عزل عمران خان از قدرت؛ تحولات سیاسی پاکستان برای افغانستان و بقیه جهان چه معنایی دارد

عمران خان در ماه فبروری امسال برای نخستین بار به روسیه سفر کرد.

این سفر همزمان بود با نخستین روز تهاجم روسیه به اوکراین. ایالات متحده امریکا در آن زمان از نخست وزیر پاکستان خواسته بود که نگرانی‌ها در مورد نقشه پوتین برای اوکراین را به او ابراز کند.

دفتر نخست وزیر پاکستان در بیانیه‌ای بعد از این سفر گفت که عمران خان در دیدار با پوتین "بر تعهد پاکستان برای ایجاد روابط بلندمدت و چند بعدی با روسیه تأکید کرده است."

در همین حال جان کربی، سخنگوی پنتاگون نیز گفته است: امریکا تا جایی که می‌تواند در تلاش بین‌المللی برای مستندسازی جنایات جنگی روسیه در اوکراین شرکت خواهد کرد.

به گفته او آشکار است که نیروهای روسیه مسئول جنایات در شهر بوچا، در پایتخت اوکراین هستند.

کربی البته همزمان گفت که امریکا همچنان هیچ برنامه‌ای برای اعزام نیرو به اوکراین حتی برای مستندسازی جنایات جنگی روسیه ندارد و تأکید کرد که امریکا در اوکراین نمی‌جنگد اما به اوکراین کمک می‌کند تا از خود دفاع کند.

همزمان مشاور امنیت ملی امریکا و سخنگوی پنتاگون گفته‌اند که روسیه در اوکراین مرتکب جنایات جنگی شده و مسئول آشکار کشتار غیرنظامیان در شهر بوچای اوکراین است.

سفیر امریکا در سازمان ملل نیز خواهان تعلیق عضویت روسیه در شورای حقوق بشر شده است.

جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی امریکا گفته اقدامات روسیه در اوکراین جنایات جنگی است اما هنوز شواهدی در دست نیست که این جنایات جنگی به سطح نسل‌کشی رسیده باشد.

مشاور امنیت ملی امریکا افزود که مردم اوکراین با حمایت قاطع ایالات متحده و سایر کشورها، در برابر روسیه محکم ایستادگی کرده‌اند.

سالیوان افزود که روسیه در حال تجدید نظر در اهداف جنگی خود در اوکراین است و نیروهای روسیه پس از مواجه شدن با دفاع فراتر از تصور اوکراینی‌ها، اکنون در حال جابه‌جایی نیروهای خود و تمرکز جنگ در شرق و جنوب اوکراین است.

مشاور امنیت ملی امریکا همچنین از افزایش تحریم‌ها علیه روسیه خبر داد و خاطرنشان کرد که ایالات متحده در هفته جاری تحریم‌های جدیدی را علیه روسیه اعلام می‌کند.

او اضافه کرد که ما به حمایت از اوکراین برای دفاع از خود ادامه خواهیم داد و این کار را تا حد ممکن سریع انجام می‌دهیم.

کربی گفت که ایالات متحده به همکاری با متحدان و شرکای خود برای شناسایی و ارائه قابلیت‌های بیشتر دفاعی به اوکراینی‌ها ادامه می‌دهد و از همه ابزارهای موجود برای حمایت از نیروهای مسلح اوکراین که شجاعانه در دفاع از کشور خود می‌جنگند، استفاده خواهد کرد.

سخنگوی پنتاگون افزود که ما از زمان آغاز دولت بایدن به بیش از دو میلیارد و ۳۰۰ میلیون دالر کمک امنیتی به اوکراین متعهد شده‌ایم که از زمان آغاز حمله روسیه تاکنون بیش از یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون دالر آن انجام شده است.

این درحالی است که نماینده روسیه در سازمان ملل، کشتار غیرنظامیان در اوکراین را رد کرده و گفته که روسیه با ارائه «شواهد تجربی» نقش نداشتن نیروهای این کشور در قتل‌عام غیرنظامیان در بوچا را به شورای امنیت سازمان ملل اثبات خواهد کرد تا جامعه بین‌الملل فریب نقشه کی‌یف و حامیان غربی‌اش را نخورد.

لیندا توماس گرینفیلد، سفیر امریکا که در سفری به بخارست، پایتخت رومانیا برای بررسی وضعیت پناهجویان اوکراینی به سر می‌برد، دوشنبه ۴ اپریل گفت: «ما معتقدیم وقت آن رسیده است که مجمع عمومی سازمان ملل برای تعلیق روسیه از شورای حقوق بشر رای‌گیری کند.»

بریتانیا نیز ساعاتی پس از درخواست امریکا با این کشور همصدا شد. لیز تراس، وزیر خارجه بریتانیا در بیانیه‌ای که اواخر روز دوشنبه منتشر شد، گفت: «با توجه به شواهد قوی از جنایات جنگی، از جمله گزارش‌های مربوط به گورهای دسته‌جمعی و سلاخی فجیع در بوچا، روسیه نمی‌تواند عضو شورای حقوق بشر سازمان ملل بماند. روسیه باید تعلیق شود.»

