بلومبرگ: ماموران اطلاعاتی روسیه فرار بشار اسد را برنامه‌ریزی کردند

در کنار تمام زندان‌های دیگر و شیوه‌های متنوع سرکوب در سوریه، در قلب نظام امنیتی اسد، زندان صیدنایا در حومه دمشق، رازهای سرنوشت هزاران انسان ناپدید شده را در خود نگه داشته است.

روایت مادری چشم‌انتظار

فایننشال تایمز از امیدهای رعنا انکیر می‌نویسد، مادری که ۱۳ سال است هر شب پسرش رائد را در رویاهایش می‌بیند. در خواب‌هایش، همان چشم‌های معصوم و خندان رائد را می‌بیند که آخرین بار هنگام خروج از خانه‌شان در حمص به او نگاه می‌کردند.

در رویاهای رعنا، رائد همان جاکت قرمزی را بر تن دارد که روز آخر روی شانه‌هایش انداخته‌بود، روزی که برای شرکت در اعتراضات از خانه خارج شد و دیگر بازنگشت. آن زمان رعنا نمی‌دانست که این آخرین دیدارشان خواهد‌بود.

رائد تنها ۱۶ سال داشت که نیروهای امنیتی رژیم اسد او را در جریان سرکوب اعتراضات مردمی دستگیر کردند، اعتراضاتی که بعدها به جنگی داخلی و خونین تبدیل شد.

در طول این سال‌ها، رعنا تمام دارایی‌اش را صرف رشوه دادن به مقامات کرد تا شاید بتواند از سرنوشت پسرش در شبکه پیچیده زندان‌های رژیم باخبر شود. شش سال طول کشید تا سرانجام فهمید پسرش در زندان صیدنایا، یکی از مخوف‌ترین زندان‌های سوریه، نگهداری می‌شود.

مادر رائد می‌گوید: «۱۳ سال است که به دنبال پسرم می‌گردم. او تمام دنیای من است، او زندگی من است. باید بدانم چه بلایی سر پسرم آمده‌است. باید او را پیدا کنم.»

سقوط اسد در روز یکشنبه ۱۸ قوس، موجی از شادی را در سراسر دمشق به راه انداخت. اما تنها یک روز بعد، صحنه‌های دردناک در زندان صیدنایا، شادی مردم را به یاس و اندوه تبدیل کرد.

رعنا انکیر نیز در میان هزاران نفری بود که به سمت آن ساختمان مستحکم در حومه شهر هجوم بردند، انسان‌هایی که سال‌ها در جستجوی عزیزان گمشده‌شان بودند و با سرنگونی اسد، امیدوار بودند که بالاخره پاسخی برای سال‌ها رنج و دردشان پیدا کنند.

اما رعنا، مانند بسیاری دیگر از خانواده‌هایی که با ناامیدی به زندان آمده‌بودند، موفق به یافتن پسرش نشد. او تمام روز را به جمع‌آوری و بررسی اوراق پراکنده در محوطه زندان گذراند، به این امید که شاید نام رائد را در میان آن‌ها پیدا کند و بفهمد که آیا پسرش هنوز زنده‌است یا نه.

در شب یکشنبه، گروهی از شورشیان از استان جنوبی درعا، که خود را «فرماندهی عملیات جنوب» می‌نامیدند، به زندان صیدنایا رسیدند و همانند سایر نقاط کشور، عملیات آزادسازی زندانیان را آغاز کردند.

100%

شکنجه‌های نظام‌مند و اعدام‌های مخفیانه

تصاویری که به سرعت در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، صحنه‌های تکان‌دهنده‌ای را به نمایش می‌گذاشت، زندانیانی با چهره‌های رنگ‌پریده و بدن‌های نحیف که برخی در سرمای زمستان پابرهنه و تنها با پتوهایی کهنه خود را پوشانده‌بودند، با بهت و ناباوری به آزادی خود می‌نگریستند.

به گفته شورشیان، برخی از این زندانیان حتی از مرگ حافظ اسد، پدر بشار و دیکتاتور پیشین سوریه، بی‌خبر بودند، رویدادی که نزدیک به ربع قرن پیش رخ داده‌بود.

