اهمیت راهبردی داشت. حفظ این شهر برای طالبان به معنای تداوم ارتباطات نظامی و اداری آنان در شمال افغانستان بود.
نیروهای عبدالرشید دوستم، با پشتیبانی هوایی امریکا و همکاری دیگر گروه‌های مخالف طالبان، حمله گسترده‌ای را بر مواضع این گروه آغاز کردند. پس از شکسته‌شدن خطوط دفاعی طالبان، نیروهای مخالف وارد شهر شدند. سقوط مزارشریف بخش مهمی از شبکه نظامی و ارتباطی طالبان را در شمال افغانستان از بین برد.
دو روز بعد، در یازدهم نوامبر، طالبان شهر تالقان، مرکز ولایت تخار، را نیز از دست دادند. در همین روز، نیروهای هزاره وابسته به جبهه متحد نیز کنترول بامیان را به دست گرفتند.
در دوازدهم نوامبر، نیروهای وابسته به اسماعیل خان وارد هرات شدند و کنترول این شهر مهم در غرب افغانستان را دوباره از طالبان گرفتند.
تنها در چند روز، چهار مرکز مهم در شمال و غرب افغانستان از اداره طالبان خارج شد. این تحولات نشان داد که طالبان دیگر نمی‌توانند در چندین جبهه، در برابر پیشروی هم‌زمان نیروهای مخالف، مقاومت منظم کنند.
از دست رفتن مزارشریف، تالقان، بامیان و هرات، روحیه نیروهای طالبان را نیز تضعیف کرد و زمینه عقب‌نشینی آنان از مناطق دیگر را فراهم کرد.
پایتخت چگونه در یک شب از کنترول طالبان خارج شد؟
سقوط کابل در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۱، بزرگ‌ترین ضربه به نخستین حکومت طالبان بود.
پس از سقوط مراکز مهم در شمال و غرب افغانستان، نیروهای جبهه متحد از چند مسیر به‌سوی پایتخت حرکت کردند. طالبان در آن زمان با دو گزینه دشوار روبه‌رو بودند: یا در کابل مقاومت می‌کردند و وارد یک جنگ سنگین شهری می‌شدند، یا عقب‌نشینی می‌کردند تا از محاصره کامل نیروهایشان جلوگیری کنند.
در ساعات پایانی روز ۱۲ نوامبر، خروج نیروهای طالبان از کابل آغاز شد.
جنگجویان این گروه در تاریکی شب، با موترهای نظامی و دادسن‌های تویوتا شهر را ترک کردند. بر اساس گزارش روزنامه واشنگتن‌پست در آن زمان، تا حدود ساعت پنج‌ونیم صبح ۱۳ نوامبر، طالبان بیشتر خیابان‌های کابل را تخلیه کرده بودند.
نیروهای مخالف در ۱۳ نوامبر وارد پایتخت شدند و در اطراف مراکز دولتی، ارگ ریاست‌جمهوری، چهارراهی‌های مهم و تأسیسات امنیتی مستقر شدند.
برخلاف نگرانی‌ها، در بیشتر مناطق جنگ گسترده شهری رخ نداد. با این حال، حضور نیروهای مسلح و ایجاد پاسگاه‌های امنیتی، نگرانی مردم از تکرار جنگ‌های داخلی دهه ۱۹۹۰ را زنده کرد.
در ۱۴ نوامبر، جلال‌آباد نیز از کنترول طالبان خارج شد و نیروهای مخالف محلی اداره شهر را به دست گرفتند.
قندوز، آخرین مرکز بزرگ طالبان در شمال افغانستان، پس از محاصره، بمباران‌های سنگین و مذاکرات میان فرماندهان، در ۲۵ نوامبر سقوط کرد.
سقوط تخت ملاعمر در قندهار
قندهار خاستگاه تحریک طالبان و مرکز اصلی قدرت ملا محمد عمر نخستین رهبر این گروه بود. پس از سقوط کابل و قندوز، این شهر مهم‌ترین پایگاه باقی‌مانده طالبان به شمار می‌رفت.