تعلیق روسیه از شورای حقوق بشر سازمان ملل که مقر آن در ژنو است، به حمایت حداقل دو سوم از ۱۹۳ عضو مجمع عمومی سازمان ملل نیاز دارد. درخواست حذف یک عضو این شورا در صورتی مطرح می‌شود که مشخص شود در طول عضویت خود به طور مداوم مرتکب نقض فاحش و سیستماتیک حقوق بشر شده است.

روسیه در حال حاضر دومین سال از دوره سه ساله خود در این شورا را سپری می کند.

اما واسیلی نبنزیا، سفیر روسیه در سازمان ملل تلاش برای حذف روسیه از شورای حقوق بشر را «باور نکردنی» خواند و افزود که این اقدام برای گفتگوهای صلح مفید نخواهد بود.

او اتهامات جنایت جنگی در بوچا توسط روسیه را رد کرد و گفت که تصاویر منتشر شده از این شهر «جعلی» است. نبنزیا گفت که روسیه شواهد بیشتری در مورد این موضوع در نشست شورای امنیت سازمان ملل در ۵ اپریل ارائه خواهد کرد.

او که در یک برنامه زنده تلویزیونی به سوال‌های شهروندان پاکستان پاسخ می‌داد، گفت که نسبت به ایالات متحده امریکا نیتی بد ندارد و هدفش دوستی متقابل با این ابرقدرت است. اما به گفته وی این دوستی باید بدون دخالت در امور داخلی یکدیگر باشد.

عمران خان که پیش از این امریکا را متهم به توطئه علیه حکومت خود کرده بود، در این برنامه گفت: «من مخالف هیچ کشوری نیستم. نه ضد هند هستم و نه ضد امریکا. اما می‌توانیم مخالف سیاست‌های شان باشیم. من خواهان دوستی با آنها هستم، [اما این دوستی] باید بر اساس احترام متقابل باشد.»

عمران خان اضافه کرد که مخالف جنگ تحت رهبری ایالات متحده در افغانستان بوده، اما خود را امریکاستیز نمی‌داند.

عمران خان قرار بود روز یکشنبه با رای احزاب مخالف سلب اعتماد شود، اما معاون رئیس پارلمان که به نخست وزیر پاکستان نزدیک بود، با تعطیل مجلس مانع از رای عدم اعتماد مخالفان شد.

پس از آن، عمران خان از رئیس جمهور پاکستان خواست که پارلمان را منحل کند و انتخابات زودهنگام را در این کشور اعلام کرد.

این احزاب با مراجعه به دادگاه عالی قصد دارند که این اقدام نایب رئیس پارلمان را غیرقانونی ثابت کنند.

او با حمله به احزاب مخالف گفت که استراتژی اپوزیسیون برای مراجعه به دادگاه به جای آماده شدن برای انتخابات، نشانه آن است که «از واکنش مردم می‌ترسند».

نخست وزیر پاکستان یک بار دیگر از تصمیم نایب رئیس مجلس پاکستان دفاع کرد و گفت که به دلیل «توطئه خارجی» مجلس را منحل کرده است.

اگر این ممنوعیت عملی شود، نه تنها منابع مالی طالبان را ضربه می‌خورد بلکه آن دسته از دهقانانی را نیز نا راضی می‌سازد که در گذشته از طالبان به طور مستقیم و غیرمستقیم حمایت کردند و حالا خود را فقیرتر و آسیب پذیرتر از گذشته می‌بینند.

رهبر طالبان در یک حرکت تبلیغاتی، با صدور فرمانی کشت کوکنار و تولید مواد نشئه‌آور را در افغانستان ممنوع کرد. رهبر این گروه گفته است که با متخلفین بر اساس «شریعت» برخورد خواهد شد.

کشت و فروش موادمخدر همواره یکی از منابع مالی عمده طالبان بوده است. حاجی بشیر نورزی، یکی از تاجران مشهور موادمخدر که اکنون در امریکا به این جرم زندانی است، از جمله حامیان مالی این گروه از آغاز تشکیل آن تا زمان دستگیری وی در سال ۲۰۰۵ بود. حالا طالبان مصرانه در پی رهایی وی توسط مقامات امریکایی است.

این دومین بار است که طالبان در طول حاکمیت خود بر افغانستان کشت کوکنار و مواد نشئه‌آور را ممنوع کرده است، اما در عین حال، مشخص نیست که چگونه این گروه به این سیاست خود پایبند می‌ماند و چطور با مخالفت و نارضایتی دهقانان، به خصوص در جنوب برخورد می‌کند که کشت کوکنار و فروش تریاک بخشی از درامد آنان به حساب می‌آید.

در طول دو دهه گذشته، کشورهای غربی منابع مالی گزافی را برای محو کوکنار به حکومت‌های پیشین کمک کردند، ولی افغانستان همیشه در صدر تولیدکنندگان تریاک بوده است. طبق آمار سازمان ملل، در حال حاضر افغانستان ۸۷ درصد تریاک جهان را تولید می‌کند که ارزش آن در داخل، بین ۱.۸ الی ۲.۶ میلیارد دالر تخمین زده می‌شود.