یکی از زندانیان آزاد شده با درماندگی می‌گفت: «نمی‌دانم الان باید به کجا بروم. ۳۰ سال از عمرم را در این زندان گذرانده‌ام و حتی به یاد نمی‌آورم خانواده‌ام کجا زندگی می‌کنند».

بر اساس گزارش‌های گروه‌های حقوق بشری، شهادت افشاگران و زندانیان پیشین، شکنجه در زندان‌های رژیم اسد به شکلی نظام‌مند اجرا می‌شد و اعدام‌های پنهانی در آن‌ها امری عادی بود.

در این میان، زندان صیدنایا که به «کشتارگاه انسانی» شهرت یافته‌بود، جایگاهی ویژه در ذهن مردم سوریه داشت، مرکزی که نماد صنعتی شدن ظلم و ستم بود و نامش سال‌های طولانی با شکنجه، مرگ و ناامیدی گره خورده‌بود.

گزارش عفو بین‌الملل

عفو بین‌الملل در گزارشی که سال ۲۰۱۷ منتشر کرد، پرده از این واقعیت تلخ برداشت که بسیاری از ده‌ها هزار زندانی صیدنایا، تنها به جرم شرکت در تجمعات اعتراضی سال ۲۰۱۱، همان اعتراضاتی که بعدها به جنگ داخلی انجامید، به این زندان مخوف فرستاده شده‌بودند.

این زندانیان به طور مداوم توسط نگهبانان مورد شکنجه قرار می‌گرفتند، شکنجه‌هایی که شامل تجاوزهای وحشیانه، شوک‌های الکتریکی، شکستن استخوان‌ها و انواع دیگر آزار جسمی و روحی می‌شد.

بر اساس گزارش‌های سازمان‌های حقوق بشری، هر هفته ده‌ها نفر به شکل مخفیانه در صیدنایا اعدام می‌شدند. عفو بین‌الملل تخمین می‌زند که تنها در فاصله سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۶، حدود ۱۳ هزار شهروند سوری در این زندان جان خود را از دست داده‌اند. این در حالی است که طبق آمار این سازمان، شمار کل زندانیان این مرکز مخوف به ۲۰ هزار نفر می‌رسید.

عکس‌هایی که جهان را تکان داد

در سال ۲۰۱۳، یک سرباز فراری ارتش سوریه که با نام مستعار «سزار» شناخته می‌شد، بیش از ۵۳ هزار عکس را از زندان‌های رژیم به بیرون قاچاق کرد. سازمان‌های حقوق بشری می‌گویند این تصاویر، شواهدی انکارناپذیر از شکنجه، شیوع بیماری و گرسنگی گسترده در زندان‌های اسد را آشکار می‌کنند.

اما افشای این عکس‌ها، برخلاف انتظار، نه تنها رژیم را تضعیف نکرد، بلکه آن را گستاخ‌تر کرد. پیش از این افشاگری، قدرت زندان‌های رژیم در مخفی نگه داشتن جنایت‌های شان بود.

اما پس از آن، سربازان و نگهبانان، خود به انتشار ویدئوهایی از شکنجه‌های هولناک پرداختند تا به مردم سوریه نشان دهند داستان‌های وحشتناکی که سال‌ها در موردشان پچ‌پچ می‌کردند، نه‌تنها واقعیت داشت، بلکه حتی از آنچه تصور می‌کردند هم دهشتناک‌تر بود. همین رعب و وحشت بود که به تحکیم قدرت بشار اسد، همچون پدرش حافظ، کمک می‌کرد.

بسیاری از زندانیان در صیدنایا جان باختند، اما رژیم هرگز به خانواده‌هایشان خبری نداد و همین بی‌خبری، زخمی همیشگی بر دل خانواده‌های چشم‌انتظار به جا گذاشت.

