قطر از برقراری تماس دیپلوماتیک با تحریر شام و دیدار با رئیس دولت انتقالی سوریه خبر داد

نیروی اصلی شورشیان که به حکومت ۵۰ ساله خاندان اسد پایان داد، هیئت تحریر شام است؛ گروه افراط‌گرای سنی که پیش‌تر با القاعده همکاری داشته است.

کشورهای غربی و عربی بیم دارند که شورشیان تحت رهبری هیئت تحریر شام، حکومتی اسلام‌گرای سخت‌گیر و ناکارآمد در جلوگیری از ظهور مجدد داعش و گروه‌های تندرو ایجاد کند.

پراکندگی و فقدان برنامه

با وجود تلاش شورشیان برای مدیریت مرحله گذار با همکاری بقایای رژیم اسد، یک دیپلومات ارشد غربی در این باره گفت که شورشیان، به دلیل پراکندگی و نبود برنامه‌ریزی، آمادگی لازم برای اداره کشور را ندارند.

او افزود: «ساختار پیچیده سوریه با اقوام و فرقه‌های مختلف و پایگاه‌های قدرت محلی، اداره کشور را به چالشی عظیم تبدیل کرده است.»

این دیپلومات همچنین ابراز نگرانی کرد که هرج‌ومرج در سوریه می‌تواند زمینه را برای بازگشت گروه‌های افراط‌گرا مانند داعش فراهم کند.

داعش در سال ۲۰۱۴ بخش‌های وسیعی از سوریه و عراق را تصرف کرده و خلافتی خودخوانده تشکیل داد، اما در سال ۲۰۱۹ توسط ائتلاف به رهبری امریکا شکست خورد و از این مناطق اخراج شد.

جو بایدن، رئیس‌جمهور امریکا، روز یکشنبه از سقوط رژیم بشار اسد استقبال کرد اما هشدار داد که این رویداد، لحظه‌ای «سرشار از خطر و عدم اطمینان» است.

رقابت میان شورشیان

اپوزیسیون سوریه طیف وسیعی از گروه‌ها، از جمله گروه‌های میانه‌رو مانند ارتش ملی سوریه تا عناصر جهادی در هیئت تحریر شام را شامل می‌شود که هرکدام دیدگاه خاص خود را برای آینده سوریه دارند؛ برخی از دموکراسی سکولار سخن می‌گویند و برخی دیگر حکمرانی اسلامی را ترجیح می‌دهند.

عبدالعزیز الساجر، رئیس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، گفت: «هرکدام از این گروه‌های شورشی تلاش می‌کنند برتری پیدا کنند و قدرت را به‌دست گیرند. همه فکر می‌کنند می‌توانند بشار اسد دیگری باشند و هرکدام وفاداری خود را به کشورهای خارجی تامین‌کننده منابع مالی‌شان نشان می‌دهند.»

او افزود: «اگر تلاش‌های سازمان ملل یا کشورهای منطقه برای متحد کردن این گروه‌ها صورت نگیرد، آن‌ها درگیری‌های شدیدی خواهند داشت.»

نیروهای تحت حمایت ترکیه در شمال سوریه تسلط دارند، در حالی که گروه‌های کرد همسو با ایالات متحده، مانند نیروهای دموکراتیک سوریه، بر مناطق شمال شرقی حاکم اند.

در نشانه‌ای از تنش میان این گروه‌ها، ارتش ملی سوریه تحت حمایت ترکیه، مناطقی از جمله شهر تل‌رفعت را در جریان حمله اخیر از نیروهای کرد تصرف کرد. یک منبع امنیتی ترکیه روز یکشنبه اعلام کرد که شورشیان وارد شهر منبج شده و نیروهای کرد را به عقب رانده‌اند.

انتقالی منظم یا هرج‌ومرج

با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند که انتقالی منظم همچنان ممکن است. آن‌ها به نهادهای دولتی منظم در دمشق اشاره می‌کنند که همچنان توانایی انجام وظایف خود را دارند.

همچنین، تجربه شورشیان در اداره مناطقی که طی بیش از یک دهه در اختیار داشته‌اند، نشان می‌دهد که آن‌ها می‌توانند حکومت کنند. ائتلاف شورشی به رهبری هیئت تحریر شام هنگام تصرف حلب، دومین شهر بزرگ سوریه، به‌طور خاص تلاش کرد اعضای نیروهای امنیتی را مورد عفو قرار دهد و وعده داد که اقلیت‌ها در این مناطق مصون خواهند بود.

حسن حسن، کارشناس گروه‌های اسلام‌گرا در خاورمیانه، گفت: «در میان اقلیت‌ها نگرانی‌هایی وجود دارد که اکنون شورشیان دمشق را تصرف کرده‌اند.»

