پرونده طالبان در دادگاه لاهه؛ گاه‌شمار فرمان‌های ضد زن هبت‌الله آخندزاده

حکیم حقانی علاوه بر رهبری دستگاه قضایی طالبان، ریاست شورای قدرتمندی از علمای دینی را بر عهده دارد و به طور گسترده اعتقاد بر این است که آخندزاده بیشتر به او اعتماد دارد.

او در سال ۱۳۳۶ در ولسوالی پنجوایی ولایت قندهار در جنوب افغانستان بدنیا آمده است و متعلق به قوم پشتون و اسحاق‌زی، یک شاخه درانی است.

حکیم حقانی از بنیانگذاران گروه طالبان و عضو شورای مرکزی این گروه بود و از معدود رهبران دور اول حکومت طالبان در دهه هفتاد خورشیدی است که هنوز زنده است و در سطح رهبری این گروه قرار دارد.

گفته شده است که پس از کشته‌شدن اختر منصور در سال ۲۰۱۶ در حمله هوایی نیروهای امریکایی در مرز ایران و پاکستان، او یکی از گزینه‌ها برای رهبری طالبان بود. حتا زمانی که در فبروری ۲۰۲۱ رسانه‌ها گزارش دادند که ملا هبت‌الله در انفجاری در کویته پاکستان کشته شده است، از حقانی به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی جانشینی او نام برده می‌شد.

حقانی در دور اول حکومت طالبان نیز سمت رئیس دادگاه عالی طالبان (۱۹۹۶–۲۰۰۱) را در اختیار داشت. او در مدرسه معیوبین در قندهار و مدرسه حقانیه در پاکستان تدریس کرده است.

از دید طالبان، او از جایگاه علمی خاصی برخوردار است. به گفته مقام‌های طالبان، او در فقه عالم است و بر حدیث نیز اشراف کامل دارد و طالبان در دانش، او را با ملا هبت‌الله آخندزاده، رهبر فعلی این گروه، هم‌تراز می‌دانند.

او یکی از اعضای اصلی تیم مذاکره کننده طالبان در دوحه در جریان مذاکرات صلح این گروه با امریکا قبل از خروج نیروهای خارجی بود. او که ریاست هیئت مذاکره کننده طالبان را داشت در گفت‌وگو با هیئت صلح دولت پیشین دیدگاه‌های خود را درباره نوع حکومت اسلامی منظور طالبان شرح می‌داد.

او همچنین در سال‌های اخیر کتابی به زبان عربی منتشر کرد که در آن دیدگاه خود را از حکومت اسلامی شرح می‌دهد و در آن بر ارزش استقلال و عدم تمکین به فشار خارجی تأکید می‌کند.

اما نشستن مجدد عبدالحکیم حقانی به ریاست دستگاه قضایی طالبان و نقش او در نقض حقوق زنان و دختران، نام او را بیش از پیش بر سر زبان‌ها انداخت و به عنوان یکی از عوامل اصلی نقض گسترده حقوق زنان و دختران در افغانستان شناخته شده است.

دادستان ارشد دادگاه بین‌المللی کیفری روز پنجشنبه رسما برای صدور حکم بازداشت ملا هبت‌الله و حکیم حقانی درخواست داد. کریم خان گفت که دلایل معقولی وجود دارد که هبت‌الله آخندزاده و عبدالحکیم حقانی به دلیل ارتکاب جنایت علیه بشریت و تبعیض جنسیتی گسترده بر اساس اساسنامه رم مسئولیت کیفری دارند.

این اتهامات بر اساس اسناد و شواهد جمع‌آوری‌شده است، از جمله شهادت قربانیان، گزارش‌های پزشکی قانونی، مدارک صوتی-تصویری، و حتی اعترافات خود متهمان.

اتهام اصلی علیه هبت‌الله آخندزاده، آزار و اذیت سیستماتیک زنان، دختران، و افرادی است که مطابق با دیدگاه طالبان درباره جنسیت رفتار نمی‌کنند. این آزار و اذیت شامل محدود کردن حقوق اولیه آن‌ها مثل حق تحصیل، حق کار، حق آزادی بیان، و آزادی حرکت است.

همچنین، طالبان از ابزارهای خشونت‌آمیز مانند قتل، شکنجه، تجاوز جنسی، و ناپدیدسازی اجباری برای سرکوب مخالفان و تحمیل ایدئولوژی خود استفاده کرده‌اند.

نکات کلیدی اعلامیه دادستان ارشد دیوان کیفری بین‌المللی

درخواست‌ها بر پایه آزار و اذیت سیستماتیک زنان و دختران افغان، به‌ویژه کسانی که از نظر طالبان، رفتار یا هویت جنسیتی‌شان با دیدگاه‌های طالبانی هم‌خوانی ندارد، ارائه شده است.

این آزار شامل محدود کردن حقوق بنیادی مثل حق تحصیل، حق کار، حق آزادی بیان و حق آزادی حرکت است.

درخواست‌های ارائه‌شده مبتنی بر شواهد گسترده‌ای است که شامل شهادت‌های شاهدان عینی، گزارش‌های پزشکی قانونی، فایل‌های صوتی و تصویری، و اظهارات خود متهمان است.

این شواهد، که توسط یک تیم بین‌المللی و چندرشته‌ای جمع‌آوری شده، از جمله نشان‌دهنده آزار و شکنجه، قتل، تجاوز جنسی، و ناپدیدسازی اجباری افراد است.
درخواست‌ها به این واقعیت اشاره دارند که این آزار و اذیت‌ها از تاریخ ۲۴ اسد ۱۴۰۰ (۱۵ اگست ۲۰۲۱) زمانی که طالبان قدرت را در افغانستان دوباره به دست گرفتند، آغاز شده و همچنان ادامه دارد.

این جنایات، که شامل سرکوب مخالفان و کسانی است که طالبان آن‌ها را تهدید می‌داند، بر اساس قوانین بین‌المللی جنایات ضد بشری شناخته می‌شوند.