هفته گذشته، سازمان ملل در گزارشی، رژیم اسد را به دلیل پنهان کردن عامدانه اطلاعات مربوط به بازداشت‌شدگان محکوم کرد و این اقدام را نوعی «شکنجه روانی غیرقابل تصور» برای خانواده‌ها دانست.

در آشفتگی ساعات اولیه پس از سقوط زندان، مردم به دفاتر و بایگانی‌ها هجوم بردند. برخی اسناد را با خود به خانه بردند و بخشی از آن‌ها در محوطه زندان پراکنده‌شد. وکلا و گروه‌های حقوقی تاکید می‌کنند که این اسناد برای پیگیری سرنوشت مفقودشدگان و محاکمه عاملان این جنایات، اهمیتی حیاتی دارند.

100%

پایان جستجو در صیدنایا، خانواده‌ها همچنان در انتظار پاسخ

خانواده‌هایی که موفق به یافتن عزیزان شان نشده‌بودند، همان شب در اطراف زندان چادر زدند و برای گرم کردن خود آتش‌های کوچکی برپا کردند. اما صبح دوشنبه، با پخش شایعاتی مبنی بر اینکه هزاران زندانی هنوز در طبقات زیرزمینی زندان گرفتار هستند، امید جای خود را به اضطراب و ناامیدی داد.

مردم در تلاشی عاجلانه برای رسیدن به زندان، خودروهای شان را کنار جاده رها کردند و از تپه‌های اطراف زندان بالا رفتند، همان تپه‌هایی که مدت‌ها تصور می‌شد با مین‌های زمینی پوشیده شده‌است. مردم وقتی به زندان رسیدند، با شورشیانی روبرو شدند که تلاش می‌کردند در آن آشفته‌بازار نظم برقرار کنند و از هجوم بی‌رویه جمعیت به داخل مجتمع جلوگیری کنند. در میان این هرج و مرج، مردی که نزدیک بود زیر فشار جمعیت له شود، فریاد می‌زد: «خواهش می‌کنم جلوی ما را نگیرید، ما فقط می‌خواهیم عزیزان مان را پیدا کنیم.»

امدادگران کلاه‌سفید سوریه، که از استان ادلب در شمال غربی کشور خود را به زندان رسانده‌بودند، ماشین‌آلات سنگین را برای حفاری به منطقه آوردند. آن‌ها بر اساس اطلاعاتی که یکی از زندانیان فراری در مورد محل بندهای زیرزمینی در اختیارشان گذاشته‌بود، نقاط خاصی را برای حفاری هدف قرار دادند.

هر بار که امدادگران گمان می‌کردند دری یا راهی به سمت زندان زیرزمینی یافته‌اند، شورشیان با شلیک هوایی، جمعیت مضطرب را به سکوت وا می‌داشتند.

اما ساعت‌های طولانی حفاری، تنها امیدهای خانواده‌های چشم‌انتظار را نقش بر آب کرد.

در اوایل بعدازظهر، گروه اصلی مدافع حقوق زندانیان صیدنایا اعلام کرد که به باور آن‌ها تمام زندانیان باقی‌مانده تا آن زمان آزاد شده‌اند و از همه کسانی که هنوز در محوطه زندان حضور داشتند، خواست به خانه‌های شان بازگردند.

اما خانواده‌ها نمی‌توانستند این واقعیت را بپذیرند. شایعات هولناکی دهان به دهان می‌چرخید، از جمله این‌که پیش از ورود شورشیان به زندان، گروهی از زندانیان را به مکانی نامعلوم منتقل کرده‌اند.

سردخانه‌ای پر از اجساد زندانیان

همان روز دوشنبه ۱۹ قوس، در ساعات پایانی، تصاویری در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که خبر از کشف تکان‌دهنده‌ای می‌داد، شورشیان در بیمارستان حرستا در حومه دمشق، به سردخانه‌ای برخورده بودند که در آن، اجساد متعددی زیر ملحفه‌های سفید روی هم انباشته شده‌بودند. برچسب‌های نصب شده روی انگشتان پای اجساد نشان می‌داد که آن‌ها زندانیان صیدنایا بوده‌اند.