نیروهای مخالف طالبان از چند مسیر به‌سوی قندهار حرکت کردند. نیروهای وابسته به حامد کرزی و گل‌آغا شیرزی در نبردهای جنوب افغانستان نقش مهمی داشتند. نیروهای امریکایی نیز با انجام عملیات هوایی و استقرار نیروهای تفنگدار دریایی، فشار بر طالبان را افزایش می‌دادند.
در ۶ دسامبر ۲۰۰۱، طالبان عملاً قندهار را ترک کردند. در ۹ دسامبر، تسلیم شهر و انتقال کنترول آن به نیروهای مخالف به‌عنوان پایان رسمی نخستین دوره حکومت طالبان ثبت شد.
برخی منابع ۶ دسامبر را تاریخ سقوط نظامی شهر و برخی دیگر ۹ دسامبر را تاریخ نهایی خروج طالبان و تسلیم سیاسی آن‌ها دانسته‌اند.
در جریان این عقب‌نشینی و پنهان‌شدن، ملا محمد عمر، بنیانگذار و نخستین رهبر طالبان، نیز از قندهار گریخت.
به این ترتیب، نخستین حکومت طالبان پس از حدود پنج سال حاکمیت، در دسامبر ۲۰۰۱ سقوط کرد؛ اما تشکیلات و شبکه‌های این گروه به‌طور کامل از بین نرفتند.
بمباران‌های امریکا؛ اهداف نظامی و تلفات انسانی
حملات هوایی امریکا در ۷ اکتبر آغاز شد و در هفته‌های نخست، کابل، قندهار، هرات، جلال‌آباد و مناطق اطراف مزارشریف از اهداف اصلی این حملات بودند.
در روزهای نخست، تأسیسات نظامی، رادارها، مراکز ارتباطی، میدان‌های هوایی و سامانه‌های دفاع هوایی طالبان هدف قرار گرفتند. در ادامه، حملات به مواضع متحرک طالبان، خودروهای زرهی، توپخانه و خطوط مقدم جنگ نیز گسترش یافت.
در ۱۱ اکتبر، منطقه‌ای در اطراف ولسوالی چرخ ولایت لوگر هدف حمله قرار گرفت. در ۱۶ اکتبر نیز بمب‌های امریکا بر انبارهایی در کابل فرود آمدند که کمیته بین‌المللی صلیب سرخ از آن‌ها استفاده می‌کرد. در ۲۰ اکتبر، دو بمب ۵۰۰ پوندی نیز به یک منطقه مسکونی در شمال‌غرب کابل اصابت کرد. رسانه‌های خبری آن زمان از وارد شدن تلفات غیرنظامی و زخمی شدن شماری از ساکنان این منطقه خبر داده بودند.
در قندهار، تأسیسات نظامی، مراکز ارتباطی و میدان هوایی از اهداف اصلی حملات بودند. در هرات و شیندند نیز میدان‌های هوایی و مراکز دفاع هوایی هدف قرار گرفتند.
حملات هوایی در شمال افغانستان نقش مهمی در حمایت از پیشروی نیروهای عبدالرشید دوستم داشت.
در ماه دسامبر، تمرکز نظامی امریکا به منطقه توره‌بوره در ولایت ننگرهار منتقل شد. نیروهای امریکایی و متحدان افغان آن‌ها باور داشتند که اسامه بن‌لادن و شماری از رهبران القاعده در غارها و تونل‌های این منطقه پنهان شده‌اند.
حملات هوایی سنگین در توره‌بوره از ۳ تا ۱۷ دسامبر ادامه داشت و مواضع کوهستانی و ورودی غارها را هدف قرار می‌داد.