این درخواست‌ها به وضوح اعلام می‌کنند که جنایات جنسیتی، از جمله آزار جنسیتی علیه زنان و اقلیت‌های جنسیتی، اولویت اصلی دادگاه کیفری بین‌المللی است. این پیام، به ویژه برای زنان و دختران افغان و همچنین جامعه بین‌المللی ارسال می‌شود که جنایات علیه آن‌ها نباید بی‌پاسخ بماند.
دادستان تاکید کرده است که تفسیر طالبان از شریعت اسلامی نباید به‌عنوان توجیهی برای نقض حقوق بشر یا ارتکاب جنایات ضد بشری پذیرفته شود. در واقع، این بیان یک اقدام مهم از سوی جامعه بین‌المللی است که هیچ قانونی (ولو تفسیر طالبان از شریعت اسلام) نمی‌تواند به نقض حقوق بنیادی انسان‌ها، به‌ویژه زنان و اقلیت‌های جنسیتی، مشروعیت ببخشد.
این اقدام دادستان ارشد همچنین از شجاعت و استقامت قربانیان در افغانستان تقدیر می‌کند که در برابر طالبان ایستاده و با تحقیقات بین‌المللی همکاری کرده‌اند.

این همکاری از سوی جامعه مدنی افغانستان و دیگر سازمان‌های بین‌المللی و مقامات داخلی نیز مورد حمایت قرار گرفته است.

درخواست بازداشت دیگر رهبران طالبان

در متن اعلامیه کریم خان اشاره شده که این اولین درخواست‌ها برای صدور حکم بازداشت در پرونده افغانستان هستند و دفتر دادستانی قصد دارد به‌زودی درخواست‌های مشابهی برای سایر اعضای ارشد طالبان نیز ارائه دهد. این به این معنی است که در مراحل بعدی، ممکن است دیگر رهبران بلندپایه طالبان که مسئول جنایات مشابه هستند نیز هدف تحقیقات و درخواست‌های بازداشت قرار گیرند.

این نکته اهمیت زیادی دارد زیرا نشان می‌دهد که تنها دو نفر از مقامات بلندپایه طالبان تحت پیگرد قرار نخواهند گرفت، بلکه تحقیقات و اقدامات قانونی ممکن است در آینده به دیگر اعضای طالبان نیز گسترش یابد. این اقدام می‌تواند فشار بیشتری به طالبان وارد کند و به جامعه جهانی نشان دهد که دفتر دادستانی قصد ندارد جنایات آنها را نادیده بگیرد.

بعد از این درخواست، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
اکنون، قاضی‌های دادگاه کیفری بین‌المللی باید تصمیم بگیرند که آیا شواهد کافی برای صدور حکم بازداشت علیه این دو نفر وجود دارد یا خیر.

این مرحله حیاتی است زیرا اگر دادگاه این حکم را صادر کند، می‌تواند تاثیرات گسترده‌ای در پی داشته باشد.
اگر حکم بازداشت صادر شود، دادگاه از کشورهای عضو دادگاه کیفری بین‌المللی درخواست می‌کند که برای دستگیری هبت‌الله آخندزاده و عبدالحکیم حقانی همکاری کنند. طالبان احتمالاً این حکم را نپذیرفته و از همکاری در این زمینه خودداری خواهند کرد، اما جامعه جهانی باید فشار خود را برای اجرای این حکم افزایش دهد.

۱۲۳ کشور عضو دیوان کیفری بین‌المللی هستند. اکثر کشورهای عضو، موظف به همکاری با این دادگاه هستند و به تصمیمات آن احترام می‌گذارند.

این کشورها طبق معاهده محکومیت جنایات جنگی، جنایات علیه بشریت و نسل‌کشی موظف به اجرای احکام صادره از دیوان هستند.

دفتر دادستانی ارشد اعلام کرده است که همچنان به تحقیقات خود در خصوص دیگر اعضای طالبان و همچنین گروه‌های افراطی مثل «داعش خراسان» ادامه خواهد داد. هدف اصلی این است که از حقوق بشر و عدالت در افغانستان دفاع شده و هیچ‌یک از جنایات این گروه‌ها بی‌پاسخ نماند.

پیامدهای این درخواست برای طالبان و مردم افغانستان

• این درخواست‌ها می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی واکنش‌های سیاسی و دیپلوماتیک علیه طالبان را برانگیزد. خود طالبان ممکن است این اقدام را به‌عنوان مداخله در امور داخلی کشور تفسیر کنند، اما این اقدام برای نشان دادن مخالفت جهانی با رفتارهای ضد حقوق بشری این گروه بسیار مهم است.
• برای زنان و دختران افغانستان، این اقدام می‌تواند به ایجاد امید و حمایت بیشتر منجر شود. زنان افغانستان و فعالان حقوق بشر، می‌بینند که جامعه جهانی نسبت به وضعیت‌شان بی‌تفاوت نیست و تلاش‌هایی برای محاکمه مسئولان جنایات علیه آنان در جریان است.
• برای جامعه جهانی، این اقدام نشان‌دهنده یک تعهد جهانی برای مقابله با جنایات ضد بشری، به‌ویژه علیه زنان و اقلیت‌ها، است و می‌تواند فشار بیشتری را به طالبان وارد کند تا به حقوق بشر احترام بگذارند.
• طالبان تاکنون به‌طور رسمی به این اقدام دادستان ارشد واکنشی نشان نداده است. این گروه احتمالاً هرگونه اقدام بین‌المللی علیه خود را رد خواهد کرد، اما این روند می‌تواند به افزایش انزوای بین‌المللی آن‌ها منجر شود.
• در حال حاضر، هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، در خلوتگاه خود در قندهار به شدت منزوی است. به گونه‌ای که در نزدیک به چهار سال گذشته تنها یکبار مقام بلندپایه قطر به دیدار او رفته است و بس.
• اگر درخواست‌های بازداشت پذیرفته شوند، این آغاز یک روند قضائی پیچیده خواهد بود که ممکن است بر روابط دیپلوماتیک و داخلی طالبان تاثیرات زیادی بگذارد.

