وزارت خارجه امریکا اعلام کرد که هیئتی از دیپلوماتهای این کشور وارد دمشق شدهاند تا مستقیما با حاکمان جدید تحت رهبری اسلامگرایان گفتوگو کنند. خبرگزاری فرانسه گزارش داد که این هیئت به محل اقامت احمد شرع، رهبر گروه تحریر شام وارد شده است.
این اولین سفر هیئت رسمی دیپلوماتیک امریکا به دمشق پس از جنگ داخلی در سوریه در سال ۲۰۱۱ است.
دیپلوماتهای امریکایی با نمایندگان تحریر شام، فعالان، جامعه مدنی و اقلیتها دیدار خواهند کرد.
سخنگوی وزارت خارجه امریکا گفته است که این هیئت با سوریها درباره دیدگاه آنها برای آینده کشورشان و اینکه چگونه ایالات متحده میتواند در حمایت از آنها کمک کند صحبت خواهند کرد.
این هیئت امریکایی امیدوار است که سرنخهایی در مورد امریکاییهای ناپدید شده بیابند.
خبرگزاری فرانسه روز جمعه ۳۰ قوس گزارش داد که از زمان سقوط اسد، احمد شرع، رهبر گروه تحریر شام لحنی آشتیجویانه داشته و خواستار وحدت سوریه، حفاظت از اقلیتها و انحلال گروههای شورشی شده است.
آنتونی بلینکن، وزیر خارجه امریکا گفته برای ارزیابی صداقت احمد شرع خیلی زود است و هرگونه کاهش تحریمها به اقدامات عملی بستگی دارد.
وزیر خارجه ترکیه با رد ادعا دونالد ترامپ، رئیسجمهور منتخب امریکا مبنی بر «تسلط غیردوستانه انقره» در سوریه، گفت که در حال حاضر خواست مردم در سوریه تسلط دارد. هاکان فیدان میگوید تصور اینکه ترکیه در نهایت بر سوریه حکومت خواهد کرد، نادرست است.
وزیر خارجه ترکیه چهارشنبه، ۲۸ قوس در گفتوگو با الجزیره در واکنش با اظهارات اخیر دونالد ترامپ، گفت: «ما آن را تصاحب نمینامیم، زیرا چنین برداشتی از آنچه در سوریه رخ میدهد، اشتباه بزرگی است.»
وزیر خارجه ترکیه تاکید کرد که آنجه در سوریه رخ میدهد به معنی تسلط ترکیه، ایران و اعراب نیست، بلکه همکاریهای ضروری است که باید انجام شوند. هاکان فیدان افزود: «ما از آنچه در منطقه ما اتفاق میافتد درسهای بزرگی میگیریم و فکر میکنم این آخرین چیزی است که میخواهیم ببینیم». این مقام دیپلوماتیک ترکیه تاکید کرد که فرهنگ سلطه منطقه را ویران کرده است و ترکیه علاقهای به این کار ندارد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور منتخب ایالات متحده دوشنبه گفته بود «افرادی که به سوریه رفتهاند، تحت کنترول ترکیه هستند و این اشکالی ندارد». ترامپ اضافه کرد که ترکیه بدون تلفات قابل ملاحظه دست به «تصرف غیردوستانه» سوریه زد.
پیش از این، آنتونی بلینکن، وزیر خارجه امریکا برای گفتوگو درباره تحولات در سوریه به ترکیه سفر کرده بود. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در آن زمان گفت در دیدار با بلینکن درباره ثبات در سوریه و درگیریها میان جنگجویان کرد مورد حمایت امریکا و نیروهای مورد حمایت ترکیه گفتوگو شده است.
بلینکن پس از دیدار با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه گفت به توافقهای گستردهای در مورد آنچه که ترکیه و ایالات متحده مایلند در سوریه پس از حکومت بشار اسد شاهد باشند، دست یافتهاند.
در همین حال، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در پی اظهارات دونالد ترامپ گفت: «همبستگی ما با مردم سوریه نباید به گونهای توصیف شود که انگار ما واقعاً بر سوریه حکومت میکنیم. من فکر میکنم که این اشتباه است.»