بشار اسد که به اقلیت کوچک علوی تعلق دارد، عمدتا نیرو و محافظان شخصی ریاست جمهوری خود را از آنها می‌گرفت.

تسلط گروه‌های جهادی سنی بر دمشق نگرانی از انتقامگیری خشونت‌آمیز از وفاداران خانواده اسد را که حدود نیم قرن به سوریه حکومت راند، بیشتر کرده است.

در تحولی که نشاندهنده مدارا و تساهل گروه‌های شورشی توصیف شده، سه تن از ساکنان منطقه القرداحه در کوهستان‌های استان لاذقیه در شمال غرب سوریه گفتند که هیئتی از شورشیان از شهر زادگاه اسد بازدید کردند و با ده‌ها تن از سران مذهبی، بزرگان و دیگران در تالار شهر صحبت کردند.

به گفته ساکنان محل، این هیئت شامل اعضای هیئت تحریر شام و ارتش آزاد سوریه بودند، گروه‌های سنی که رهبری شورش را بر عهده داشتند. بشار اسد از مدت‌ها پیش این گروه‌ها را تروریست‌های خوانده بود که در صورت سقوط دمشق، علوی‌ها را قتل عام خواهند کرد.

سوری‌های شیعه علوی حدود ۱۰ درصد از جمعیت سوریه را تشکیل می‌دهند و در استان لاذقیه در نزدیکی دریای مدیترانه و مرز ترکیه زندگی می‌کنند.

مسلمانان سنی حدود ۷۰ درصد جمعیت سوریه را تشکیل می‌دهند و جوامع قابل توجهی از مسیحیان، کردها، دروزی‌ها و گروه‌های دیگر نیز در این کشور زندگی می‌کنند.

در بیانیه اعلام حمایت بزرگان علوی از شورشیان که رویترز آن را دیده، بر تنوع مذهبی و فرهنگی سوریه تأکید شده است. این بیانیه همچنین خواستار بازسازی هر چه سریعتر پولیس و خدمات ایالتی تحت حاکمان جدید شده و موافقت کرده که هرگونه سلاحی که ساکنان القرداحه در اختیار دارند، تحویل داده شود.

رضایت بزرگان علوی زادگاه اسد نشانه قابل توجهی از تغییر رژیم در شهری بود که به گفته مردم محل، برای سال‌ها به‌دلیل تعداد سربازانی که برای دفاع از اسد در جنگ داخلی ۱۳ ساله کشور جان می‌دادند، مراسم تشییع جنازه مستمر برگزار می‌شد.

در بیانیه ای که توسط حدود ۳۰ تن از سرشناسان شهر امضا شد، آمده است: «ما بر وحدت قلمرو جمهوری عربی سوریه و تنوع مذهبی و فرهنگی و تنوع فکری تاکید می کنیم.»

یکی از ساکنان، که به‌دلیل ترس از انتقام در شرایطی که هنوز ناآرام است، از ذکر نام خود خودداری کرد، به رویترز گفت که اظهارات شورشیان مبنی بر اینکه آنها به گروه‌های اقلیت احترام می گذارند، به کاهش ترس مردم کمک کرده است.

در این بیانیه "حمایت القرداحه از روند جدید و یک سوریه آزاد میهنی و همکاری کامل ما" با تحریر شام و ارتش آزاد سوریه تایید شده است.

روزیترز می‌گوید که ماهیت ظاهراً صمیمانه این دیدار ادامه صدور پیام اعتدالی است که توسط شورشیان به رهبری تحریر شام شاخه سابق القاعده در شهرهایی مانند حلب که هفته گذشته به سمت دمشق رفتند، ابلاغ شده بود.

برخی ساکنان محل گفتند که مردم پیش از رسیدن شورشیان به منطقه القرداحه مجسمه حافظ اسد پدر بشار اسد را برچیدند.

تحریر شام چندین سال است که بر شهر ادلب سوریه و مناطق اطراف آن حکومت می‌کند و سعی دارد از جریان‌های افراطی‌تر جهادی فاصله بگیرد.