اقدام معتبرترین دادگاه بین المللی کیفری علیه رهبران اصلی طالبان، اداره حاکم را در سراشیبی جدی قرار داده و بر انتظارات آنها برای به دست آوردن رسمیت بین‌المللی به شدت سایه انداخته است.

در نهایت، این اقدام نشان‌دهنده اراده جامعه بین‌المللی است که از هیچ تلاشی برای محاکمه جنایات طالبان در افغانستان صرف‌نظر نخواهد کرد.

مارکو روبیو، وزیر خارجه جدید امریکا از سرسخت‌ترین منتقدان طالبان در ایالات متحده شناخته می‌شود. او پس از فروپاشی جمهوری اسلامی افغانستان در اگست ۲۰۲۱، مواضع قاطعی در برابر طالبان و حامیان این گروه اتخاذ کرده‌ است.

با بازگشت ترامپ، که چهره‌های سرسخت مخالف طالبان مثل مارکو روبیو و مایک والتز که به کرسی‌های کلیدی مثل وزارت امور خارجه و مشاور امنیت تکیه زده‌اند، شمارش معکوس آغاز شده است تا دیده شود که سیاست خارجی و پالیسی امنیتی امریکا در قبال طالبان دچار چرخش خواهد شد یا خیر.

برخی با توجه به سابقه اظهارات خشم‌آگین وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی جدید امریکا احتمال می‌دهند که «ماه عسلی» که طالبان در دوران ریاست‌جمهوری جو بایدن از آن لذت می‌بردند، به پایان خواهد رسید.

پس از توافق دوحه که میان ایالات متحده امریکا و طالبان در ۲۰۲۰ امضا شد، این گروه به موفقیت‌های گسترده از جمله به دست گرفتن حکومت افغانستان، دست‌یابی به تجهیزات مدرن امریکایی و دست‌یابی به میلیاردها دالر کمک بین‌‌المللی دست یافته است.

از سخنرانی‌ها و دیدگاه‌های مارکو روبیو، چنین برمی‌آید که او به همراه دیگر اعضای کلیدی تیم ترامپ از این موفقیت‌ها ناراض است و در حال بررسی گزینه‌های فشار بر طالبان است.

دولت جدید ایالات متحده به کمک‌های مالی به طالبان، بازپس‌گیری پایگاه بگرام و تجهیزات امریکایی، تحریم‌های شدیدتر این گروه، مخالفت با تبادل زندانیان و به انزوا کشاندن طالبان به‌عنوان گزینه‌های فشار برای رسیدن به خواسته‌های خود نگاه خواهد کرد.

تأکید بر «تروریستی» بودن طالبان

روبیو از زمان سقوط کابل در اگست ۲۰۲۱ و بازگشت طالبان به قدرت، به یکی از بزرگ‌ترین منتقدان سیاست‌های دولت جو بایدن در قبال افغانستان تبدیل شد.

حدود پنج سال پس از امضای توافق‌نامه دوحه در سال ۲۰۲۰ که جنگ میان امریکا و طالبان را متوقف کرد و فصل جدیدی در روابط این کشور با طالبان گشود، روبیو هنوز طالبان را یک گروه «تروریستی» می‌خواند.

او پس از سقوط کابل به دست طالبان با صراحت اعلام کرد که: «هیچ شکی نیست که افغانستان تحت کنترول طالبان تهدیدی مستقیم برای منافع امنیت ملی امریکا و متحدان ما در خاورمیانه و آسیای مرکزی است.»

این سیاستمدار با اشاره به خروج نیروهای امریکایی از افغانستان و پیامدهای آن گفت:
«پس از خروج فاجعه‌بار دولت بایدن، افغانستان در حال تبدیل شدن به پناهگاهی برای تروریست‌هایی است که از امریکا نفرت دارند. دولت بایدن طالبان را مانند تروریست‌هایی که هستند، درمان نمی‌کند و این وظیفه کانگرس است که اقداماتی جدی برای حفاظت از امنیت امریکایی‌ها اتخاذ کند.»

تهدید به قطع کمک‌ها

مارکو روبیو از جمله سیاستمدارانی است که پیگیر توقف کمک‌های مالی امریکا به افغانستان بوده است. او در لایحه‌ای که تحت عنوان «قانون جلوگیری از تمویل تروریست‌ها» ارائه کرد، خواستار تعلیق تمامی کمک‌های بشردوستانه به افغانستان شد تا زمانی که اطمینان حاصل شود که این کمک‌ها به دست طالبان نمی‌رسد.

روبیو در مصاحبه‌ای با فاکس‌نیوز در این باره گفت: «دالرهای مالیات‌دهندگان امریکایی نباید به نفع سازمان‌های تروریستی مانند طالبان باشد. متاسفانه امروز شاهد اجرای این سناریو در زمان واقعی هستیم. تا زمانی که اطمینان حاصل نشود که این کمک‌ها به طالبان نمی‌رسد، باید از کمک به سازمان ملل خودداری کنیم.»

در یکی از توییت‌های او نیز آمده است: «هیچ پولی نباید به سازمان ملل برای افغانستان ارسال شود تا زمانی که مطمئن شویم این پول‌ها به دست طالبان نمی‌رسد. این موضوع کاملاً منطقی است.»

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا نیز مانند وزیر خارجه خود فکر می‌کند که پول مالیات‌دهندگان امریکا به دست طالبان می‌رسد که نباید برسد.

آقای ترامپ پیش از این بارها درباره قطع و یا مشروط ساختن کمک‌های امریکا به طالبان سخن گفته است.

ترامپ در ماه جنوری، کمتر از دو هفته قبل از ورود رسمی به کاخ سفید، در یک نشست خبری در اقامتگاهش در فلوریدا گفت: «حتی قابل باور نیست، میلیون‌ها نه، میلیاردها دالر به افغانستان، در واقع به طالبان می‌فرستیم. نباید اجازه داد که چنین چیزی انجام شود.»

ایالات متحده امریکا هنوز بزرگترین کشور حامی کمک‌ بین‌المللی به افغانستان است، ادامه فعالیت‌های سازمان‌های بین‌المللی و داخلی -که به گفته سیگار طالبان از آن سود می‌برند- وابسته به این پول است.