او افزود: «هنوز مشخص نیست چه اتفاقی خواهد افتاد، به‌ویژه در زمینه تاثیرات دینی و نحوه تحول قوانین اسلامی.»

تحقیر ایران و روسیه

ایران و روسیه که طی ۱۳ سال با حمایت‌های نظامی و مالی رژیم اسد را سرپا نگه داشته بودند، اکنون با پیامدهای گسترده سقوط ناگهانی او مواجه‌اند.

مسکو که به اسد و خانواده‌اش پناه داده است، دو پایگاه نظامی اصلی در سوریه دارد که مهم‌ترین جای پای روسیه در خاورمیانه محسوب می‌شود. پایگاه دریایی طرطوس، در دریای مدیترانه، نقطه‌ای کلیدی برای انتقال پیمانکاران نظامی به افریقا و بازگشت از آن به‌شمار می‌رود.

ناکامی کرملین در جلوگیری از سقوط سریع اسد، محدودیت‌های قدرت روسیه در بحبوحه جنگ اوکراین را نمایان کرد و نفوذ بین‌المللی این کشور را کاهش داد.

اسوشیتدپرس نوشت که سقوط سریع اسد، ضربه سنگینی به پوتین وارد کرد، آن هم در شرایطی که او آماده تعامل با حکومت جدید امریکا برای پایان دادن به جنگ اوکراین می‌شد. بسیاری از ناظران معتقدند که از دست دادن تنها متحد روسیه در خاورمیانه، اعتبار جهانی کرملین را تضعیف کرده و ممکن است موضع پوتین را در مذاکرات احتمالی بر سر اوکراین ضعیف‌تر کند.

برای تهران، اتحاد با اسد که از اقلیت شیعه علوی بود، اهرمی استراتژیک در خاورمیانه‌ای عمدتا سنی‌مذهب و بدبین به ایران به‌شمار می‌رفت.

فروپاشی رژیم اسد، «محور مقاومت» را متلاشی کرد و توانایی تهران در حفظ ارتباط با گروه‌های نیابتی خود به‌ویژه حزب‌الله در لبنان را تضعیف کرد. یک مقام ارشد ایرانی روز دوشنبه به رویترز گفت که تهران تماس‌های مستقیم با شورشیان برقرار کرده است تا از «اقدمات خصمانه» جلوگیری کند.

جاناتان پانیکاف، معاون سابق اطلاعات ملی امریکا برای خاورمیانه گفت که سقوط بشار می‌تواند بازسازی تسلیحات حزب‌الله را دشوارتر کند و احتمال حفظ آتش‌بسی را که ماه گذشته با اسرائیل توافق شد، افزایش دهد.

او همچنین گفت «منفعت آشکار» واشنگتن در این است که از تجزیه سوریه و گسترش تروریسم و افراط‌گرایی از این کشور به سایر مناطق جلوگیری شود.

وزیرخارجه امریکا در ادامه گفت که سوری‌ها باید آینده خود را انتخاب کنند. او از اظهارات رهبران شورشیان برای ایجاد حکومت فراگیر استقبال کرد اما گفت اقدام واقعی در عمل خواهد بود، نه در حرف.

بلینکن گفت: «پایان این رژیم شکستی برای همه کسانی است که زمینه بربریت و فساد آن را فراهم کردند، کسانی مثل ایران، حزب‌الله و روسیه.»

بلینکن افزود: «این لحظه فرصتی تاریخی است، اما خطرات قابل توجهی نیز به همراه دارد.»

وزیرخارجه امریکا گفت که ایالات متحده به محافظت از نیروهای خود در برابر هرگونه تهدید ادامه خواهد داد.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده اعلام کرد که نیروهای این کشور روز یکشنبه ده‌ها حمله هوایی به اهداف داعش در مرکز سوریه انجام دادند.

سنتکام در بیانیه‌ای اعلام کرد که هدف از حملات این گروه حصول اطمینان از عدم استفاده داعش از وضعیت کنونی سوریه است.

شورشیان سوری روز یکشنبه پس از یک پیشروی برق‌آسا که باعث شد بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه پس از ۱۳سال جنگ داخلی و بیش از پنج‌دهه حکومت استبدادی خانواده‌اش، به روسیه فرار کند، دمشق پایتخت را تصرف کردند.

به گزارش رویترز، سرنگونی رژیم اسد، شبکه نفوذ ایران در خاورمیانه را متلاشی کرد، اما اسرائیل، ایالات متحده و قدرت‌های عربی اکنون باید با خطر بی‌ثباتی و افراط‌گرایی ناشی از نیروهای جایگزین مقابله کنند.

گاردین در گزارشی به بازشدن در زندان‌ها در شهرهای مختلف پرداخته و نوشته بسیاری از این افراد از مردان و زنان گرفته تا کودکان تنها به جرم انتقاد از حکومت زندانی شده‌ بودند و حالا پس از مدت‌ها دوری، به آغوش خانواده‌های شان بازگشتند.