با وجود اهمیت نظامی این عملیات، پیامدهای انسانی بمباران‌ها را نیز نمی‌شد نادیده گرفت. خانه‌ها، زیرساخت‌های اساسی و شماری از مراکز غیرنظامی آسیب دیدند و شهروندان عادی با خطر کشته یا زخمی شدن، آوارگی و از دست دادن دارایی‌های خود روبه‌رو شدند.
نفس تازه
در دوران حکومت اول طالبان نیز، مانند دوره کنونی، زنان با محدودیت‌های شدید در زمینه آموزش، کار، رفت‌وآمد و حضور در جامعه روبه‌رو بودند. بسیاری از زنان شاغل مجبور شدند وظایف خود را ترک کنند و دختران از رفتن به مکتب‌ها و دانشگاه‌ها محروم شدند.
با این حال، این محدودیت‌ها نتوانست فعالیت زنان را به‌طور کامل متوقف کند. شماری از زنان در خانه‌ها و مکان‌های مخفی به آموزش، فعالیت‌های اقتصادی و کارهای فرهنگی ادامه دادند و برخی نیز امیدهای خود را زنده نگه داشتند.
راحله، که در رشته پزشکی فارغ‌التحصیل شده و پزشک بود، پس از پنج سال خانه‌نشینی به شفاخانه‌ای در کابل که پیش‌تر در آن کار می‌کرد، بازگشت.
او به افغانستان اینترنشنال گفت: «در حکومت پیشین طالبان خانه‌نشین بودم. خانواده‌ام نیز اجازه کار کردن به من نمی‌دادند، اما در سال ۲۰۰۱، زمانی که طالبان شکست خوردند، به یک شفاخانه دولتی رفتم و مشغول کار شدم. آن روز برای من فراموش‌نشدنی است.»
در ۱۶ نوامبر، رادیوی افغانستان پس از سال‌ها برای نخستین بار موسیقی عبدالله مقری را پخش کرد. برای بسیاری از مردم، این اتفاق نشانه‌ای از بازگشت تدریجی فضای فرهنگی و هنری بود.
نبیله هاشمی، ۳۲ ساله، معلمی است که در حاکمیت اول طالبان مخفیانه به خانه‌های مردم می‌رفت و به ۱۵ دختر درس می‌داد. او می‌گوید: «خطر وجود داشت، اما بسیار احتیاط می‌کردم. نمی‌خواستم زندانی شوم، زیرا اگر چنین اتفاقی می‌افتاد، دخترانی که به آن‌ها درس می‌دادم، دوباره از آموزش محروم می‌شدند.»
ثریا پرلیکا، فعال حقوق زنان، نیز پس از سقوط طالبان تلاش برای سازمان‌دهی دوباره انجمن‌های زنان را آغاز کرد. خانه کوچک او به محلی برای گردهمایی زنانی تبدیل شده بود که می‌خواستند درباره حقوق اجتماعی و سیاسی خود گفت‌وگو کنند.
با این حال، همه زنان پس از سقوط طالبان احساس امنیت نمی‌کردند. برخی همچنان چادری می‌پوشیدند و ترجیح می‌دادند تا زمانی که از ثبات اوضاع مطمئن نشده‌اند، رفتار و پوشش خود را تغییر ندهند.
به باور تحلیل‌گران مسائل اجتماعی، سقوط یک حکومت ممکن است در کوتاه‌مدت به محدودیت‌های رسمی پایان دهد، اما از بین بردن ترس، محرومیت و پیامدهای روانی ناشی از سال‌ها سرکوب، به زمان زیادی نیاز دارد.
م. مسعود، که در دوران حکومت طالبان برای مدت کوتاهی به کابل سفر کرده بود، می‌گوید طالبان در زمینه گذاشتن ریش رفتار بسیار سخت‌گیرانه و خشنی داشتند. طالبان او را در جاده میوند کابل به این دلیل بازداشت کردند که ریشش را کوتاه کرده بود.