بسیاری از اقلیت‌های مذهبی در سوریه از تبدیل شدن به شهروندان درجه دوم یا آزار و شکنجه گروه تحریر شام که توسط امریکا و دیگر قدرت‌های جهانی به عنوان تروریست معرفی می‌شود، بیم دارند.

ابومحمد الجولانی، رهبر تحریر شام و مغز متفکر حمله بزرگ شورشیان، در مصاحبه با شبکه پی‌بی‌اس در سال ۲۰۲۱ گفت که دادن عنوان تروریستی به گروه او ناعادلانه است و گروه او هیچ تهدیدی در خارج از سوریه ایجاد نمی‌کند.

یک وزیر بریتانیایی روز دوشنبه گفت که این کشور در حال بررسی است که آیا نام تروریستی تحریر شام را حذف کند یا خیر. دولت آلمان هم گفته است که متناسب با عملکرد این گروه در سوریه تصمیم می‌گیرد.

جمهوری اسلامی، ایالات متحده و برخی کشورهای دیگر هم گفتندکه راه‌های تعامل با شورشیان حاکم بر دمشق را بررسی می‌کنند.

خانم مهاجرانی روز سه‌شنبه در نشست خبری گفت: «چهار هزار نفر از شهروندان ایران با ۱۰ پرواز ۷۴۸ ماهان به ایران برگردانده شده‌اند. هماهنگی‌های که با وزارت خارجه وجود دارد، تخلیه تمام ایرانی‌های که در آنجا در معرض خطر قرار دارند، در دستور کار است و تا خروج آخرین ایرانی این تلاش ادامه دارد.»

سخنگوی حکومت جمهوری اسلامی درباره سرنوشت نیروهای وابسته به سپاه از جمله لشکر فاطمیون که برای نجات حکومت بشار اسد به سوریه اعزام شده‌ بودند، چیزی نگفت. در روزهای گذشته و پس از سقوط دولت سوریه، مقام‌های جمهوری اسلامی از اظهار نظر درباره سرنوشت اعضای فاطمیون که طبق برخی گزارش‌ها در لاذقیه گیر کرده‌اند، چیزی نگفته‌اند.

در پی تحولات اخیر، گمانه‌زنی‌ها در خصوص سرنوشت نیروهای قدس سپاه پاسداران و اعضای گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی مستقر در سوریه از جمله فاطمیون شدت گرفته است.

تعدادی از رسانه‌ها در روزهای اخیر گزارش دادند شماری از نیروهای وابسته به حکومت ایران در سوریه پس از شدت گرفتن درگیری‌ها در این کشور، به عراق گریختند.

نیویارک‌تایمز روز جمعه ١٦ قوس به نقل از مقام‌های ایرانی نوشت که فاطمیون و برخی دیگر ‌از شبه‌نظامیان وابسته به جمهوری اسلامی به دمشق و لاذقیه منتقل شده‌اند.

در این گزارش به نقل از مقام‌های جمهوری اسلامی آمده است که این نیروها به دمشق و لاذقیه، پایگاه حکومت اسد، منتقل شده‌اند.

لشکر فاطمیون نیروی شبه‌نظامی تحت نظر سپاه قدس، شاخه برون مرزی سپاه پاسداران است که بیشتر اعضای آن مهاجران افغان ساکن ایران‌اند و شمار زیادی از آنان در سوریه کشته شده‌اند.

عملیات تخلیه نیروها از لاذقیه

یک منبع در هواپیمایی ماهان یک‌شنبه ۱۸ قوس به ایران‌اینترنشنال گفت جمهوری اسلامی در حال انتقال نیروهای سپاه پاسداران به تهران از میدان هوایی لاذقیه سوریه است.این منبع تایید کرد ماهان یک‌شنبه چند پرواز به مقصد سوریه داشته است.

منبع هواپیمایی ماهان در ادامه اظهارات خود درباره تلاش جمهوری اسلامی برای خارج کردن نیروهای سپاه از سوریه به ایران‌اینترنشنال گفت یک‌شنبه یک هواپیمای دیگر ماهان با مشخصات رجیستری EP-MMO A300-600 در لاذقیه به زمین نشست.