بر اساس این گزارش، هنوز مشخص نیست چه تعداد زندانی آزاد شده‌اند اما گزارش سازمان‌های حقوق‌بشری نشان می‌دهد در طی ۱۴ سال جنگ داخلی، بیش از ۱۰۰ هزار زندانی در این زندان‌ها اعدام و سر به نیست شده‌اند.

لحظات تلخ و شیرین آزادی

یکی از جنبه‌های آزادی زندانیان که بسیار مورد توجه قرار گرفته است، بی‌خبری خانواده‌ها از سرنوشت آن‌ها بود.

در مواردی، خانواده از اسارت عزیزان‌شان در یک زندان مطلع بودند اما نمی‌دانستند او هنوز زنده است یا نه و در مواردی ماموران امنیتی بدون اطلاع به خانواده، فرد را ربوده و خانواده‌ها از سرنوشت آن‌ها هیچ اطلاعی نداشته‌اند.

گزارش‌های تصویری نشان می‌دهد برخی از زندانیان به سختی می‌توانستند باور کنند که بشار اسد از قدرت برکنار شده‌ است.

در مواردی دیگر، تعدادی از زندانیان قدیمی‌تر که بدون هیچ ارتباطی با خارج از زندان، سال‌های طولانی‌ را در حبس گذرانده‌ بودند، حتی نمی‌دانستند بشار اسد پس از مرگ پدرش حافظ اسد در سال ۲۰۰۰، قدرت را به دست گرفته‌است.

تصاویر تایید شده از زندان نظامی صیدنایا در دمشق صحنه‌های تکان‌دهنده‌ای را نشان می‌دهد. تصاویر سلول‌هایی که ده‌ها زن و کودک خردسال در آن محبوس بوده‌اند. آن‌ها به زندانیان وحشت‌زده اطمینان می‌دهند که دیگر جای نگرانی وجود ندارد.

میراث تاریک زندان‌های اسد

تصاویر ماهواره‌ای در سال ۲۰۱۷ نشان می‌داد یک کوره جسدسوزی برای از بین بردن پیکر قربانیان در زندان‌ صیدنایا ساخته شده‌است.

با این حال، هنوز گزارش‌های ضد و نقیضی درباره سلول‌های زیرزمینی در این زندان که هنوز کشف نشده‌اند، به گوش می‌رسد.

نیروهای دفاع مدنی سوریه، که به نام «کلاه سفیدها» شناخته می‌شوند، صبح دوشنبه به وقت محلی اعلام کردند پنج تیم را به زندان نظامی صیدنایا اعزام کرده‌اند «تا سلول‌های پنهان زیرزمینی را که بنا بر گفته نجات‌یافتگان محل نگهداری شماری از زندانیان است، جستجو کنند.»

کلاه سفیدها در پلتفرم اکس اعلام کردند این تیم‌ها شامل واحدهای جست‌وجو و نجات، متخصصان نفوذ از طریق دیوار، گروه‌های بازکننده درهای آهنی، واحدهای سگ‌های آموزش‌دیده و امدادگران پزشکی اند.

به گفته کلاه سفیدها، گروه‌های اعزام شده به زندان صیدنایا، آموزش‌دیده و مجهز به امکانات لازم برای مدیریت چنین عملیات‌های پیچیده‌ای اند.

روایت‌های زندانیان از سال‌های اسارت، حیرت‌انگیز است. به نظر می‌رسد سال‌ها زمان لازم است تا تمام حقایق و اسناد تلخ جنایت‌هایی که خاندان اسد علیه مردم خود مرتکب شده‌اند، آشکار شود.

شبکه العربیه تصاویر تکان‌دهنده‌ای از ورود خانواده‌ای به دمشق را پخش کرد که برای دیدار فرزند تازه آزادشده‌شان آمده بودند. صدای مادر سالخورده هنگامی که پس از ۱۴ سال فرزندش را در آغوش گرفت، از شدت احساسات می‌لرزید.

چهره‌های شاخص آزاد شده

در میان آزادشدگان، دو چهره شاخص به چشم می‌خورند، رغد التتاری، خلبانی که در دهه ۱۹۸۰ از دستور حافظ اسد برای بمباران شهر حما سرپیچی کرد و پس از ۴۳ سال حبس آزاد شد.

دیگری، تل الملوحی است که در سال ۲۰۰۹، در سن ۱۹ سالگی به جرم نوشتن یک پست وبلاگی در انتقاد از فساد دولتی دستگیر شده‌ بود و حالا زنده پیدا شده‌ است.