100%

مخالفت با تبادل زندانیان

دولت بایدن در چند دوره با طالبان تبادل زندانی انجام داده است. در تازه‌ترین مورد، در آخرین روز حکومت بایدن اعلام شد که یک عضو طالبان به نام خان محمد در برابر دو شهروند امریکایی به نام‌های رایان کوربت و جورج گلزمن از زندان رها شد. محمودشاه حبیبی، شهروند افغان-امریکایی تاکنون از زندان طالبان آزاد نشده است.

طالبان و ایالات متحده امریکا سابقه طولانی تبادل زندانیان را در کارنامه دارند.

در ۳۱ می ۲۰۱۴ بوئی برگدال، سرباز ارتش امریکا است که به مدت پنج سال در اسارت شبکه حقانی وابسته به طالبان اسیر بود، در ۳۱ ماه می ۲۰۱۴ با پنج زندانی طالبان در گوانتانامو مبادله شد.

این تبادل زندانی که حدود ۱۱ سال قبل در دوره ریاست‌جمهوری بارک اوباما انجام شد، انتقاد تند مارکو روبیو، که در آن زمان سناتور بود، را برانگیخت.

مارکو روبیو در آن زمان به رسانه‌ها گفت: «این پنج نفری که آزاد شده‌اند به زودی به مبارزه علیه امریکا بازخواهند گشت».

روبیو همان زمان پیش‌بینی کرد که اوباما الگویی را برای طالبان ایجاد کرده است که شهروندان امریکایی را بربایند تا در برابر آن از امریکا امتیاز بگیرند: «معتقدم که رئیس‌جمهور اکنون الگویی را ایجاد کرده است که دشمنان ایالات متحده را تشویق می‌کند تا مردان و زنان امریکایی را در ارتش هدف قرار دهند و آن‌ها را به اسارت بگیرند تا در آینده تبادلات مشابهی انجام دهند».

به نظر می‌رسد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده امریکا، نیز در زمینه تبادل زندانیان نظری مشابه با روبیو دارد. آقای ترامپ در آستانه مراسم تحلیف خود در پاسخ به سوالی درباره تبادل زندانیان امریکایی با طالبان به فاکس‌نیوز گفت طرفدار مبادله زندانیان نیست.

انتقاد از روابط طالبان با چین، ایران و پاکستان

یکی دیگر از موضوعاتی که مارکو روبیو به شدت نسبت به آن انتقاد داشته است، روابط اقتصادی و تجاری چین با طالبان است. او معتقد است که چین با همکاری با یک «رژیم تروریستی» مانند طالبان، به دنبال پیشبرد منافع خود است. روبیو در این باره هشدار داده و گفته است: «معاملات میان چین کمونیست و طالبان نباید کسی را شگفت‌زده کند. این معاملات یادآوری برای دیگر کشورهاست که چین کمونیست برای منافع خود حاضر است با هر رژیم تروریستی همکاری کند.»

روبیو همچنین نقش پاکستان در توانمندسازی طالبان را مورد انتقاد قرار داده است. او پاکستان را متهم کرده که در پیروزی طالبان و بازگشت آن‌ها به قدرت، نقش اساسی داشته است.

روبیو در سپتامبر ۲۰۲۱، در جلسه‌ای با حضور آنتونیو بلینکن، وزیر امور خارجه بایدن از پاکستان بخاطر حمایت از طالبان انتقاد کرد.

او گفت: «نیروهای امنیتی افغانستان هر ساله ۱۰ هزار تلفات می‌دادند. طالبان نیز تلفات می‌داد، اما آن‌ها پناهگاهی امن در پاکستان داشتند که می‌توانستند به آنجا بروند تا استراحت کنند، تجهیزات خود را تعمیر کنند، آموزش ببینند و نیرو جذب کنند.»

آقای روبیو در این جلسه تاکید کرد که «طالبان پناهگاه امنی در پاکستان داشت که به چالش کشیده نمی‌شد.»

این سناتور جمهوری‌خواه در جلسه کانگرس گفته بود که سقوط افغانستان قابل پیش‌گیری بود ولی مقامات دولت بایدن آنرا ندیدند و یا نخواستند ببینند.

به گفته او «این اشتباه پیامدهای ژئوپلیتیکی گسترده‌ای دارد. چین، روسیه و ایران به خروج ناموفق امریکا از افغانستان نگاه می‌کنند و آن را نشانه‌ای از ناکارآمدی می‌بینند که ممکن است آن‌ها را به سوء‌محاسبات سوق دهد.»

100%

لایحه‌های ضد تروریسم

روبیو با ارائه لایحه‌ای تحت عنوان «قانون جلوگیری از شناسایی حکومت‌های تروریستی»، خواستار تحریم کشورهایی شده که به طالبان کمک می‌کنند. این لایحه همچنین وزارت خارجه امریکا را موظف می‌کند که طالبان را به عنوان یک سازمان تروریستی معرفی کند.

او در این زمینه گفته است: «هیچ شکی وجود ندارد که افغانستان تحت کنترول طالبان تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی ما است. پس از خروج نظامی فاجعه‌بار دولت بایدن، این کشور به پناهگاهی برای تروریست‌ها تبدیل شده است. ما باید اطمینان حاصل کنیم که پول‌های مالیات‌دهندگان امریکایی به جیب این سازمان‌های تروریستی نمی‌رود.»

علاقه ترامپ به پایگاه بگرام

دونالد ترامپ، رئیس‌ جمهور امریکا، در سپتامبر ۲۰۲۱ گفت که قرار بود «پنج پایگاه نظامی امریکا در افغانستان را با بمب از میان ببرند و پایگاه بگرام را به دلیل نزدیکی به چین، تا سال‌های طولانی نگهدارند.»

