کتاب تازه جو بایدن روز سهشنبه (۲۶ عقرب) تحت عنوان «به من وعده بده، امریکا» (Promise Me, America) منتشر شد.
بایدن طی چند دهه، در مقام سناتور، معاون رئیسجمهور و سرانجام رئیسجمهور امریکا، از نزدیک درگیر سیاست واشنگتن در قبال افغانستان بوده است. او در فصل مربوط به افغانستان، ضمن مرور این تجربه طولانی، از تصمیم خود برای پایان دادن به جنگ دفاع میکند و میگوید ادامه حضور نظامی ایالات متحده نه دستاورد روشنی داشت و نه چشمانداز واقعبینانهای برای تغییر وضعیت افغانستان.
روایت بایدن در عین حال، نگاهی انتقادی به ساختار سیاسی افغانستان، ناکامی پروژه دولتسازی و عملکرد رهبران نظام جمهوری دارد. او بهویژه بر فروپاشی سریع دولت محمد اشرف غنی، اشتباه محاسباتی نهادهای امریکایی و دشواری ادامه جنگ تأکید میکند. با این حال، مسئولیت تصمیم خروج را میپذیرد و میگوید اگر بار دیگر در همان موقعیت قرار بگیرد، همین تصمیم را خواهد گرفت.
افغانستان هرگز به دموکراسی نمیرسد
یکی از محورهای اصلی کتاب، تردید بایدن درباره امکان ایجاد یک نظام دموکراتیک پایدار در افغانستان است. او معتقد است امریکا با وجود صرف میلیاردها دالر و حضور نظامی بیستساله، نتوانست حکومتی با مشروعیت سیاسی و پایگاه اجتماعی مستحکم در افغانستان ایجاد کند. بایدن جامعه افغانستان را گرفتار شکافها و رقابتهای شدید قبیلهای میداند و مینویسد انتخابات نیز نتوانسته بود به حکومت مشروعیت واقعی ببخشد.
او مینویسد: «با وجود انتخابات پرسروصدایی که برگزار میشد، هرگز به نظر نمیرسید که حکومت از مشروعیت برخوردار باشد و جامعه همچنان تحت سلطه قبایل رقیب قرار داشت.»
به باور او، فساد گسترده در ساختار حکومت و ناپدید شدن بخش بزرگی از کمکهای مالی امریکا، تلاشها برای بازسازی افغانستان را بینتیجه گذاشته بود. از نگاه بایدن، شجاعت نیروهای امریکایی و متحدان ناتو نیز نمیتوانست جایگزین فقدان یک ساختار سیاسی کارآمد و پایدار شود.
او با اشاره به سابقه تاریخی مداخلات قدرتهای بزرگ در افغانستان مینویسد: «افغانستان بیدلیل گورستان امپراتوریها نامیده نشده است. این کشور به این دلیل چنین نامی گرفته که قدرتهای بزرگ قرنها تلاش کردهاند آن را مطابق تصویر و الگوی خود بازسازی کنند. این اتفاق هرگز رخ نداده و هرگز هم رخ نخواهد داد.»
بایدن که از دوران معاونت باراک اوباما با راهبرد افزایش نیروهای امریکایی در افغانستان مخالف بود، معتقد است واشنگتن از همان ابتدا نباید مأموریت نظامی خود را به پروژهای برای بازسازی کشور و ایجاد دموکراسی تبدیل میکرد. او موضعش را چنین خلاصه میکند: «افغانستان هرگز قرار نبود به یک دموکراسی به سبک امریکایی تبدیل شود.»
از دید او، مسئولیت ایجاد یک نظام سیاسی با ثبات در نهایت بر عهده خود مردم افغانستان بود، نه نیروهای خارجی که برای دههها در این کشور جنگیدند.
اشرف غنی؛ دفاع در تلفن، فرار در میدان
بایدن در بخش دیگری از کتاب، به روزهای پایانی حکومت پیشین افغانستان و فرار محمد اشرف غنی میپردازد؛ روایتی که در آن، فاصله میان وعدههای رئیسجمهور وقت افغانستان و آنچه در میدان عمل اتفاق افتاد، برجسته است.
به نوشته بایدن، پیش از تصمیم نهایی برای خروج، نهادهای نظامی و اطلاعاتی امریکا ارزیابی کرده بودند که دولت افغانستان دستکم شش ماه پس از خروج نیروهای امریکایی میتواند در برابر طالبان مقاومت کند و کابل به این زودی سقوط نخواهد کرد.