شماری از مأموران امر به معروف طالبان در آن زمان برای شناسایی افرادی که ریش خود را کوتاه می‌کردند، از پارچه استفاده می‌کردند. آن‌ها پارچه را روی ریش افراد می‌کشیدند و هرگاه تارهای ریش کسی از میان پارچه بیرون می‌آمد، او را بازداشت و زندانی می‌کردند.
رواج دوباره تلویزیون و دستگاه‌های ویدیویی نیز تحول تازه‌ای بود. محمد داوود، که به دلیل فروش مخفیانه تلویزیون و دستگاه‌های ویدیویی (وی‌سی‌آر) چهار بار زندانی شده بود، پس از سقوط طالبان فعالیت خود را از سر گرفت.
او به پیشاور رفت و تلویزیون و دستگاه‌های ویدیویی خریداری کرد. پس از بازگشت، روی شیشه دکانش نوشت: «تلویزیون، وی‌سی‌آر و نوارهای ویدیویی موجود است.»
در اواخر سال ۲۰۰۱، بازگشت صدای موسیقی به کوچه‌های کابل، بازگشایی مکتب‌های دخترانه و امید به ازسرگیری کار و حضور اجتماعی زنان، نویدبخش شکل‌گیری افغانستانی جدید بود.
بسیاری از مردم تصور می‌کردند که با سقوط حکومت طالبان، مسیر سیاسی و اجتماعی کشور برای همیشه تغییر کرده است؛ اما تاریخ روی دیگری نیز نشان داد. جنبشی که در سال ۲۰۰۱ طی چند هفته شهرهای بزرگ افغانستان و قدرت حکومت را از دست داده بود، در دو دهه بعد بار دیگر به نیروی قدرتمند جنگی تبدیل شد.
حضور طولانی‌مدت نیروهای خارجی، ضعف‌های نظام جمهوری، اختلاف‌های سیاسی، فساد اداری و بازسازی نظامی و تشکیلاتی طالبان، در کنار یکدیگر شرایطی را فراهم کردند که این گروه بار دیگر بر کابل مسلط شود.
در نوامبر ۲۰۰۱، در ریش محمود ۲۷ ساله حتی یک تار موی سفید هم وجود نداشت؛ اما اکنون، در ۵۲ سالگی، ریش گذاشته و تمام آن سفید شده است.
او در پنج سال گذشته بار دیگر شاهد همان محدودیت‌هایی است که در دور اول حاکمیت طالبان تجربه کرده بود.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، در سخنرانی خود به مناسبت روز کهنه‌سربازان، هنگام روایت ماجرای زخمی‌شدن یک سرباز امریکایی در افغانستان، از «جنگل‌های نبرد» در این کشور سخن گفت.
این اظهارات با واکنش و تمسخر شماری از کاربران شبکه‌های اجتماعی روبه‌رو شد. مکث‌های پی‌درپی و دشواری ترامپ در بیان پیوسته ماجرا نیز واکنش‌هایی را برانگیخت.
این سخنان روز چهارشنبه، ۲۰ عقرب / ۱۱ نوامبر، در مراسم روز کهنه‌سربازان در گورستان ملی آرلینگتون در ایالت ویرجینیا بیان شد. ترامپ در این مراسم، هنگام روایت ماجرای رایان هندریکسون، سرباز نیروهای ویژه کلاه‌سبز امریکا، گفت که او در سال ۲۰۱۰، هنگام عبور از روستایی تحت کنترول طالبان در افغانستان، روی مواد انفجاری کارگذاری‌شده از سوی دشمن پا گذاشت.
رئیس‌جمهور امریکا در بخشی از سخنانش، مدت و تلفات نیروهای این کشور در جنگ دو کوریا، ویتنام، عراق و افغانستان را با جنگ کنونی این کشور با ایران مقایسه کرد و گفت که حضور نظامی امریکا در این کشورها سال‌های طولانی ادامه یافت و هزاران کشته بر جا گذاشت، اما «چیز چندانی» نصیب امریکا نکرد.