آقای ترامپ گفت: «ما آنجا پایگاه بزرگ و زیبایی داشتیم که میلیاردها دالر هزینه ساختش شده بود و یک شبه بدون اینکه چراغ‌ها را خاموش کنیم، از آنجا بیرون شدیم». او همچنین افزود: «می‌دانید حالا کی به همه‌ای تجهیزات نظامی ما در آنجا نگاه می‌کند و آنها را در کنترول دارد؟ چین». آقای ترامپ می‌گوید که دولت بایدن تجهیزات نظامی با ارزش حدود ۸۵ میلیارد دالر را در افغانستان رها کرده است.

دونالد ترامپ در سپتامبر ۲۰۲۴ نیز گفت اگر نگاهی به چیزهایی که امریکا از دست داده‌ بیندازیم، از موقعیت این کشور در میان تولیدکنندگان نفت تا از دست دادن پایگاه بگرام، می‌توان تصور کرد که چقدر خسارت‌بار بوده است که امریکا باید دوباره آن را به دست بیاورد.

او گفت «تصور کنید اگر تولید ما توقف پیدا نمی‌کرد بزرگترین پایگاه هوایی دنیا را که در نیمه‌شب از دست دادیم، از دست نمی‌دادیم، موقعیت کشور ما بهتر بود، ولی به شما تعهد می‌دهم که با رای شما آن را دوباره به دست خواهیم آورد»

بازپس‌گیری تجهیزات جنگی امریکا

دونالد ترامپ بارها در سخنرانی خود از به جا ماندن تجهیزات جنگی امریکا در افغانستان با حسرت و دریغ یاد کرده است.

هفته گذشته ترامپ اعلام کرد که تسلیحات بجامانده این کشور در افغانستان را از طالبان پس خواهد گرفت.

او با انتقاد تند از دولت جو بایدن برای بجاگذاشتن تسلیحات امریکا در افغانستان گفت: «آن‌ها تجهیزات نظامی ما را به دشمن سپردند.»

رئيس‌جمهور امریکا در یک گردهمایی بزرگ پیش از مراسم تحلیف خود در یک سخنرانی در سالن کپیتال وان آرنا در واشنگتن، مقام‌های دولت جو بایدن را «بی‌کفایت» خواند و از کمک‌های میلیاردی به افغانستان نیز به شدت انتقاد کرد.

او خطاب به هواداران خود گفت: «آیا می‌دانید که ما سالانه میلیاردها دالر به افغانستان می‌دادیم؟»

رئیس‌جمهور امریکا طالبان را «دشمن» نامید و گفت باید به آن‌ها بگوئیم که به آن‌ها پول نمی‌دهیم، مگر آنکه تجهیزات نظامی را بازگردانند.

تهدید به حمله

مارکو روبیو تنها کسی نیست که به سوی طالبان نگاهی آمیخته با خشم و نفرت دارد.

مایک والتز، مشاور امنیت ملی ترامپ در ماه جدی اعلام کرد که «وقتش است که به دنبال جهادی‌ها در افغانستان، عراق ‌‌و سوریه برویم.»

مشاور امنیت ملی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا می‌گوید که استراتیژی حکومت آینده امریکا متمرکز بر مهار گروه‌های مثل داعش و القاعده خواهد بود. مایک والتز گفت این برنامه شامل اقدام در افغانستان، عراق و سوریه است که ممکن است از آنجا برای حملات علیه امریکا برنامه‌ریزی شود.

والتز گفت امریکا باید به طور جدی به دفاع خود نگاه کند و مهم‌تر از همه، مرزهای خود را ببندد.

چالش‌های پیش‌روی روبیو در وزارت خارجه

روبیو که اکنون در سمت وزیر خارجه دولت ترامپ فعالیت می‌کند، با چالش‌های بزرگی در حوزه سیاست خارجی روبرو است. از جمله این چالش‌ها، وضعیت پیچیده افغانستان، بحران اوکراین و مقابله با نفوذ چین در خاورمیانه و آسیای مرکزی است.

او در یکی از سخنرانی‌های اخیر خود تأکید کرد که خروج نیروهای امریکایی از افغانستان بدون برنامه‌ریزی مناسب، زمینه‌ساز فاجعه‌ای بزرگ بوده است. روبیو گفت: «ما از ابتدا می‌دانستیم که خروج نیروهای امریکایی از افغانستان باعث سقوط سریع دولت کابل و تقویت طالبان خواهد شد. این وضعیت نباید کسی را شگفت‌زده کند.»

آینده سیاست امریکا در قبال طالبان

مارکو روبیو، با اتخاذ سیاست‌های سختگیرانه‌تر علیه طالبان و متحدان آن، تلاش می‌کند تا امریکا را در موقعیتی قوی‌تر در برابر این گروه قرار دهد. حال باید دید که مواضع او و فشارهای بین‌المللی چه تاثیری بر آینده طالبان و وضعیت افغانستان خواهد داشت.

به گفته روبیو: «اینکه طالبان کنترول افغانستان را در دست دارد، یک تهدید جهانی است و باید تمام تلاش خود را برای متوقف کردن آن‌ها به کار بگیریم.»

به نظر می‌رسد که دوران وزارت خارجه مارکو روبیو، دورانی پرتنش در سیاست خارجی امریکا باشد.

روبیو و دیگر منتقدان معتقدند که طالبان تهدیدی جدی برای ایالات متحده است، بنابراین روابط میان امریکا و طالبان احتمالا همچنان خصمانه و در چارچوب مقابله با تهدیدات تروریستی باقی خواهد ماند، به‌ویژه با توجه به رویکردهای محافظه‌کارانه روبیو و هم‌حزبی‌های او.

احتمال قطع کمک‌های مالی و یا مشروط ساختن آن، فشار به متحدان برای قطع حمایت از طالبان، و ادامه مبارزه با گروه‌های تروریستی، از جمله عواملی هستند که روابط امریکا با طالبان را پیچیده و دشوار خواهند ساخت.

به نظر می‌رسد که روبیو به کمک‌های بین‌المللی به افغانستان، تحریم بیشتر طالبان، بازپس گرفتن تجهیزات امریکایی و بازگشت امریکا به پایگاه بگرام به‌عنوان گزینه‌های فشار بر طالبان چشم خواهد دوخت.

