اسرائیل تاکنون بیش از ۶۷ میلیارد دالر در جنگ غزه هزینه کرده و درگیری با ایران روزانه حدود ۸۰۰ میلیون دالر هزینه دارد. ایران هم با تحریمها، تورم بالا، سقوط ۹۰ درصدی ارزش ریال و کاهش چشمگیر صادرات نفت مواجه است.
با درنظرداشت این وضعیت، چشمانداز تداوم و تشدید درگیری بین این دو کشور، تردیدهای مبنی بر ظرفیت مالی تهران و تلآویو را برای تامین هزینههای جنگ بهوجود آورده است.
هزینههای جنگ اسرائیل در غزه و ایران
بر مبنای گزارش روزنامه اقتصادی اسرائیلی کالکالیست، هزینه مجموعی جنگ در غزه تا پایان سال ۲۰۲۴ بیش از ۶۷.۵ میلیارد دالر برآورد شده است.
در واقع تهاجم بلندمدت اسرائیل در غزه از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون و تنشهای اخیر با ایران، این کشور را وارد پرهزینهترین دوره درگیری در تاریخ خود کرده است.
پیشتر خبرگزاری اسرائیلی «واینت» به نقل از مشاور مالی سابق ستاد ارتش اسرائیل گزارش داد که فقط دو روز نخست جنگ با ایران برای اسرائیل حدود ۱.۴۵ میلیارد دالر هزینه داشته است. ادامه جنگ با ایران میتواند هزینههای جنگ غزه را در کمتر از هفت هفته پشت سر بگذارد.
اسرائیل پیش از تشدید درگیری با ایران نیز، بودجه دفاعی خود را بهشدت افزایش داده بود. این بودجه از ۱۷ میلیارد دالر در سال ۲۰۲۳، به ۲۸ میلیارد دالر در سال ۲۰۲۴ رسید. پیشبینیها برای سال ۲۰۲۵ حاکی از افزایش آن تا ۳۴ میلیارد دالر است.
با اینحال رشد اقتصادی اسرائیل در سال ۲۰۲۵ از ۴.۳ درصد به ۳.۶ درصد کاهش یافته است.
بر مبنای گزارشها حدود ۶۰ هزار شرکت اسرائیلی در سال ۲۰۲۴ به دلیل کمبود نیروی کار، اختلال در لجستیک و بیاعتمادی اقتصادی تعطیل شدند.
با تشدید تنشها بین اسرائیل و جمهوری اسلامی، آژانس بینالمللی خدماتی و اطلاعاتی «اس پی» مستقر در امریکا، روز سهشنبه هشدار شدیدی درباره شکنندگی اقتصاد اسرائیل صادر کرد.
این آژانس اعلام کرد که در صورت ادامه جنگ اسرائیل، بهویژه در صورت پاسخ استراتژیک ایران، ممکن است رتبه مالی اسرائیل سقوط کرده و در صورت وقوع این امر، احتمالا قرضه خواهی اسرائیل نیز افزایش میباید و اعتماد سرمایهگذاران نیز به اقتصاد این کشور کاهش خواهد یافت.
هزینه جنگ برای جمهوری اسلامی
به گزارش الجزیره، با آغاز درگیری اسرائیل و جمهوری اسلامی، صادرات نفت ایران بهشدت کاهش یافته است. پیشبینی میشود صادرات نفت خام و گاز ایران در هفته آتی از ۲۴۲ هزار بشکه به ۱۰۲ هزار بشکه در روز برسد.
صادرات از جزیره خارگ که بیش از ۹۰ درصد نفت ایران از آن صادر میشود از روز جمعه بهطور کامل متوقف شده است.
الجزیره نوشت که در سال ۲۰۲۵، ایران بهطور میانگین ۳.۴ میلیون بشکه در روز نفت خام تولید کرده که طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی امریکا، چین خریدار اصلی خارجی آن است.
علاوه بر آن، ایران پس از حملات موشکی اسرائیل، بخشی از تولید گاز میدان پارس جنوبی در خلیج فارس را به حالت تعلیق درآورد. پارس جنوبی، بزرگترین میدان گازی جهان است و حدود ۸۰ درصد گاز تولیدی ایران را تامین میکند.