به گفته این منبع، یک‌شنبه یک هواپیمای دیگر نیز با شماره رجیستری EP-MJF A340-300 عازم لاذقیه شده بود اما اجازه فرود نگرفت و به‌ناچار به فرودگاه «امام خمینی» تهران بازگشت.

میدان هوایی لاذقیه که در غرب سوریه و در کنار ساحل دریای مدیترانه واقع است، همچنان در اختیار نیروهای روسیه قرار دارد.

محمد البشیر، یکی از رهبران هیات تحریر شام است که به ریاست دولت انتقالی سوریه پس از سقوط حکومت بشار اسد منصوب شده است. در پی این تحولات کشورهای در تلاش هستند تا با هیات تحریر شام در تماس قرار گیرند.

این مقام مطلع به رویترز گفت: «تمرکز بر تامین نیاز هیات تحریر شام و سایر گروه‌ها برای برقراری آرامش و حفظ نهادهای عمومی سوریه در دوره انتقالی است.»

به این‌ترتیب، قطر که پیش از این نیز گفته می‌شد با شورشیان سوریه در تماس است، اولین کشوری است که از برقراری تماس‌های دیپلوماتیک با هیات تحریر شام خبر می‌دهد.

محمد الخلیفی، وزیر مشاور دولت قطر در امور خارجی،‌ دوشنبه ۱۹ قوس، بدون پرداختن به جزییات گفت که این کشور در حال برقراری تماس با «طرف‌های مختلف» در سوریه است.

خلیفی در اظهاراتی که از شبکه عربی الجزیره پخش شد، گفت: «قطر در راستای سیاست خارجی خود، همیشه درها را به روی همه باز نگه داشته است.»

به گزارش رویترز تمامی دولت‌های منطقه در تلاش هستند تا پیوندهای جدیدی با هیات تحریر شام و سایر گروه‌های شورشی که کنترول سوریه را به دست گرفته‌اند، ایجاد کنند. اسد پس از ۱۳ سال جنگ داخلی و بیش از ۵۰ سال حکومت با خانواده‌اش به روسیه گریخت.

وزارت امور خارجه قطر بلافاصله به درخواست رویترز برای اظهار نظر در مورد تماس‌ها با هیات تحریر شام، پاسخ نداد.

این گروه که قبلا با داعش و القاعده همکاری می‌کرد در فهرست گروه‌های تروریستی ایالات متحده، اتحادیه اروپا، سازمان ملل متحد و ترکیه قرار دارد.

یک مقام ارشد جمهوری اسلامی که نامش اعلام نشده، نیز به رویترز گفت که جمهوری اسلامی، متحد اصلی منطقه‌ای اسد، یک خط ارتباطی مستقیم با شورشیان در رهبری جدید سوریه برقرار و بر لزوم «جلوگیری از یک مسیر خصمانه» بین دو کشور تاکید کرده است. با این حال، مشخص نیست که آیا تماس‌های جمهوری اسلامی با هیات تحریر شام بوده است یا یک جناح شورشی سوری دیگر.

دیپلومات‌های قطری پس از آن با هیات تحریر شام تماس گرفتند که اواخر روز شنبه، ۱۷ قوس، وزیران امور خارجه عربستان سعودی، مصر، ترکیه، اردن و عراق و نیز دیپلومات‌های ارشد جمهوری اسلامی و روسیه در نشستی به میزبانی نخست‌وزیر قطر در دوحه شرکت کردند.

رویترز به نقل از منبع خود افزود که ساعاتی پیش از فرار بشار اسد از دمشق، مقامات حاضر در این نشست به اجماع رسیدند که برقراری ارتباط با هیات تحریر شام برای ایجاد ثبات در سوریه و اطمینان از اینکه گروه‌های افراطی مانند داعش جای پایی در این کشور پیدا نمی کنند، ضرورت و اولویت دارد.