منابع به افغانستان اینترنشنال می‌گویند شهروند چین در منطقه کتکجر از مربوطات ولسوالی خواجه بها‌ءالدین در مرز با ولسوالی دشت قلعه کشته شده است.

در این حادثه راننده و مترجم این شهروند چین که هر دو شهروند افغانستان هستند هیچ آسیبی ندیده‌اند.

به گفته منابع، طالبان راننده و مترجم شهروند چین را در شهر تالقان آورده و آنها تحت تحقیق قرار دارند.

به گفته منابع، این شهروند چین در شهر تالقان، مرکز ولایت تخار سکونت داشت و در حوزه ماورای کوکچه و در ولسوالی ینگی قلعه تخار مصروف کار طلا بوده است.

منابع می‌گویند این شهروند چین با ضرب گلوله کشته شده است. تاکنون هیچ گروهی مسئولیت این حمله را برعهده نگرفته است.

حمله به مهمانخانه چینی‌ها در کابل

پیش از این در ماه قوس ۱۴۰۱ مهاجمان مسلح به مهمانخانه چینی‌ها در کابل حمله کردند. مسئولیت این حمله را گروه دعش بر عهده گرفت و مقامات چین تایید کردند دستکم پنج شهروند این کشور در این حمله زخمی شدند.

در پی این حمله، وزارت خارجه چین به شهروندانش و سازمان‌های چینی توصیه کرد که از افغانستان خارج شوند.

آن زمان، ین گانگ، وزیر خارجه پیشین چین در تماس تلفنی با وزیر خارجه طالبان گفت که این کشور به امنیت پرسنل، نهادها و پروژه‌های خود در افغانستان اهمیت زیادی قایل است.

امیرخان متقی به وزیر خارجه چین اطمینان داده بود که این گروه اجازه نخواهد داد هیچ نیرویی از خاک افغانستان به اقداماتی دست بزند که دوستی میان طالبان و چین را تضعیف و به منافع چین آسیب برساند. وزیر خارجه طالبان در خصوص نگرانی چنین در مورد امنیت نهادهای این کشور افزوده بود که طالبان قاطعانه تمام اشکال تروریسم را سرکوب می‌کند و اقدامات موثری را برای تضمین امنیت پرسنل و نهادهای چین در افغانستان انجام خواهد داد.

حمله به شهروندان چین در مناطق مرزی

شهروندان چین علاوه بر افغانستان، در جریان سه سال گذشته در مناطق مرزی در پاکستان و تاجیکستان هدف حملات مرگبار شورشیان قرار گرفته است.

در ماه عقرب ۱۴۰۳ در حمله مهاجمان مسلح به کارگران چینی در نزدیک مرز تاجیکستان و افغانستان، یک شهروند چین کشته و چهار نفر دیگر زخمی شدند.این حادثه در دره زربوز ناحیه شمس‌الدین شهین در ولایت ختلان تاجیکستان رخ داد.

اما بیشترین حملات علیه شهروندان چین در پاکستان صورت گرفته است. اخیرا اداره مبارزه با تروریسم پاکستان اعلام کرد که از سال ۲۰۲۱ تا اواخر ۲۰۲۴ میلادی ۲۰ شهروند چین در حملات تروریستی در این کشور کشته و ۳۴ نفر دیگر زخمی شده‌اند. این اداره گفته بود که در این بازه زمانی دست‌کم ۱۴ حمله تروریستی علیه شهروندان چین در پاکستان صورت گرفته است.

در ماه حمل ۱۴۰۳ در یک انفجار انتحاری پنج مهندس چینی در خیبر پختونخوا کشته شدند. مهندسان چینی که در یک پروژه نیروگاه آبی در نزدیکی مرز افغانستان مشغول به کار بودند، در مسیر سد داسو مورد حمله قرار گرفتند.

ارتش پاکستان اعلام کرد این حمله انتحاری در افغانستان طراحی شده و عامل آن هم افغان بود.

مقامات پاکستان حملات دو و نیم سال گذشته در این کشور و به ویژه حمله به مهندسان چینی را کار تی‌تی‌پی دانسته و گفتند که این حمله از خاک افغانستان طرح‌ریزی شده‌ است.

ذبیح الله مجاهد، سخنگوی طالبان گفت که پاکستان با نشر خبرهایی در مورد حمله به مهندسان چینی به دنبال ایجاد بی‌اعتمادی میان چین و طالبان است. این مقام طالبان اضافه کرد که کشته شدن مهندسان چینی موضوع داخلی پاکستان است و به طالبان ربطی ندارد.

سخنگوی وزارت‌ دفاع طالبان نیز اتهام پاکستان مبنی بر افغان بودن عامل حمله انتحاری به مهندسان چینی در پاکستان را «غیرمسئولانه و دور از واقعیت» خواند. او گفت حملات شبه‌نظامیان ناشی از «ضعف ارگان‌های امنیتی» پاکستان است.

پس از کشته شدن مهندسان چینی در پاکستان محمدخرم آغا معین وزارت داخله پاکستان در ماه جوزای امسال به کابل سفر کرد و با محمدنبی عمری معین وزارت داخله طالبان به توافقات کم‌پیشینه‌ای دست یافت. طبق این توافق طالبان و پاکستان «برای محافظت از چینی‌ها» در امتداد مرز عملیات نظامی راه‌اندازی می‌کنند.

گفته می‌شود مقامات امنیتی طالبان و پاکستان توافق کردند که نیروهای ارتش پاکستان اجازه عملیات علیه جنگویان پاکستانی را در مناطق مرزی افغانستان و پاکستان داشته باشند.

سرمایه‌گذاری چین در افغانستان

با آنکه چین مانند دیگر کشورها طالبان را به رسمیت نمی‌شناسد اما بیجینگ با طالبان روابط نزدیکی اقتصادی و سیاسی دارد.

با تسلط طالبان بر افغانستان، چین سرمایه‌گذاری در بخش استخراج منابع طبیعی افغانستان را افزایش داده است. چین علاوه بر قرارداد استخراخ معدن مس عینک، قراداد استخراج نفت حوزه آمودریا را برای بیست و پنج سال با طالبان امضا کرده است.