بخش دیگری از سخنرانی ترامپ که مورد توجه قرار گرفت، مکث‌های مکرر و دشواری او در ادامه روایت بود. او چندین بار میان جملات توقف کرد و با تکرار و اصلاح کلمات به سخنانش ادامه داد. از جمله گفت: «او… زیر پای… دشمن قرار گرفت. منظورم این است که او… دشمن همه‌جا اطرافش بود.»
ترامپ در بخش دیگری از این روایت گفت: «او اشتباهی کرد؛ اشتباهی که مردم هنگام حضور در نبردها و جنگل‌ها مرتکب می‌شدند. او روی مواد انفجاری دشمن پا گذاشت؛ تعداد زیادی از آن‌ها.»
این بخش از سخنان ترامپ در شبکه‌های اجتماعی بازتاب گسترده‌ای داشت. شماری از کاربران با اشاره به اقلیم عمدتا خشک افغانستان، استفاده او از واژه «جنگل‌ها» را به تمسخر گرفتند. با این حال، افغانستان در برخی مناطق پوشش جنگلی دارد و انتقاد کاربران بیشتر به نبود جنگل‌های انبوه و استوایی در این کشور اشاره داشت.
هریسون لنسینگ، گروهبان پیشین تفنگداران دریایی امریکا، با بازنشر ویدیوی این بخش از سخنرانی ترامپ، به‌گونه کنایه‌آمیز نوشت: «آه، بله؛ جنگل‌های معروف افغانستان.»
جوآن کاردوچی، مفسر سیاسی که در شبکه‌های اجتماعی با نام «JoJofromJerz» شناخته می‌شود، نیز نوشت: «جنگل‌های… افغانستان؟»
ماجرای سرباز امریکایی چه بود؟
رایان هندریکسون، سرباز نیروهای ویژه کلاه‌سبز امریکا، در سال ۲۰۱۰ هنگام تلاش برای نجات یک سرباز افغان در افغانستان، روی یک وسیله انفجاری دست‌ساز (IED) پا گذاشت و به‌شدت زخمی شد. شدت انفجار به‌اندازه‌ای بود که استخوان‌های پای او شکست و نزدیک بود پای راستش را از دست بدهد.
هندریکسون پس از ۲۷ عمل جراحی و دو بار ایست قلبی بهبود یافت. او ۱۸ ماه پس از زخمی‌شدن دوباره به افغانستان بازگشت و در ماموریت‌های نظامی شرکت کرد. هندریکسون به‌دلیل شجاعتش نشان ستاره نقره‌ای دریافت کرد. او بعدها کتابی درباره تجربه‌های خود نوشت و نهادی خیریه برای پاک‌سازی ماین‌ها و مواد انفجاری راه‌اندازی کرد.
واکنش‌ها به نحوه سخنرانی ترامپ
بخش دیگری از واکنش‌ها به مکث‌های پی‌درپی ترامپ و دشواری او در ادامه روایت مربوط می‌شد. گرگ بوش، پادکستر، در واکنش به این سخنرانی نوشت: «تماشای این‌که مغزش قفل می‌کند، دوباره راه‌اندازی می‌شود، باز قفل می‌کند و دوباره راه می‌افتد، مانند این است که در زمان واقعی شاهد راه‌اندازی مجدد یک کمپیوتر باشیم.»
جنیفر کیمبال، یکی دیگر از منتقدان، نیز نوشت: «او از روی متن نمایشگر می‌خواند و با آن هم حرف‌هایش همچنان آشفته و بی‌معناست.»
شماری از منتقدان در پی این سخنرانی درباره سلامت شناختی ترامپ نیز پرسش‌هایی مطرح کردند. با این حال، واکنش‌ها و انتقادها به نحوه سخنرانی او به‌تنهایی مدرکی برای اثبات وجود مشکل پزشکی یا اختلال شناختی در رئیس‌جمهور امریکا نیست.