در زندان صیدنایا، مردی با سر تراشیده و بدنی لرزان آزاد شد که در اثر شکنجه‌های شدید، حافظه‌اش را از دست داده و به سختی می‌توانست صحبت کند و به گفته خانواده‌اش دانشجوی ۲۰ ساله پزشکی بوده که ۱۳ سال پیش ناپدید شده‌ بود.

در جریان انقلاب بهار عربی سال ۲۰۱۱، هزاران معترض تنها به جرم سخن گفتن علیه حکومت دستگیر شدند.

به گزارش گروه‌های حقوق‌بشری، با گسترش جنگ داخلی، شبکه وسیع شعبه‌های امنیتی، بازداشتگاه‌ها و زندان‌ها به دلیل اِعمال شکنجه‌های وحشیانه در مقیاس گسترده، به مکان‌هایی مخوف تبدیل شدند.

در طول سال‌های گذشته، بسیاری از خانواده‌های سوری با بی‌رحمی تمام از مرگ عزیزان شان باخبر شدند، اعدام‌هایی که گاه سال‌ها پیش از اطلاع‌رسانی به خانواده‌ها رخ داده‌ بودند.

انتظار دردناک خانواده‌ها

با این حال، هنوز خانواده‌های بسیاری در انتظار به سر می‌برند و امیدوارند عزیزان‌شان زنده پیدا شوند.

عبدالکافی الحمدو، فعال سوری که در سال ۲۰۱۶ به همراه خانواده‌اش از حلب به ادلب پناه برده‌ بود، یکشنبه در یک ایستگاه بس مرکزی دمشق، لحظات پر التهاب خانواده‌هایی را ثبت کرد که منتظر رسیدن بس‌ها و موترهای حامل زندانیان آزاد شده‌ بودند.

زنی گریان از پسر ۱۸ ساله‌اش می‌گوید که در سال ۲۰۱۲ دستگیر شد و از آن زمان تاکنون هیچ خبری از او نداشته‌ است: «تمام خانواده‌هایی که این‌جا جمع شده‌اند، وحشت بزرگی در دل دارند، وحشت از این‌که مبادا فرزندان شان را از دست داده‌باشند. با این حال، در گوشه‌ای از قلب برخی از آن‌ها، هنوز روزنه‌ای کوچک از امید می‌درخشد، امید به اینکه شاید عزیزانشان هنوز زنده‌باشند.»

معاون حزب اپوزیسیون جمهوری‌خواه خلق ترکیه روز دوشنبه، ۱۹قوس به خبرگزاری سوزجو گفت: «ما ترجیح نمی‌دهیم که ساختاری مشابه افغانستان در نزدیکی خود داشته باشیم. از اینکه این امر می‌تواند خطرات امنیتی برای ترکیه به همراه داشته باشد، آگاهیم.»

ایلخان اوزگل از حزب عدالت و توسعه، حزب حاکم در ترکیه خواست تا اقدامات پیشگیرانه‌ای در این زمینه اتخاذ کند.

او همچنین اظهار داشت که از وضعیت کنونی حاکم در سوریه راضی نیست.

معاون حزب جمهوری‌خواه خلق ترکیه افزود: «ما ترجیح می‌دادیم که دولت سوریه بر کشور حاکمیت داشته باشد، اما این لزوماً به معنای حضور بشار اسد نبود. ممکن بود یک رهبر عادل که از طریق انتخابات به قدرت رسیده باشد، حاکم شود.»

او تاکید کرد که یک سوریه تقسیم‌شده برای ترکیه خطر امنیتی به همراه خواهد داشت.

حزب جمهوری‌خواه خلق ترکیه یکی از احزاب اصلی اپوزیسیون در این کشور است. اعضای این حزب از وضعیت سوریه ابراز نگرانی می‌کنند، در حالی که ترکیه به عنوان عضو ناتو از مخالفان سیاسی و مسلح سوری حمایت می‌کند.

با این حال، ترکیه در سه سال گذشته از اظهار نظر در مورد اقدامات طالبان در افغانستان یا وضعیت حقوق بشری در این کشور خودداری کرده است.

تاس، خبرگزاری دولتی روسیه شامگاه یکشنبه ۱۸ قوس به نقل از کرملین گزارش داد که بشار اسد، رئیس‌جمهور پیشین سوریه و خانواده‌اش وارد روسیه شده‌اند. این خبرگزاری نوشت که مسکو «به دلایل بشردوستانه» به اسد پناهندگی داده است.

یک منبع در دفتر رئیس‌جمهور روسیه به تاس گفت: «بشار اسد، رئیس‌جمهور پیشین سوریه، در مسکو است و در روسیه پناهنده شده است.»

منبع افزود: «اسد و اعضای خانواده‌اش وارد مسکو شدند. روسیه بر اساس ملاحظات بشردوستانه به آن‌ها پناهندگی داده است.»