طالبان قرارداد تولید سمنت در منطقه آلتمور ولایت لوگر در جنوب کابل را نیز با شرکت «ساکو افغان» که با یک شرکت چینی همکاری دارد، امضا کرده است.

طالبان همچنین به ارزش ۲۵ میلیون دالر قرارداد صادرات نخ پنبه را با یک شرکت چینی امضا کرده است.

طالبان همچنین در ماه سنبله ۱۴۰۲ قرارداد استخراج هفت معدن افغانستان را با شرکت‌های داخلی و خارجی امضا کرد. طالبان قرارداد معدن طلای چاه‌آب تخار را با شرکت «چینا-افغانستان» که شرکت «زرور» افغانستان سهام‌دار آن است، امضا کرده است. تخمین زده شده است که معدن طلای چاه‌آب ولایت تخار ۳۱ تن طلا دارد، ارزش مجموعی آن یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون دالر برآورد شده است.

افغان ویتنس گزارش داده است که طالبان در کمتر از سه سال بیش از ۲۰۰ قرارداد معدن با ۱۵۰ شرکت امضا کرده است. طبق این گزارش، این قراردادها با شرکت‌هایی از چین، ایران، قطر، ترکیه بریتانیا و یک شرکت احتمالا مرتبط با سپاه پاسداران امضا شده‌ است.

سخنگوی وزارت معادن طالبان در ماه ثور امسال اعلام کرد که شرکت‌های خارجی هفت میلیارد دالر برای استخراج معادن افغانستان سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

‌نگرانی‌های امنیتی چین

سخنگوی وزارت خارجه چین در ماه سنبله ۱۴۰۱ با انتقاد از سیاست‌های امریکا گفت که تعداد گروه‌های تروریستی در افغانستان نسبت به قبل از جنگ بیشتر شده است.

پیش از آن، سفیر چین در سازمان ملل گفته بود که اویغورهای جدایی‌طلب به نام جنبش اسلامی ترکستان شرقی در افغانستان تهدیدی امنیتی برای بیجینگ است.

مقام‌های چین در جریان سه سال گذشته در ملاقات با طالبان از این گروه خواستند با ایغورها مبارزه کند.

حکومت طالبان به مقامات چین اطمینان داده که هیچ تهدیدی از خاک افغانستان برای چین نخواهد بود.

شورای امنیت سازمان ملل در ۱۴۰۲ گزارش داد که جنبش اسلامی ترکستان شرقی از بدخشان، در ولایت بغلان مستقر شده و شبکه عملیاتی آن به چند ولایت دیگر گسترش یافته است.

بنابر این گزارش، تمرکز جنبش اسلامی ترکستان شرقی بر آموزش نیروهای ذخیره و استخدام زنان است. کشورهای عضو شورای امنیت همچنین از همکاری این گروه با سایر گروه‌های تروریستی، از جمله تی‌تی‌پی، در خصوص استخدام نیرو، آموزش و برنامه‌ریزی عملیات ابراز نگرانی کرده‌ بودند.

در گزارش آمده بود که القاعده به جنبش اسلامی ترکستان شرقی آموزش ایدئولوژیک ارائه می‌کند و داعش نیز با استفاده از نارضایتی آن از مهار شدن توسط طالبان، تعدادی از نیروهایش را جذب کرده است.

برخی کارشناسان معتقدند که داعش می‌خواهد با بهره‌برداری از سرکوب اقلیت مسلمان ایغور توسط چین، خود را در سطح بین‌المللی مطرح کند.

لوکاس وبر، پژوهشگر در حوزه کشورهای بدون دولت و سازمان‌های ستیزه‌جو به رسانه وایس می‌گوید که «مسئله اویغورها یکی از بزرگ‌ترین موارد سرکوب مسلمانان است که داعش می‌تواند برای افزایش جذابیت خود از آن استفاده کند.»

به گفته این کارشناس، داعش با تمرکز بر مساله سرکوب مسلمانان در چین اساسا نشان می‌دهد که تنها گروهی است که به این مساله توجه دارد و به انتقاد، تهدید و حمله علیه چین ادامه می‌دهد.

جبهه مقاومت ملی افغانستان پیش از این مدعی شد که طالبان ۱۶ عضو ارشد گروه‌های شبه نظامی اوزبیکستانی، تاجیکستانی، ایغوری و القاعده را به بغلان، قندوز و بدخشان انتقال داده است.

این جبهه نام شماری از افراد بلندپایه این سازمان‌های تروریستی را «حاجی فرقان، رهبر جنبش اسلامی ترکستان شرقی، مولوی ابراهیم مسئول جماعت انصارالله تاجیکستان، شیخ ذاکر مسئول تحریک اسلامی اوزبیکستان و عبدالحق اویغوری، مسئول شاخه‌ القاعده در شمال کشور» عنوان کرده است.

نشریه لانگ وار ژورنال در جوزای ۱۴۰۱ گزارش داد که عبدالحق، رهبر حزب اسلامی ترکستان و عضو ارشد القاعده عید فطر را در افغانستان جشن گرفته است. به گزارش این نشریه، عبدالحق و بیشتر اعضای حزب او اکنون در شمال افغانستان مستقر اند. عبدالحق از ایغورهای منطقه سینکیانگ چین است.

دو مقام استخباراتی ایالات متحده به لانگ وار ژورنال گفته‌اند که رهبر حزب اسلامی ترکستان همراه با رهبران ارشد این گروه اکنون در شمال افغانستان مستقرند.

حزب اسلامی ترکستان عمدتاً از ایغورهای چین تشکیل شده و به دنبال آزادسازی ولایت سینکیانگ در غرب چین به منظور ایجاد یک حکومت اسلامی است. چین از این حزب به عنوان «جنبش اسلامی ترکستان شرقی» یاد می‌کند و آن را تهدیدی جدی به امنیت ملی خود می‌داند‌.

با توجه به اینکه طالبان همواره از اصل بیعت و اطاعت از امیر خود سخن می‌گویند و مخالفت با «امیرالمومنین» را خلاف شریعت و ناروا می‌دانند، سخنان ستانکزی حایز اهمیت می‌شود.