اشتباه‌های لفظی پیشین ترامپ
ترامپ پیش از این نیز در سخنرانی‌های عمومی چندین بار دچار اشتباه‌های لفظی شده است. او در اپریل ۲۰۱۶، هنگام صحبت درباره حملات تروریستی یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، در یک گردهمایی انتخاباتی در شهر بوفالوی ایالت نیویارک، به‌اشتباه عبارت «۷/۱۱» را به‌جای «۹/۱۱» به کار برد.
او در جون ۲۰۲۴ نیز هنگام صحبت درباره آزمایش شناختی خود، نام رانی جکسون، داکتر پیشین کاخ سفید و عضو مجلس نمایندگان امریکا، را به‌اشتباه «رانی جانسون» بیان کرد.
همچنین ترامپ در سخنرانی خود در مجمع جهانی اقتصاد در داووس در جنوری ۲۰۲۶، هنگام صحبت درباره اختلاف‌ها بر سر گرینلند، چندین بار نام ایسلند را به‌جای گرینلند به کار برد. روزنامه واشنگتن‌پست این مورد را در شمار اشتباه‌های سخنرانی او در داووس گزارش کرد.
این انتقادها در حالی مطرح می‌شود که ترامپ در ۱۴ جون ۲۰۲۶ هشتادساله شد. سن او و مکث‌ها و اشتباه‌های لفظی‌اش در سخنرانی‌های عمومی، بارها به موضوع بحث و گمانه‌زنی منتقدان درباره سلامت و توانایی شناختی او تبدیل شده است.
با تشدید خشکسالی و کمبود آب در افغانستان، کشت درختان زیتون در ولایت ننگرهار به امید تازه‌ای برای کشاورزانی تبدیل شده است که می‌خواهند از خود در برابر پیامدهای تغییرات اقلیمی محافظت کنند.
درختان زیتون در برابر خشکسالی مقاوم‌اند، به آب کمتری نیاز دارند و می‌توانند منبع درآمد پایداری برای خانواده‌های روستایی باشند.
خبرگزاری فرانسه روز پنجشنبه در گزارشی از باغ‌های زیتون در شرق افغانستان نوشت که کمبود آب، شماری از کشاورزان را به کشت زیتون علاقه‌مند کرده است. درختان زیتون در مقایسه با گندم، برنج و پیاز به آب کمتری نیاز دارند.
عبدالله اورزلا حدود ۱۵ سال پیش نخستین درختان زیتون را در زمین خانوادگی‌اش در روستای سعیدان عربی ننگرهار کاشت. او می‌گوید که کشاورزان باید با توجه به منابع آب و تغییرات اقلیمی، محصول خود را انتخاب کنند. به گفته او، زیتون یکی از مقاوم‌ترین درختان جهان در برابر خشکسالی است.
سازمان خواربار و زراعت ملل متحد می‌گوید که درختان زیتون به بهبود خاک و جلوگیری از فرسایش آن نیز کمک می‌کنند. این ویژگی‌ها می‌تواند آسیب خشکسالی و تغییرات اقلیمی را برای کشاورزان کاهش دهد.
صدیق‌الله افغان، مسئول تولید در یکی از باغ‌های زیتون ننگرهار به خبرگزاری فرانسه گفت که گندم، برنج و پیاز آب بیشتری می‌خواهند، اما زیتون با آب کم هم رشد می‌کند. او افزود که به همین دلیل، مردم برای آینده به کشت این درختان روی آورده‌اند.
بازار زیتون رو به گسترش است
زیتون هنوز در دسترخوان افغان‌ها جای چندانی ندارد. تولید آن نیز در مقایسه با کشورهای بزرگ تولیدکننده اروپایی اندک است. با این حال، فروش زیتون و روغن آن به‌تدریج برای خانواده‌های روستایی درآمدزا شده است.
باشندگان روستای سعیدان عربی زیتون‌ها را با دست جمع‌آوری می‌کنند و سپس محصول در یک کارگاه به روش پرس سرد روغن‌گیری می‌شود.