رویترز به نقل از مقام ارشد جمهوری اسلامی نوشت که چند کشور از جمله ترکیه، عربستان سعودی و قطر در نشست روز شنبه پیشنهاد کردند که کانال‌هایی را برای تماس با رهبری شورشیان سوریه باز کنند.

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، دوشنبه بدون آنکه از هیات تحریر شام نام ببرد، گفت که آنکارا با همه «بازیگران و احزاب منطقه‌ای» هماهنگ است.

از سوی دیگر، خبرگزاری روسی نیز گزارش داده‌اند که نماینگان شورشیان در سوریه به مسکو اطمینان خاطر داده‌اند که پایگاه‌های نظامی و نهادهای دیپلوماتیک این کشور در سوریه ایمن خواهند ماند؛ هرچند در این گزارش‌ها مشخص نشده است که کدام جناح سوری این ضمانت‌ها را به روسیه داده است.

نیروی اصلی شورشیان که به حکومت ۵۰ ساله خاندان اسد پایان داد، هیئت تحریر شام است؛ گروه افراط‌گرای سنی که پیش‌تر با القاعده همکاری داشته است.

کشورهای غربی و عربی بیم دارند که شورشیان تحت رهبری هیئت تحریر شام، حکومتی اسلام‌گرای سخت‌گیر و ناکارآمد در جلوگیری از ظهور مجدد داعش و گروه‌های تندرو ایجاد کند.

پراکندگی و فقدان برنامه

با وجود تلاش شورشیان برای مدیریت مرحله گذار با همکاری بقایای رژیم اسد، یک دیپلومات ارشد غربی در این باره گفت که شورشیان، به دلیل پراکندگی و نبود برنامه‌ریزی، آمادگی لازم برای اداره کشور را ندارند.

او افزود: «ساختار پیچیده سوریه با اقوام و فرقه‌های مختلف و پایگاه‌های قدرت محلی، اداره کشور را به چالشی عظیم تبدیل کرده است.»

این دیپلومات همچنین ابراز نگرانی کرد که هرج‌ومرج در سوریه می‌تواند زمینه را برای بازگشت گروه‌های افراط‌گرا مانند داعش فراهم کند.

داعش در سال ۲۰۱۴ بخش‌های وسیعی از سوریه و عراق را تصرف کرده و خلافتی خودخوانده تشکیل داد، اما در سال ۲۰۱۹ توسط ائتلاف به رهبری امریکا شکست خورد و از این مناطق اخراج شد.

جو بایدن، رئیس‌جمهور امریکا، روز یکشنبه از سقوط رژیم بشار اسد استقبال کرد اما هشدار داد که این رویداد، لحظه‌ای «سرشار از خطر و عدم اطمینان» است.

رقابت میان شورشیان

اپوزیسیون سوریه طیف وسیعی از گروه‌ها، از جمله گروه‌های میانه‌رو مانند ارتش ملی سوریه تا عناصر جهادی در هیئت تحریر شام را شامل می‌شود که هرکدام دیدگاه خاص خود را برای آینده سوریه دارند؛ برخی از دموکراسی سکولار سخن می‌گویند و برخی دیگر حکمرانی اسلامی را ترجیح می‌دهند.

عبدالعزیز الساجر، رئیس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، گفت: «هرکدام از این گروه‌های شورشی تلاش می‌کنند برتری پیدا کنند و قدرت را به‌دست گیرند. همه فکر می‌کنند می‌توانند بشار اسد دیگری باشند و هرکدام وفاداری خود را به کشورهای خارجی تامین‌کننده منابع مالی‌شان نشان می‌دهند.»

او افزود: «اگر تلاش‌های سازمان ملل یا کشورهای منطقه برای متحد کردن این گروه‌ها صورت نگیرد، آن‌ها درگیری‌های شدیدی خواهند داشت.»

نیروهای تحت حمایت ترکیه در شمال سوریه تسلط دارند، در حالی که گروه‌های کرد همسو با ایالات متحده، مانند نیروهای دموکراتیک سوریه، بر مناطق شمال شرقی حاکم اند.