مخالفان مسلح اسد در یک عملیات غافلگیرکننده ۱۱ روزه که از ادلب و حلب آغاز شد، توانستند به پنج دهه حکومت خاندان اسد بر سوریه پایان دهند. ترکیه در پیروزی شورشیان سوری نقش برجسته داشته است.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی نیز اخرا با اشاره تلویحی به ترکیه افزود «یک دولت همسایه سوریه» نقشی «آشکار» در سرنگونی حکومت اسد ایفا کرده است.
پس از سقوط حکومت بشار اسد در سوریه و تشکیل دولت انتفالی در این کشور، رئیس امنیت ملی ترکیه و قطر با برخی از مقامات دیگر برای رایزنی درباره تشکیل حکومت جدید در این کشور به سوریه سفر کردند.
استیون رَپ، دادستان بینالمللی جرایم جنگی، روز سهشنبه گفت شواهد به دست آمده از گورهای جمعی در سوریه، افشاگر «ماشین مرگ» دولتی حکومت سرنگونشده بشار اسد است. این دادستان از دو محل گور دستهجمعی در سوریه دیدن کرد.
رَپ که رهبری دادگاههای جرایم جنگی رواندا و سیرالئون را بر عهده داشته، پس از بازدید از دو محل گور جمعی در شهرهای قطیفه و نجها در نزدیکی دمشق، به رویترز گفت: «ما بدون تردید، بیش از ۱۰۰ هزار نفر را داریم که در این ماشین مرگ ناپدید شدند و زیر شکنجه به قتل رسیدند.»
رَپ، که دورهای هم سفیر امریکا در امور جرایم جنگی بود به رویترز گفت «در مورد این ارقام، با توجه به چیزهایی که در این گورهای جمعی دیدهایم، تردید چندانی ندارم.»
این دادستان بینالمللی جنایت جنگی، که اکنون با جامعه مدنی سوریه برای مستندسازی شواهد جرایم جنگی دولت اسد همکاری کرده و در تلاش برای تدارک یک دادگاه احتمالی است، گفت: «ما واقعا از زمان نازیها تاکنون چیزی اینچنین ندیدهایم.»
او افزود: «از نیروهای امنیتی مخفی که مردم را از خیابانها و منازلشان ربودند، تا زندانبانها و بازجویانی که آنها را با گرسنگی و شکنجه کشتند، تا رانندگان کامیونها و رانندگان بولدوزرها که اجسادشان را پنهان کردند، هزاران نفر در این سیستم کشتار فعالیت داشتند.»
رپ در ادامه با اشاره به شیوه کار این سیستم کشتار به رویترز گفت: «ما در مورد یک سیستم ترور دولتی صحبت میکنیم که به یک ماشین مرگ تبدیل شد.»
بر اساس برآورد سازمانهای حقوقبشری و گزارشهای رسانهای از سال ۲۰۱۱، هنگامی که سرکوب اعتراضات علیه اسد به یک جنگ تمام عیار تبدیل شد تا زمان سقوط دولت اسد، صدها هزار سوری کشته شدند.
سالهاست گروههای حقوقبشری و شماری از دولتها، هم بشار اسد و هم پدرش حافظ اسد را که پیش از او تا سال ۲۰۰۰ رییسجمهور بود، به انجام اعدامهای فراقضایی گسترده، از جمله اعدامهای دسته جمعی در نظام زندانهای کشور و استفاده از سلاحهای شیمیایی علیه مردم سوریه متهم کردهاند.
بشار اسد که به مسکو گریخته است، انکار کرده که دولت او مرتکب نقض حقوق بشر شده و مخالفان را تندرو معرفی میکند.
معاذ مصطفی، رئیس سازمان امداد سوریه در آمریکا، که از گورهای جمعی در قطیفه در ۴۰ کیلومتری شمال دمشق بازدید کرده است، تخمین زده که تنها در این محل دست کم ۱۰۰ هزار پیکر دفن شده است.
تحلیل تصاویر ماهوارهای
تحلیل تصاویر ماهوارهای از سوی رویترز نشان میدهد که عملیات حفاری گسترده در این محل بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۴ آغاز شد و تا سال ۲۰۲۲ ادامه داشت.
