در پنج سال گذشته، فیلمسازان افغان در اروپا، امریکا و دیگر کشورهای جهان آثاری تولید کردهاند که نهتنها در جشنوارههای معتبر بینالمللی به نمایش درآمدهاند، بلکه جوایز مهمی نیز به دست آوردهاند.
این آثار بیشتر به موضوعاتی چون وضعیت زنان، مهاجرت، جنگ، هویت، خاطرات جمعی و زندگی زیر حاکمیت طالبان میپردازند.
شهربانو سادات، یکی از فیلمسازان مطرح افغانستان است که سومین فیلم بلند او به نام «مرد خوب پیدا نمیشود»، در ۱۲ فبروری ۲۰۲۶ بهعنوان فیلم افتتاحیه جشنواره بینالمللی فیلم برلین نمایش داده شد.
داستان این فیلم رمانتیک و سیاسی است که در آستانه بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ در کابل اتفاق میافتد. این اثر محصول مشترک افغانستان، آلمان، فرانسه، ناروی و دنمارک است.
خانم سادات در این فیلم علاوه بر نویسندگی و کارگردانی، نقش اصلی را نیز بازی کرده است. او در نقش «نارو»، تنها فیلمبردار زن یک شبکه تلویزیونی در کابل ظاهر میشود؛ زنی که پس از جدایی از همسرش و درگیری بر سر حضانت پسر سهساله خود، به این باور رسیده که در افغانستان مرد خوب وجود ندارد. اما آشنایی و همکاری او با منابع قدرت و شهرت خبرنگاریاش این باور را به چالش میکشد.
بر اساس منابع رسمی جشنوارهها، این فیلم تاکنون دستکم چهار جایزه در جشنوارههای مختلف بینالمللی دریافت کرده است. دو جایزه از سینما جووه، یک جایزه بهترین کارگردانی از جشنواره فیلم سنگاپور و یک جایزه حمایتی نیز از جشنواره فیلم مکلنبورگ-فورپومرن دریافت کرده است.
همزمان صحرا مانی، مستندساز افغان که پس از تسلط طالبان افغانستان را ترک کرد، با ساخت فیلم «نان و گل سرخ» تلاش کرده است وضعیت زنان افغان را به مخاطبان جهانی نشان دهد.
این مستند در سال ۲۰۲۳ در بخش نمایشهای ویژه جشنواره فیلم کن به نمایش درآمد. فیلم زندگی سه زن افغان را دنبال میکند که پس از بازگشت طالبان، برای بازیابی آزادی و استقلال خود تلاش میکنند.
«نان و گل سرخ» در سال ۲۰۲۴ جایزه معتبر پیبادی را نیز دریافت کرد؛ جایزهای که از آثار برجسته در عرصه رسانه و تأثیر اجتماعی تقدیر میکند.
مانی در گفتوگو با افغانستان اینترنشنال میگوید که بیش از هر چیز نگران هنرمندانی است که هنوز در داخل افغانستان زندگی میکنند.
او میگوید محدودیتهای موجود، فرصت کار و خلاقیت را از بسیاری از هنرمندان گرفته است و کسانی که در داخل کشور ماندهاند، با شرایط دشواری روبهرو هستند.
نگرانی مانی تنها متوجه آینده حرفهای سینماگران نیست؛ او نگران نسلی از هنرمندان است که امکان آموزش، تجربه و حضور در فضای آزاد هنری را از دست دادهاند.
روایت زنان؛ از مذاکرات صلح تا زندگی زیر حاکمیت طالبان
رویا سادات، کارگردان شناخته شده افغان نیز از جمله فیلمسازانی است که تلاش کرده است تجربه زنان افغانستان را به روایت سینمایی تبدیل کند.
مستند «لبه تیز صلح» ساخته او در سال ۲۰۲۴ منتشر شد و داستان چهار زن عضو هیئت مذاکرهکننده دولت پیشین افغانستان با طالبان را روایت میکند.
فوزیه کوفی، فاطمه گیلانی، حبیبه سرابی و شریفه زرمتـی، شخصیتهای اصلی این مستند هستند؛ زنانی که در مذاکرات صلح دوحه برای دستیابی به توافق سیاسی و حفظ دستاوردهای زنان افغانستان تلاش میکردند.
این فیلم در جشنواره بینالمللی مستند هاتداکس در سال ۲۰۲۴ به نمایش درآمد و در سال ۲۰۲۵ جایزه بهترین فیلم بخش ویژه جشنواره فیلم آسیایی بارسلونا را به دست آورد.
«لبه تیز صلح» تنها روایت یک روند سیاسی نیست؛ تصویری از حضور زنانی است که تلاش کردند در تصمیمگیری درباره آینده کشورشان نقش داشته باشند.
سادات در فیلم داستان زنانی را ثبت میکند که در یکی از حساسترین دورههای تاریخ معاصر افغانستان، میان امید به صلح و نگرانی از حذف حقوق زنان قرار گرفته بودند.