آیا ستانکزی می‌تواند جایگاه خود را در میان طالبان منتقد سیاست‌های سخت‌گیرانه هبت‌الله در قبال زنان، آموزش دختران، مردم افغانستان و جامعه جهانی باز کند؟

در حالی که در یک رژیم دموکراتیک و مردم‌سالار، انتقاد از رهبری امری پذیرفته‌شده و معمول است، طالبان که کوچک‌ترین نظر مخالف را برنمی‌تابند و مخالفان خود را بازداشت، شکنجه و روانه زندان می‌کنند، اکنون از درون دچار کشیدگی و اختلاف شده‌اند.

ستانکزی در ولایت خوست، در کنار عبدالغنی برادر، سخت‌ترین انتقادها را از رهبر طالبان کرد. او گفت که با ۲۰ میلیون جمعیت افغانستان بی‌عدالتی می‌کنیم. معاون سیاسی وزارت خارجه طالبان، نقض حقوق زنان را عامل اصلی افتادن جامعه جهانی به مقابله با این گروه خواند. او حتا گفت که بستن مکاتب و دانشگاه‌ها به روی دختران و زنان، هیچ مبنای شرعی ندارد و از «طبیعت» ملا هبت‌الله، رهبر طالبان، ناشی می‌شود.

ستانکزی در حالی به رهبر طالبان تاخته است که پیش از این، ملا هبت‌الله مخالفان درونی را از انتقادهای رسانه‌ای و عمومی برحذر داشته و آن را ناروا و عامل تفرقه و شادمانی دشمن خوانده بود. ملا هبت‌الله با منتقدان خود برخورد سختی داشته است.

در چنین شرایطی، ستانکزی به مخالفت با رهبر خود برخاسته است. او به خوبی می‌داند که هبت‌الله هرگز چنین سخنانی را تحمل نخواهد کرد. اما با این وجود، چه چیزی سبب می‌شود که عباس ستانکزی چنین بی‌پرده و با جرات از ملا هبت‌الله انتقاد کند؟

به نظر می‌رسد که عباس ستانکزی، سخنگوی طیف وسیعی از طالبان کابل‌نشین از جمله عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی ریاست‌الوزرا است. او بدون پشتوانه مهره‌های درشت طالبان، هرگز قادر نیست از حاکم بلامنازع این گروه انتقاد کند، آن هم با ادبیاتی بسیار تند و بی‌سابقه. مشخص است که در کنار او جمعی از سران طالبان قرار دارند. آنها ترجیح می‌دهند پیام خود را از طریق عباس ستانکزی منتقل کنند؛ چهره‌ای که چیز زیادی برای از دست دادن ندارد.

ستانکزی با این که در مذاکرات صلح دوحه نقش اثرگذار و تعیین‌کننده‌ای داشت، اما برخلاف انتظار، نه به وزارت رسید و نه جایگاه بلندی در رژیم طالبان به دست آورد. به همین دلیل، وقتی به معاونت وزارت خارجه منصوب شد، ماه‌ها به دبی رفت و حاضر به کار در وزارت خارجه نبود. اما ملا برادر در سفر به امارات متحده عربی، ستانکزی را به کار در معاونت سیاسی قانع کرد و به کابل آورد. بنابراین، او با انتقاد از هبت‌الله، چیز زیادی از دست نمی‌دهد، اما می‌تواند جایگاه خود را در میان طالبان منتقد سیاست‌های سخت‌گیرانه هبت‌الله در قبال زنان و آموزش دختران باز کند.

چه چیزی طالبان کابل‌نشین را واداشته است که در برابر هبت‌الله زبان به انتقاد بگشایند؟

چهره‌های شاخص رژیم طالبان در کابل، از جمله عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی ریاست‌الوزرا، یعقوب مجاهد، وزیر دفاع، سراج‌الدین حقانی، وزیر داخله، و همین‌طور عبدالحق وثیق، رئیس استخبارات، و امیرخان متقی، وزیر خارجه، به خوبی می‌دانند که با رویکرد کنونی ملا هبت‌الله، بقای رژیم طالبان در خطر است. آنان می‌دانند که با سیاست‌های سخت‌گیرانه و قرون وسطایی کنونی، طالبان هرگز از یک رژیم دی فکتو به حکومت مشروع و پذیرفته‌شده در داخل و خارج تبدیل نخواهد شد. بنابراین، آنها از ترس بقای امارت، در پی تغییر ذهنیت هبت‌الله هستند.

طالبان کابل‌نشین که سابقه مذاکره و گفت‌وگو با جامعه بین‌المللی و سه‌ونیم سال حکومت‌داری در کابل را دارند، به این نتیجه رسیده‌اند که اگر همین‌طور پیش بروند، نه تنها کشورهای غربی حاضر به همکاری با آنان نخواهند شد، بلکه متحدان منطقه‌ای خود را نیز از دست خواهند داد. زیرا هیچ کشوری تحت شرایط جاری در افغانستان، ریسک به رسمیت شناختن طالبان را نمی‌پذیرد.

حمله عریان عباس ستانکزی به «امیرالمومنین» غایب، نشان‌دهنده شکاف عمیق در رهبری سیاسی طالبان است. طالبان دنیا‌ دیده می‌دانند که رهبر پرده‌نشین و ضدزن، بقای امارت را به خطر انداخته است.

با گذشت سه‌ونیم سال از حاکمیت طالبان در افغانستان، ملا هبت‌الله به مرور پایگاه قدرت خود را تقویت کرده و به چهره بلامنازع در رژیم طالبان تبدیل شده است. او تعیینات در صفوف طالبان، از راس تا قاعده، را بر عهده دارد. در چنین شرایطی، به نظر نمی‌رسد که چهره‌هایی چون عباس ستانکزی، که جایگاه چندانی در صفوف طالبان ندارند، بتوانند خللی در موقعیت هبت‌الله آخندزاده ایجاد کنند.

با این وجود، این اختلاف‌ها ممکن است تشدید شود و صف‌آرایی‌های تازه‌ای در درون طالبان به وجود آید.