اما پیشروی سریع طالبان در تابستان ۲۰۲۱ و تسلیم شدن پیدرپی مراکز ولایات، این ارزیابی را باطل کرد. بایدن میگوید که طالبان با جلب حمایت رهبران محلی، بهسرعت کنترول مناطق مختلف را به دست گرفتند و ضعف حکومت مرکزی آشکار شد.
او به تماس تلفنی ۲۳ جولای ۲۰۲۱ با اشرف غنی اشاره میکند؛ گفتوگویی که در آن، رئیسجمهور پیشین افغانستان اطمینان داده بود که برای دفاع از کشور آماده است. بایدن مینویسد: «در ۲۳ جولای با اشرف غنی تماس تلفنی داشتم که در جریان آن، او اصرار داشت که خودش و نیروهایش آماده دفاع از کشورشان هستند.»
اما تحولات بعدی برخلاف این اطمینانها پیش رفت: «اما وقتی طالبان در هفتههای بعدی نزدیک شدند، او فرار کرد و نیروهای مسلح ظرف چند ساعت سلاحهای خود را بر زمین گذاشتند.» او میافزاید: «مهلت ششماههای که به من وعده داده شده بود، ظرف چند روز از میان رفت.»
جو بایدن فروپاشی دولت افغانستان را نشانه ناتوانی ساختار سیاسی و نظامی آن کشور میداند و تأکید میکند که این اتفاق صرفاً نتیجه قطع حمایت امریکا نبود. به نوشته او، واشنگتن تا زمان سقوط حکومت، کمکهای مالی و نظامی خود را ادامه داده بود.
بایدن درباره فروپاشی نیروهای امنیتی افغانستان نیز مینویسد: «ارتش افغانستان بهسادگی از هم پاشید.»
با این حال، او در روایت خود از اشتباه محاسباتی نهادهای امریکایی نیز سخن میگوید. ارزیابی واشنگتن درباره توانایی دولت افغانستان برای مقاومت و حفظ کابل، و همچنین پیشبینیها درباره امنیت روند تخلیه، با واقعیتهای روزهای پایانی جنگ فاصله زیادی داشت.
دفاع از خروج
جو بایدن تصمیم خروج را نتیجه انتخاب میان ادامه یک جنگ بیپایان و پایان دادن به حضور نظامی امریکا میداند. او در این بخش از کتاب، توافق دوحه میان دولت دونالد ترامپ و طالبان در فبروری ۲۰۲۰ را یکی از عوامل محدودکننده گزینههای دولت خود معرفی میکند.
به نوشته او، دولت ترامپ شمار نیروهای امریکایی در افغانستان را از حدود ۱۳ هزار نفر به ۲۵۰۰ نفر کاهش داده و با توافق برای آزادی پنج هزار زندانی طالبان، موقعیت دولت افغانستان را تضعیف کرده بود؛ در حالی که حکومت افغانستان در مذاکرات اصلی حضور نداشت.
بایدن میگوید ادامه حضور نظامی پس از توافق دوحه میتوانست به ازسرگیری حملات طالبان علیه نیروهای امریکایی منجر شود و واشنگتن را ناچار کند برای حفاظت از همان شمار اندک سربازان، نیروهای بیشتری به افغانستان اعزام کند.
او درباره این دوراهی مینویسد: «امنترین تصمیم از نظر سیاسی این بود که در افغانستان بمانیم. اما آیا این رهبری واقعی بود؟ هرچه بیشتر فکر کردم، بیشتر به این نتیجه رسیدم که نه.»
از نگاه بایدن، اهداف اولیه جنگ، از جمله کشتن اسامه بنلادن و تضعیف القاعده، مدتها پیش تحقق یافته بود و ادامه حضور نظامی دیگر با منافع اساسی امنیت ملی امریکا توجیه نمیشد.
او در دفاع از تصمیم خود مینویسد: «من تصمیم گرفتم به طولانیترین جنگ امریکا پایان دهم.»
بایدن پس از سقوط کابل نیز مسئولیت تصمیم را میپذیرد و در کتاب خود بار دیگر بر این موضع تأکید میکند: «من رئیسجمهور ایالات متحده امریکا هستم و مسئولیت نهایی بر عهده من است.»
او میافزاید: «من مسئولیت کامل تصمیم خروج را میپذیرم و همواره پذیرفتهام.»