گروه طالبان در گذشته از مزارع کوکنار در برابر حکومت افغانستان حمایت می‌کرد که زیر فشار بین المللی برای تخریب این مزارع قرار داشت. طالبان با گرفتن عشر و زکات از زارعان کوکنار، جنگ خود علیه نیروهای غربی و حکومت مرکزی را تمویل می‌کردند.

طالبان در ۷ ماه گذشته پس از تسلط بر افغانستان، اشاره‌‌ای به ممنوعیت کوکنار در افغانستان نکرده بود.اکنون اعلام یکباره این تصمیم تا حدی غافلگیرکننده است. زیرا، افکار عمومی در داخل و خارجی بیشتر انتظار داشت که رهبر طالبان در مورد تحصیل دختران بالاتر از صنف ششم تصمیم جدیدی را اعلام کند. زیرا، گروه طالبان به خاطر این تصمیم نه تنها منفورتر و منزوی‌تر از گذشته شده است، بلکه احتمال به رسمیت شناخته شدن و برقراری روابط عادی با جهان برای این گروه کمتر شده است.

از نظر سیاسی، شاید طالبان با این فرمان به دنبال ترمیم وجهه خود در نزد کشورهای غربی است که به علت ممنوعیت تحصیل دختران انتقادات شدیدی از این گروه کرده اند. اگر رژیم طالبان در اجرای این سیاست مصمم و صادق باشد، یکی از مطالبات عمده و دیرینه کشورهای غربی را برطرف کرده می‌‌تواند.

البته، روشن نیست که رژیم طالبان تا کجا به این سیاست خود پایبند مانده می‌تواند. زیرا، این گروه در بدل ممنوعیت کوکنار، هیچ سیاست معیشتی بدیل یا طرح امتیازات جایگزین برای زارعان کوکنار ارائه نکرده است. این در حالیست که این دهقانان به خصوص در مناطقی که پایگاه سنتی طالبان به حساب می‌آیند، از لحاظ اقتصادی به عواید کشت کوکنار وابسته اند.

تحقیقات معتبر نشان می‌دهد که درامد کوکنار در کاهش فقر خانواده‌های کشاورز در ولایاتی چون هلمند نقش بازی کرده است؛ خانواده‌هایی که در مقاطعی به خاطر حفظ مزارع کوکنار با طالبان علیه حکومت مرکزی و نیروهای بین المللی در افغانستان همدست شدند.

این دهقانان در کوتاه مدت منبع عایداتی جایگزین برای کوکنار یافته نمی‌توانند که به این علت برفقر و آزگاری آنان افزوده خواهد شد؛ آن هم در شرایطی که بنا به تخمین سازمان ملل، نزدیک به ۲۳ میلیون افغان در معرض خطر گرسنگی و قحطی قرار دارند.

در کوتاه مدت شاید ممنوعیت کشت کوکنار قیمت تریاک را در داخل و خارج از افغانستان افزایش دهد. به این علت، سود کشاورزان و تاجران تریاک امسال افزایش خواهد یافت. اما، در بلندمدت دهقانان بیشتر از هر کسی دیگر از نظر مالی و اجتماعی آسیب خواهند دید.

با این وضعیت، اگر طالبان بتواند برای امتیاز گرفتن از غرب سیاست منع کوکنار را به شیوه معمول تطبیق کنند، نارضایتی در میان این کشاورزان بالا خواهد رفت. از این رو، سوال اینجاست که طالبان تا کجا حاضر است هزینه‌های سیاسی و اقتصادی سیاست منع کوکنار در افغانستان را بپردازد؟

طالبان برای منع کوکنار به شریعت توسل جسته است، اما افزایش نارضایتی و بدترشدن وضعیت اقتصادی و معیشتی کشاورزان می‌تواند این گروه را مجبور به تجدیدنظر در این سیاست کند. به هر حال، با این که طالبان در گذشته نیز کشت و تولید موادمخدر را از لحاظ شرعی حرام اعلام کرده بود، اما در موقع ضرورت، برای رفع نیازهای سیاسی و مالی خود به تشویق و محافظت از آن پرداخته است.

رینا امیری، نماینده وزارت امور خارجه امریکا برای زنان افغانستان در آخرین مصاحبه‌اش با تلویزیون تی‌آر‌تی ترکیه گفت که عادی شدن روابط طالبان با کشورهای دیگر منوط به رعایت شروط عمده‌ای مانند حقوق اساسی مردم است.

طالبان به دلایل سیاسی و ایدیولوژیک هیچ یک از شرایط جهان را برآورده نکرده است. به این علت، این گروه با ممنوعیت کوکنار امتیاز خیلی بزرگ و سرنوشت ساز از کشورهای غربی به دست آورده نمی‌تواند؛ به خصوص که نسبت به صداقت و درایت این گروه در تطبیق سیاست‌های کلان تردیدی جدی وجود دارد.

چنانچه، یان مک‌کری، سرپرست سفارت امریکا برای افغانستان در واکنش به ممنوعیت کشت کوکنار از سوی طالبان گفت که این اقدام مثبت است اما به شرطی که در عمل اجرا شود.