در حال حاضر، میزان آسیب به میدان پارس جنوبی مشخص نیست. افزون بر این، اسرائیل پالایشگاه شهر ری در خارج از تهران و انبارهای سوخت اطراف پایتخت را نیز هدف قرار داده است. با اینحال خسارات اقتصادی این اقدام تاکنون برآورد نشده است.
افزون بر موارد فوق، ایران از دههها بدینسو، با تحریمهای اقتصادی از سوی امریکا مواجه بوده است. ایران تا حدی با تکیه بر چین به عنوان خریدار اصلی نفت آن و یکی از معدود کشورهایی که همچنان با تهران تجارت میکند، از فروپاشی اقتصادی نجات یافته است.
با این حال، کاهش درآمد ناشی از تحریمها، کشور را از توسعه اقتصادی بلندمدت محروم کرده و توانایی تهران برای بازسازی زیرساختهای فرسوده را تضعیف کرده است.
ایران همچنین با مجموعهای از چالشهای دیگری از جمله کمبود انرژی و آب و سقوط ارزش پول مواجه است. کمبود سرمایهگذاری، کاهش تولید گاز طبیعی و آبیاری ناکارآمد باعث گسست مکرر برق و کمبود آب شدهاند.
در همین حال، ریال، پول ملی ایران، نیز از زمان بازگشت تحریمها در سال ۲۰۱۸ بیش از ۹۰ درصد ارزش خود را در برابر دالر از دست داده است. پیشتر خبرگزاری تسنیم گزارش داد که ۲۲ تا ۲۷ درصد مردم ایران اکنون زیر خط فقر زندگی میکنند.
حمزه القعود، تحلیلگر اقتصادی در یک موسسه تحقیقاتی در لندن در گفتوگو با الجزیره، تخمین میزند که تهران «بودجه نسبتا کمی برای مقاصد نظامی» دارد. او تخمین زده که بین ۳ تا ۵ درصد تولید ناخالص داخلی ایران صرف دفاع میشود، که معادل حدود ۱۲ میلیارد دالر است.
هرچند تهران ۳۳ میلیارد دالر ذخایر ارزی خارجی دارد، اما القعود میگوید: «اینجاست که ایران در موضع ضعف قرار دارد. استفاده از این ذخایر برای درگیری نظامی کوتاهمدت، در بلندمدت آنها را فلج خواهد کرد.»
ارتش اسرائیل در بیانیهای در روز جمعه، زمانی که این حملات آغاز شد، اعلام کرد که برای اولین بار طرح مخفی و رو به رشد جمهوری اسلامی برای توسعه سلاح هستهای را فاش میکند که تهدیدی برای اسرائیل است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این کشور، سالها اتهامات مشابهی را مطرح میکرد و درباره خطر قریب الوقوع دستیابی ایران به سلاح هستهای هشدار داده است.
با این حال، اسرائیل مدرکی ارائه نکرده است که نشان دهد جمهوری اسلامی به آن اندازه که اکنون ادعا میکند، به بمب هستهای نزدیک شده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی سازمان ملل که بازرسی از تاسیسات هستهای ایران را به عهده دارد، گفته که اگرچه نمیتواند تضمین کند برنامه هستهای ایران کاملاً صلحآمیز است، اما «هیچ نشان معتبری» از یک برنامه تسلیحاتی فعال و منسجم در این کشور دیده نمیشود.
چگونه به اینجا رسیدیم؟
پس از خروج امریکا از موافقتنامه برجام که در آن ایران با پنچ عضو شورای امنیت با کنترول برنامه غنیسازیاش در سال ۲۰۱۵ توافق کرده بود، جمهوری اسلامی برنامه هستهای خود را گسترش داد. غنیسازی ۶۰ درصدی زمان دستیابی ایران به اورانیوم کافی برای ساخت سلاح اتمی را کوتاه کرد.