رئیسجمهور پیشین امریکا در عین حال از هزینه انسانی و آشفتگی عملیات تخلیه کابل سخن میگوید. به روایت او، بیش از ۱۲۴ هزار نفر در جریان این عملیات از افغانستان خارج شدند. اما حمله انتحاری ۲۶ آگست ۲۰۲۱ در دروازه فرودگاه کابل که به کشته شدن ۱۳ نظامی امریکایی انجامید، یکی از تلخترین لحظات پایان جنگ بود.
با وجود این پیامدها، بایدن در ارزیابی نهایی خود تغییری ایجاد نمیکند: «من باور دارم تصمیم درستی گرفتم. اگر دوباره در همان موقعیت قرار بگیرم، همین تصمیم را خواهم گرفت.»
نظارت از افق؛ اگر لازم شد دوباره وارد میشویم
بایدن خروج نیروهای زمینی امریکا را به معنای پایان نقش امنیتی واشنگتن در افغانستان نمیداند. او در این کتاب بر راهبردی تأکید میکند که در ادبیات نظامی امریکا «توانایی اقدام از فراسوی افق» نامیده میشود؛ راهبردی که بر اساس آن، ایالات متحده بدون استقرار دائمی نیروهای نظامی در افغانستان، امکان شناسایی و هدف قرار دادن تهدیدهای تروریستی را حفظ میکند.
او مینویسد: «من باور داشتم که میتوانیم افغانستان را ترک کنیم، امکانات خود را برای مقابله با تهدیدهای جدید امروز به کار بگیریم و همچنان تواناییای را که فراسوی افق نامیده میشود حفظ کنیم؛ تا اگر تهدید تروریستیای پدیدار شد، بتوانیم در هر زمانی از خارج از این کشور وارد افغانستان شویم و آن را خنثی کنیم.»
از دید بایدن، تهدیدهای امنیتی دیگر محدود به افغانستان نبودند و گروههای افراطی در مناطق مختلف جهان فعالیت داشتند. بنابراین، واشنگتن باید منابع نظامی خود را متناسب با تهدیدهای جدید توزیع میکرد، نه اینکه همچنان میلیاردها دالر برای حضور دائمی در افغانستان هزینه کند.
او بر این باور است که امریکا میتوانست بدون ادامه جنگ زمینی، توانایی مقابله با تهدیدهای تروریستی را حفظ کند. به این ترتیب، خروج نیروها به معنای چشمپوشی از تحولات افغانستان نبود، بلکه تغییر شیوه حضور و مداخله احتمالی امریکا محسوب میشد.
پایان جنگ؛ نه پیروزی، نه شکست
فصل افغانستان در کتاب بایدن، در مجموع، دفاع از تصمیم پایان دادن به طولانیترین جنگ امریکا و بازنگری در حدود توانایی نظامی این کشور برای تغییر ساختار سیاسی جوامع دیگر است.
او با مرور سیاست چهار رئیسجمهور امریکا، از جورج دبلیو بوش تا خودش، نتیجه میگیرد که واشنگتن نتوانست با وجود هزینههای سنگین انسانی و مالی، به یک راهحل پایدار در افغانستان دست یابد.
بایدن یکی از درسهای اصلی این جنگ را ضرورت تعیین اهداف روشن و دستیافتنی برای مأموریتهای نظامی میداند. او در پایان مینویسد: «ما باید مأموریتهایی با اهداف روشن و دستیافتنی تعیین کنیم، نه اهدافی که هرگز به آنها نخواهیم رسید.»
روایت بایدن، در نهایت، تصویری از رئیسجمهوری است که مسئولیت تصمیم خروج را میپذیرد، اما فروپاشی جمهوری افغانستان را عمدتاً نتیجه ضعف و ناتوانی رهبران و ساختارهای داخلی آن میداند. او از آشفتگی پایان جنگ سخن میگوید، اما میان پیامدهای خروج و اصل تصمیم برای پایان دادن به جنگ تفاوت میگذارد.
پیام اصلی فصل روشن است: از نگاه بایدن، امریکا نمیتوانست افغانستان را به یک دموکراسی به سبک خود تبدیل کند؛ ادامه جنگ نیز تضمینی برای تغییر این واقعیت نبود. به همین دلیل، او پایان حضور نظامی را تصمیمی ضروری میداند؛ تصمیمی که به گفته خودش، حتی با آگاهی از پیامدهای آن، بار دیگر نیز اتخاذ میکرد.