تصاویر متعدد ماهوارهای که شرکت مکسر تهیه کرده و رویترز بررسی کرده، در طول این مدت یک دستگاه حفاری و کانالهای طولانی، به همراه سه یا چهار کامیون بزرگ را در محل نشان میدهد.
عمر حجیراتی، یکی از رهبران سابق اعتراضات ضد اسد که نزدیک گورستان نجها زندگی میکند، جایی که تا پیش از ایجاد سایت بزرگتر گور جمعی قطیفه، محل گورهای جمعی بود، به رویترز گفت او مشکوک است چند نفر از اعضای ناپدیدشده خانوادهاش در این گور دفن شده باشند.
او معتقد است برخی از کسانی که ماموران امنیتی با خود بردند، از جمله دو پسر و چهار برادرش، به دلیل اعتراض علیه دولت اسد بازداشت شده بودند.
حجیراتی که مقابل یک گودال طولانی و باز، که ظاهرا اجساد در آن دفن شده بودند، ایستاده بود به رویترز گفت: «این گناه من بود که باعث شد خانوادهام را ببرند.»
شهادت یکی از گورکنهای شاهد گورهای جمعی
جزئیات مربوط به گورهای جمعی سوریه برای اولین بار در جریان جلسات دادگاه آلمان و شهادت در کانگرس مریکا در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۳ افشا شد.
مردی که فقط با عنوان «قبرکن» شناخته میشود، بارها به عنوان شاهد در مورد کارش در سایتهای نجها و قطیفه در طول محاکمه مقامات دولت سوریه در آلمان شهادت داد.
این قبرکن شهادت داد که سال ۲۰۱۱، زمان کار او در قبرستانهای اطراف دمشق، دو افسر اطلاعاتی به دفترش آمدند و او و همکارانش را مجبور کردند اجساد را حمل و دفن کنند.
بر اساس شهادت این قبرکن، او را سوار یک ون با عکسهای اسد روی بدنهاش، چندین بار در هفته بین سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۸، کامیونهای یخچالدار پر از اجساد را در رفتن به این محلها همراهی میکرد.
او در جریان شهادتش در دادگاه آلمان گفت کامیونها، صدها جسد از بیمارستانهای نظامی تشرین، مزه و حرستا را به نجها و قطیفه حمل میکردند و در آنجا او و همکارانش، اجساد را درون کانالهای عمیقی که زا پیش حفر شده بود میریختند و به محض پر شدن هر بخشی از کانال، بیل مکانیکی آن را با خاک میپوشاند.
هیمن شاهد در شهادتنامهای هم که به صورت مکتوب به کانگرس امریکا داد، گفت: «هر هفته دو بار، سه کامیون تریلی میآمد که بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ پیکر قربانیانی را حمل میکرد که در اثر شکنجه، گرسنگی و یا اعدام مرده بودند و از بیمارستانها و دوایر اطلاعاتی نظامی اطراف دمشق جمع شده بودند.»
این قبرکن در سال ۲۰۱۸ از سوریه گریخت و به اروپا رفت و بارها درباره این گورهای جمعی شهادت داده است، اما هویتش از عموم مردم و رسانهها پنهان نگه داشته شده است.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه روز سهشنبه پس از دیدار با رئيس کمیسیون اروپا گفت سوریه نباید به کانون تروریسم تبدیل شود. آقای اردوغان تاکید کرد که مبارزه با گروه داعش و حزب کارگران کردستان (پیکک) باید ادامه یابد.
طبق گزارش رسانهها، آقای اردوغان روز سهشنبه، ۲۷ قوس گفت:«باید از تبدیل شدن این کشور [سوریه] به کانون تروریسم جلوگیری کنیم. مبارزه با داعش، پیکک و سازمانهای وابسته به آنها یکی از موضوعاتی اصلی بود که امروز با اورزولا فون در لاین، رئيس کمیسیون اروپا در مورد آن صحبت کردیم.»