صدیق‌الله افغان گفت که زیتون‌ها را بلافاصله پس از برداشت روغن‌گیری می‌کنند تا روغن باکیفیت‌تری به دست آید. این روغن در فروشگاه‌های محصولات ارگانیک کابل تا کیلویی هزار افغانی فروخته می‌شود.
اورزلا هزاران نهال زیتون دیگر را نیز در روستایی دیگر در ننگرهار کاشته است. کار در این دو باغ برای ۱۶ نفر شغل دایمی فراهم کرده است.
او در کودکی افغانستان را ترک کرد، در امریکا درس خواند و در سال ۲۰۰۳ به کشور بازگشت. اورزلا امیدوار است که یک کارگاه دایمی روغن‌گیری بسازد و محصولاتش را در سراسر افغانستان و بازارهای خارجی بفروشد.
احیای باغ‌ها و کارخانه زیتون
باغ‌های زیتون در مسیر جلال‌آباد تا مرز پاکستان چند دهه پیشینه دارند. این باغ‌ها در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی ایجاد شدند. کارخانه روغن‌گیری ننگرهار نیز با کمک اتحاد شوروی ساخته شد و در سال ۱۳۶۴ به کار آغاز کرد.
جنگ‌های پی‌درپی نزدیک به نیمی از زمین‌های زیر کشت زیتون را از بین برد، اما این صنعت اکنون دوباره رونق می‌گیرد. ایتالیا در سال ۱۳۹۸ تجهیزات تازه‌ای به کارخانه روغن‌گیری ننگرهار داد. پس از بازگشت طالبان به قدرت در اسد ۱۴۰۰ نیز فعالیت این بخش گسترش یافته است.
اکنون حدود ۷۰ نفر در کارخانه زیتون ننگرهار کار می‌کنند. این کارخانه روغن زیتون خیلی اعلی و زیتون خوراکی تولید می‌کند.
اخترمحمد هاشمی، رئیس شرکت دولتی زیتون ننگرهار، به خبرگزاری فرانسه گفت که کارخانه در سال گذشته ۱۳۵ هزار لیتر روغن، معادل حدود ۱۲۴ تُن تولید کرده است. او پیش‌بینی کرد که تولید امسال به ۱۴۳ هزار تا ۱۶۵ هزار لیتر برسد.
به گفته هاشمی، تمام محصولات کارخانه در بازار داخلی فروخته می‌شود، اما شرکت امیدوار است که در آینده به بازارهای خارجی نیز راه پیدا کند.
دشواری صادرات
محدودیت‌های بانکی و انزوای دیپلوماتیک طالبان، فروش محصولات افغانستان در بازارهای جهانی را دشوار کرده است. تولیدکنندگان زیتون نیز با همین موانع روبه‌رو هستند.
بر اساس آمار شورای بین‌المللی زیتون، مصرف جهانی روغن زیتون در ۳۰ سال گذشته نزدیک به دو برابر شده است. با این حال، سهم افغانستان از تولید جهانی همچنان ناچیز است.
در داخل کشور، کشت زیتون در شرق و جنوب گسترش می‌یابد. سازمان خوراکی ملل متحد گفته است که ۳۸۱ هکتار زمین را زیر کشت زیتون برده تا خانواده‌های روستایی در درازمدت منبع درآمد داشته باشند.
در لغمان نیز بازرگانی به محمدنذیر احمدزی گفت که ۱۵ هزار نهال زیتون کاشته است. او زمین این باغ را از اداره طالبان اجاره کرده است.
صانع‌خان، کارگر ۲۰ ساله یکی از باغ‌های اورزلا، می‌گوید که مردم در آغاز به این درخت ناآشنا و میوه تلخش با تردید نگاه می‌کردند. به گفته او، مردم به‌تدریج دریافتند که زیتون در برابر کم‌آبی مقاوم است و می‌تواند از کوکنار هم درآمد بیشتری داشته باشد.
او گفت که اکنون مردم به آینده باغ‌های زیتون امیدوارند.