فیلمهایی که در جشنوارههای جهانی درخشیدند
موفقیت سینمای افغانستان در خارج از کشور تنها به آثار صحرا مانی و رویا سادات محدود نمیشود.
در سالهای اخیر، چندین فیلمساز افغان با آثار مستند و داستانی توانستهاند در جشنوارههای معتبر جهان حضور پیدا کنند و جوایز بینالمللی به دست آورند.
از جمله این آثار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
«کمای»؛ روایت یک خانواده هزاره
مستند «کمای» ساخته الیاس یوریش و شاهرخ بیکران، داستان خانوادهای هزاره را روایت میکند که پس از مرگ مشکوک دخترشان، زهرا، در کابل، در جستوجوی حقیقت و عدالت هستند.
این فیلم در سال ۲۰۲۴ در جشنوارههای بینالمللی از جمله جشنواره فیلم لندن و جشنواره ویژن دو رئل سوئیس نمایش داده شد و جایزه بینالادیانی جشنواره ویژن دو رئل را دریافت کرد. همچنین در جشنواره داکسا کانادا مورد تقدیر قرار گرفت.
«کمای» از طریق داستان یک خانواده، به مسائلی چون تبعیض، فقدان، خشونت و دشواری زندگی اقلیتهای قومی در افغانستان میپردازد.
«نوشتن هوا»؛ داستان زنی که میخواست زندگی تازهای آغاز کند
مستند «نوشتن هوا» ساخته نجیبه نوری، از آثار مهم دیگر سینمای مستند افغانستان است.
این فیلم در سال ۲۰۲۴ در بخش رقابت بینالمللی جشنواره مستند آمستردام، ایدفا، به نمایش درآمد و جایزه فدراسیون بینالمللی منتقدان فیلم، فیپرشی، را دریافت کرد.
فیلم زندگی مادر کارگردان، هوا، را دنبال میکند؛ زنی که پس از ازدواج اجباری در نوجوانی، تصمیم میگیرد خواندن و نوشتن بیاموزد و کسبوکار مستقلی راهاندازی کند.
اما بازگشت طالبان و محدودیتهای تازه، بار دیگر مسیر زندگی او و خانوادهاش را تغییر میدهد.
«صدای آزادی»؛ روایت زنانی که سکوت نکردند
زینب انتظار، فیلمساز افغان، در مستند «شات؛ صدای آزادی» به وضعیت زنان و مبارزه آنان برای حفظ آزادی و استقلال پرداخته است.
این فیلم در سال ۲۰۲۴ در جشنواره ایدفا آمستردام به نمایش درآمد و در جشنوارههای مختلف بینالمللی، از جمله جشنواره فیلم فینیکس امریکا و جشنوارههای حقوق بشری، جوایزی دریافت کرد.
این اثر نیز نمونهای از تلاش فیلمسازان افغان برای ثبت صدای زنانی است که در شرایط محدودکننده، همچنان برای بیان تجربههای خود تلاش میکنند.
«آواز سیما»؛ بازتاب تفاوتهای اجتماعی در افغانستان
رویا سادات در کنار مستند «لبه تیز صلح»، فیلم داستانی «آواز سیما» را نیز ساخته است.
این فیلم که در سال ۲۰۲۴ تولید شد، داستان دو زن با دیدگاههای سیاسی و اجتماعی متفاوت را روایت میکند؛ زنانی که با وجود اختلافهای عمیق فکری، دوستی میانشان ادامه مییابد.
«آواز سیما» در سال ۲۰۲۵ در جشنوارههای بینالمللی حضور داشت و جایزه انتخاب تماشاگران جشنواره سینمای نامرئی در بیلبائوی اسپانیا را به دست آورد. همچنین در جشنواره بینالمللی فیلم جنوب آسیا در کانادا، جایزه بهترین بازیگر زن را دریافت کرد.
«پیکار»؛ جنگی که در خانواده ادامه دارد
یکی از موفقیتهای تازه سینمای افغان در سال ۲۰۲۵، مستند «پیکار» ساخته داوود هلمندی، فیلمساز افغان-هالندی، است.
این فیلم داستان رابطه پرتنش کارگردان با پدرش را روایت میکند و از طریق یک داستان خانوادگی، به میراث جنگ، مهاجرت، باورهای مذهبی و زخمهای بهجامانده از خشونت میپردازد.
«پیکار» در جشنواره بینالمللی مستند آمستردام، ایدفا، در سال ۲۰۲۵ به نمایش درآمد و سه افتخار مهم به دست آورد: جایزه بهترین فیلم اول، جایزه فیپرشی و تقدیر ویژه در بخش بهترین فیلم هالندی.
این فیلم در سال ۲۰۲۶ جایزه فیلمساز نوظهور بینالمللی جشنواره هاتداکس کانادا را نیز دریافت کرد.