آقای اردوغان گفت اجازه نمیدهد این گروهها دوباره رشد کنند. او گفت: «مبارزه باید ادامه یابد.»
براساس گزارشها، ترکیه نقش کلیدی را در پیروزی شورشیان مخالف اسد در سرنگونی حکومت پنجاه ساله خاندان اسد بازی کرد. ترکیه حزب کارگردان کردستان ترکیه را که پناهگاههای هم در عراق و سوریه دارد، یک گروه تروریستی دانسته و ارتش ترکیه با این گروه درگیر است.
رئیسجمهور ترکیه پس از دیدار با اورزولا فون درلاین، رئيس کمیسیون اروپا همچنان خواستار همکاری همسایگان سوریه، اتحادیه اروپا و سازمانهای بین المللی در بازسازی سوریه شد. او گفت که مردم سوریه به تنهایی نمیتوانند بار سنگین بازسازی کشور و تقویت امنیت ملی خود را به دوش بکشند.
اردوغان گفت که انقره به حمایت از مردم سوریه ادامه خواهد داد.
پس از سرنگونی سلسله اسد در سوریه، ترکیه پس از چندین سال سفارت خود را در دمشق بازگشایی کرد.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه درباره تحولات سوریه به الحدث گفت جمهوری اسلامی از وضعیت جدید درس خواهد گرفت. رسانههای حکومتی در ایران مانند روزنامه کیهان و خبرگزاری تسنیم روز سهشنبه، ۲۷ قوس، اظهارات فیدان را «گزافهگویی» و «کنایهآمیز» خواندند.
فیدان روز دوشنبه ۲۶ قوس در این مصاحبه، جمهوری اسلامی و روسیه را خطاب قرار داد و گفت: «شما به بشار اسد کمک کردید، به او در عقب راندن مخالفان یاری رساندید، اما متاسفانه اسد در ارائه خدمات به مردم، بازسازی نظام، آشتی با مردمش و حفظ نظام موفق نبود.»
تهران و انقره پس از سقوط دولت بشار اسد وارد تقابلی شدهاند که نشانههای آن را در سخنان مقامات جمهوری اسلامی و ترکیه و نیز برخی رسانههای حامی حکومت در ایران میتوان دید.
در راستای این تقابل، فیدان خواستار کنار زدن تفکرات امپریالیستی و سلطهگر و حکومت بر کشورهای دیگر از طریق نیروهای نیابتی شد و گفت این اقدامات، واکنش متقابل ایجاد و منطقه خاورمیانه را وارد یک چرخه معیوب میکند.
او گفت کشورهای منطقه برای خروج از این دور باطل درس گرفته و اکنون به این بلوغ رسیدهاند که دیگر سلطه هیچ کشوری را نپذیرند و خود سرنوشتشان را رقم بزنند.
وزیر امور خارجه ترکیه تاکید کرد که جمهوری اسلامی هم در دوره جدید، از این موضوع درسهایی خواهد گرفت و باید به تهران در این زمینه کمک سازنده ارائه کرد.
فیدان پیشتر و روز ۲۳ قوس هم در یک مصاحبه گفت ترکیه با روسیه و ایران صحبت کرده و به آنها هشدار داده است که وارد معادلات نظامی در سوریه نشوند.
او در مصاحبه جدید خود با الحدث عربستان سعودی، یادآور شد که به مقامات جمهوری اسلامی گفته اینکه بشار اسد را عضو «جبهه مقاومت» بدانند «شبیه شوخی» است؛ چرا که به گفته وزیر امور خارجه ترکیه، اسرائیل هرگز خواهان کنار رفتن اسد نبود و میدانست که او برایش یک «بازیگر مفید» است.
در واکنش به این مصاحبه، روزنامه کیهان روز سهشنبه ۲۷ قوس، مطلبی با عنوان «چه زود فراموش کردید آقای فیدان؟» منتشر کرد و سخنان او را «گزافهگویی» خواند.
این روزنامه که تحت مدیریت حسین شریعتمداری، نماینده علی خامنهای اداره میشود، از دولت ترکیه با ریاستجمهوری اردوغان با عنوان «خیانتکار» یاد کرد که باوجود جنگ غزه، هنوز با اسرائیل «شراکت اقتصادی» دارد.