در نشانه‌ای از تنش میان این گروه‌ها، ارتش ملی سوریه تحت حمایت ترکیه، مناطقی از جمله شهر تل‌رفعت را در جریان حمله اخیر از نیروهای کرد تصرف کرد. یک منبع امنیتی ترکیه روز یکشنبه اعلام کرد که شورشیان وارد شهر منبج شده و نیروهای کرد را به عقب رانده‌اند.

انتقالی منظم یا هرج‌ومرج

با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند که انتقالی منظم همچنان ممکن است. آن‌ها به نهادهای دولتی منظم در دمشق اشاره می‌کنند که همچنان توانایی انجام وظایف خود را دارند.

همچنین، تجربه شورشیان در اداره مناطقی که طی بیش از یک دهه در اختیار داشته‌اند، نشان می‌دهد که آن‌ها می‌توانند حکومت کنند. ائتلاف شورشی به رهبری هیئت تحریر شام هنگام تصرف حلب، دومین شهر بزرگ سوریه، به‌طور خاص تلاش کرد اعضای نیروهای امنیتی را مورد عفو قرار دهد و وعده داد که اقلیت‌ها در این مناطق مصون خواهند بود.

حسن حسن، کارشناس گروه‌های اسلام‌گرا در خاورمیانه، گفت: «در میان اقلیت‌ها نگرانی‌هایی وجود دارد که اکنون شورشیان دمشق را تصرف کرده‌اند.»

او افزود: «هنوز مشخص نیست چه اتفاقی خواهد افتاد، به‌ویژه در زمینه تاثیرات دینی و نحوه تحول قوانین اسلامی.»

تحقیر ایران و روسیه

ایران و روسیه که طی ۱۳ سال با حمایت‌های نظامی و مالی رژیم اسد را سرپا نگه داشته بودند، اکنون با پیامدهای گسترده سقوط ناگهانی او مواجه‌اند.

مسکو که به اسد و خانواده‌اش پناه داده است، دو پایگاه نظامی اصلی در سوریه دارد که مهم‌ترین جای پای روسیه در خاورمیانه محسوب می‌شود. پایگاه دریایی طرطوس، در دریای مدیترانه، نقطه‌ای کلیدی برای انتقال پیمانکاران نظامی به افریقا و بازگشت از آن به‌شمار می‌رود.

ناکامی کرملین در جلوگیری از سقوط سریع اسد، محدودیت‌های قدرت روسیه در بحبوحه جنگ اوکراین را نمایان کرد و نفوذ بین‌المللی این کشور را کاهش داد.

اسوشیتدپرس نوشت که سقوط سریع اسد، ضربه سنگینی به پوتین وارد کرد، آن هم در شرایطی که او آماده تعامل با حکومت جدید امریکا برای پایان دادن به جنگ اوکراین می‌شد. بسیاری از ناظران معتقدند که از دست دادن تنها متحد روسیه در خاورمیانه، اعتبار جهانی کرملین را تضعیف کرده و ممکن است موضع پوتین را در مذاکرات احتمالی بر سر اوکراین ضعیف‌تر کند.

برای تهران، اتحاد با اسد که از اقلیت شیعه علوی بود، اهرمی استراتژیک در خاورمیانه‌ای عمدتا سنی‌مذهب و بدبین به ایران به‌شمار می‌رفت.

فروپاشی رژیم اسد، «محور مقاومت» را متلاشی کرد و توانایی تهران در حفظ ارتباط با گروه‌های نیابتی خود به‌ویژه حزب‌الله در لبنان را تضعیف کرد. یک مقام ارشد ایرانی روز دوشنبه به رویترز گفت که تهران تماس‌های مستقیم با شورشیان برقرار کرده است تا از «اقدمات خصمانه» جلوگیری کند.

جاناتان پانیکاف، معاون سابق اطلاعات ملی امریکا برای خاورمیانه گفت که سقوط بشار می‌تواند بازسازی تسلیحات حزب‌الله را دشوارتر کند و احتمال حفظ آتش‌بسی را که ماه گذشته با اسرائیل توافق شد، افزایش دهد.