موفقیت «پیکار» نشان میدهد که تجربه مهاجرت و جنگ افغانستان حتی در قالب یک داستان خانوادگی و شخصی نیز میتواند مخاطبان جهانی پیدا کند.
«در اتاق»؛ پنج زن و روایت تجربه تبعید
مستند «در اتاق» ساخته بریشکای احمد، محصول سال ۲۰۲۵، تجربه پنج زن افغان را از تبعید، مقاومت و هویت روایت میکند.
این فیلم با حضور چهرههایی چون مژده جمالزاده و نیلوفر پازیره، به تجربه زنان افغان در مواجهه با محدودیتها و تلاش برای حفظ صدای خود میپردازد.
این اثر در جشنواره بینالمللی فیلم ونکوور در سال ۲۰۲۵ جایزه تماشاگران بخش ویژه را دریافت کرد و در سال ۲۰۲۶ در جوایز سینمایی لئو در کانادا در چند بخش، از جمله بهترین مستند بلند، بهترین فیلمبرداری و بهترین صدا، برنده جایزه شد.
این موفقیتها نشان میدهد که سینمای افغانستان در تبعید، موضوعات متنوعتری از جنگ و سیاست را نیز دنبال میکند؛ از روابط خانوادگی و هویت گرفته تا تجربه زنان، مهاجرت و زندگی در جوامع جدید.
سینمای افغانستان؛ آیندهای میان دو جغرافیا
در حالی که سالنهای سینما در داخل افغانستان تعطیلاند و نهادهایی مانند افغانفیلم با توقف فعالیت روبهرو شدهاند، فیلمسازان افغان در خارج از کشور در حال شکلدادن به مسیری تازه هستند. اما این مسیر بدون چالش نیست.
مهاجرت به معنای دسترسی آسان به امکانات تولید نیست. بسیاری از هنرمندان با مشکلات مالی، نبود سرمایهگذار، فاصله از محیط اجتماعی افغانستان و دشواری ارتباط با مخاطبان داخل کشور روبهرو هستند.
از سوی دیگر، سینماگرانی که در افغانستان ماندهاند، با محدودیتهای متفاوتی مواجهاند و فرصت چندانی برای تولید و نمایش آزاد آثار خود ندارند.
صدیق عابدی معتقد است تا زمانی که نگاه طالبان به تصویر و سینما تغییر نکند، نمیتوان از احیای واقعی این هنر در افغانستان سخن گفت.
در مقابل، صحرا مانی بر نگرانی از وضعیت هنرمندان داخل کشور تأکید میکند؛ هنرمندانی که به گفته او نباید در میان توجه جهانی به سینمای تبعیدی فراموش شوند.
این دو دیدگاه، دو سوی یک واقعیت را نشان میدهند: سینمای افغانستان برای ادامه حیات، هم به آزادی فعالیت در داخل کشور نیاز دارد و هم به حمایت از سینماگران مهاجر.
پردهای که هنوز خاموش نشده است
تخریب سینمای آریانا، تعطیلی سالنها و توقف فعالیت افغانفیلم، نشانههای تغییر عمیق در وضعیت فرهنگی افغانستاناند. اما حضور فیلمهای افغان در جشنوارههایی چون کن، ایدفا، هاتداکس، ویژن دو رئل و جشنواره فیلم آسیایی بارسلونا نشان میدهد که روایت سینمایی این کشور هنوز ادامه دارد.
امروز شاید در کابل چراغ سالنهای سینما روشن نباشد، اما در شهرهایی چون آمستردام، پاریس، لندن، تورنتو و دیگر مراکز فرهنگی جهان، فیلمسازان افغان همچنان دوربینهای خود را روشن میکنند.
آنها از زنانی فیلم میسازند که از حقوق خود محروم شدهاند، از خانوادههایی که جنگ از هم پاشیده است، از نسلی که خانه خود را ترک کرده و از کشوری که تاریخ آن بارها با خشونت و فراموشی روبهرو شده است.
سینمای افغانستان اکنون میان دو جغرافیا قرار دارد؛ در داخل، با محدودیت و خاموشی سالنها، و در خارج، با تلاش برای حفظ هویت و ادامه روایت.
با این حال، مسئله تنها ساخت چند فیلم و کسب چند جایزه بینالمللی نیست. پرسش اصلی این است که آیا افغانستان روزی دوباره صاحب فضایی خواهد شد که هنرمندانش بتوانند آزادانه در آن فیلم بسازند، زنان در برابر دوربین ظاهر شوند و مردم بدون ترس و محدودیت، داستان زندگی خود را بر پرده سینما ببینند؟
تا آن زمان، سینماگران افغان در تبعید تلاش میکنند چیزی را حفظ کنند که با تخریب یک ساختمان یا تعطیلی یک نهاد از میان نمیرود: حق روایتکردن داستان یک ملت.