کیهان نوشت: «دولت ترکیه متاسفانه در تحولات منطقه نقش کارگزار و پیمانکار پروژههای ویرانیطلبانه غرب را ایفا کرده است.»
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران نیز در مطلبی مشابه، نوشت: «ترکیه برای مبرا کردن خود از اتهام تنشزایی در منطقه، تلاش دارد تا تصویری از یک سوریه باثبات ارائه دهد.»
تسنیم اظهارات فیدان درباره نقش اسرائیل در سوریه را «سفیدشویی» و سخنانش درباره جمهوری اسلامی را «کنایهآمیز» خواند.
اشاره این خبرگزاری به مصاحبه فیدان با شبکه العربیه است که گفته بود «انقره جایگزین تهران در سوریه نخواهد شد».
گرچه مقامهای ترکیه بهطور رسمی دخالت در سقوط حکومت اسد را تکذیب کردهاند اما منافع پرشمار سیاسی و اقتصادی انقره، نشان از اثرگذاری دولت اردوغان در رخدادهای اخیر سوریه دارد.
از زمان آغاز حملات گروه «تحریر شام»، بسیاری از رسانهها و تحلیلگران تاکید کردند حملات به حکومت حزب بعث سوریه، «با پشتیبانی و چراغ سبز ترکیه» آغاز شده است.
خبرگزاری رویترز در گزارشی نوشت درگیری نظامی اسرائیل در لبنان علیه گروه حزبالله باعث شد جمهوری اسلامی به عنوان حامی رژیم اسد به شدت درگیر باشد و روسیه نیز حواسش از سوریه پرت شود.
از سوی دیگر به دنبال شکست تلاش اردوغان برای تعامل با دولت سوریه، مخالفان اسد طرح خود را برای ساقط کردن او به انقره ارائه دادند و تاکید کردند: «نیازی نیست شما کاری انجام دهید. فقط مداخله نکنید.»
مقامات ترکیه از جمله هاکان فیدان، وزیر امور خارجه این کشور تاکید کردند انقره در این سقوط نقشی نداشته است.
خامنهای روز ۲۱ قوس در سخنرانی درباره تحولات سوریه تصریح کرد بر اساس قرائنی که دارد، «یک دولت همسایه سوریه» نقش آشکاری در تحولات سوریه ایفا کرده و میکند.
اشاره تلویحی او به ترکیه بود اما از این کشور نامی نبرد.
یکشنبه ۱۸ قوس و ۱۱ روز پس از آغاز حملات گروههای مسلح مخالف، سرانجام دولت بشار اسد سقوط کرد و مخالفان از تسلط بر دمشق، پایتخت سوریه خبر دادند.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا، روز سهشنبه گفتند که اتحادیه اروپا با رهبری جدید سوریه تماس خواهد گرفت و دفتر نمایندگی خود را در دمشق بازگشایی خواهد کرد.
کایا کالاس در اکس نوشته است «ما نمیتوانیم در سوریه خلاء باقی بگذاریم.» او در ادامه نوشت: «روند تعاملی محتاطانه با رهبری جدید و جامعه مدنی سوریه را آغاز کردهایم و دفتر نمایندگی اتحادیه اروپا را در سوریه بازگشایی خواهیم کرد تا تعامل سازنده داشته باشیم.»
به گزارش رویترز، فون در لاین نیز گفته است که اتحادیه اروپا کمکهای بشردوستانه به سوریه را افزایش خواهد داد. اما او نسبت به خطر تجدید حیات شبه نظامیان تندرو داعش هشدار داد و گفت نباید اجازه داد که این اتفاق بیفتد.
با گذشت حدود ۱۰ روز از سقوط دولت بشار اسد، فرانسه، بریتانیا و آلمان، دیپلوماتهای خود را برای دیدار و رایزنی با احمد الشرع، رهبر گروه تحریر شام، به سوریه اعزام کردند. پرچم فرانسه پس از ۱۲ سال بر فراز سفارت این کشور در دمشق برافراشته شد.