توافق هستهای سال ۲۰۱۵ در ازای لغو تحریمها، محدودیتهای شدیدی را بر فعالیتهای اتمی ایران اعمال کرد. این توافق، ذخایر اورانیوم غنیشده ایران را کاهش داد و تنها مقدار کمی اورانیوم غنیشده تا ۳.۶۷ درصد خلوص برای آن باقی گذاشت که با خلوص تقریباً ۹۰ درصد که برای ساخت سلاح هستهای مناسب است، فاصله زیادی دارد.
ایالات متحده در آن زمان اعلام کرد که هدف اصلی، افزایش زمان مورد نیاز ایران برای تولید مواد شکافتپذیر کافی برای ساخت بمب هستهای، بزرگترین مانع در یک برنامه تسلیحاتی به حداقل یک سال است.
در سال ۲۰۱۸، دونالد ترامپ در طول دوره اول ریاست جمهوری خود، ایالات متحده را از این توافق خارج کرد و تحریمهایی را علیه تهران وضع کرد که فروش نفت این کشور را کاهش داد و اقتصاد آن را تحت فشار قرار داد. در سال ۲۰۱۹، جمهوری اسلامی شروع به نقض محدودیتهای فعالیتهای هستهای خود کرد و سپس فراتر از آن عمل کرد.
ایران در ادامه تمام محدودیتهای کلیدی توافق، از جمله اینکه کجا، با چه دستگاههایی و تا چه سطحی میتواند اورانیوم را غنیسازی کند و چه مقدار مواد میتواند جمعآوری کند، را نقض کرد.
طبق آخرین گزارش فصلی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ذخایر اورانیوم غنیشده ایران که طبق توافق به ۲۰۲.۸ کیلوگرم محدود شده بود، در ماه می ۹.۲ تن تخمین زده شده است.
ایران تا کجا پیش رفته است؟
وضعیت دقیق تأسیسات و مواد هستهای مختلف ایران از زمان حملات اسرائیل مشخص نیست.
طبق معیار نظری آژانس بینالمللی انرژی اتمی، حداقل تا زمان حملات اسرائیل، ایران اورانیوم را تا ۶۰ درصد خلوص غنی میکرد و در آن سطح، در صورت غنیسازی بیشتر، مواد کافی برای ساخت ۹ سلاح هستهای داشت.
تحلیلگران میگویند این بدان معناست که به اصطلاح «زمان گریز» ایران، زمانی که برای تولید اورانیوم کافی در سطح تسلیحاتی برای یک بمب هستهای نیاز دارد، نزدیک به صفر بوده است، احتمالاً چند روز یا کمی بیشتر از یک هفته.
ایران سه تأسیسات غنیسازی فعال داشت: یک تأسیسات روی زمین و یک تأسیسات بزرگتر زیرزمینی در مجتمع نطنز و دیگری که در داخل کوهی در فردو دفن شده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده است که به نظر میرسد فقط فردو از آسیب در امان مانده است. رافائل گروسی، رئیس این آژانس گفته است که این نیروگاه روی زمین تخریب شده و سانتریفیوژهای غنیسازی اورانیوم در نیروگاه زیرزمینی نطنز احتمالاً به شدت آسیب دیده یا از بین رفته است. این امر حداقل تا حدودی زمان گریز هستهای ایران را طولانیتر کرده است، زیرا اگر سانتریفیوژی فعال باشد، تعداد بسیار کمتری از آنها فعال هستند. وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده آن نیز مشخص نیست.
ایران چقدر سریع میتواند به سمت ساخت بمب حرکت کند؟
گذشته از غنیسازی اورانیوم، این سوال مطرح است که اگر ایران بخواهد، چقدر طول میکشد تا بقیه سلاح هستهای را تولید کند و احتمالاً آن را به اندازهای کوچک کند که بتوان آن را در یک سیستم پرتاب مانند موشک بالستیک قرار داد. تخمین این موضوع بسیار دشوارتر است زیرا مشخص نیست ایران چقدر دانش دارد.
تخمینها در مورد اینکه ایران برای ساخت سلاح هستهای به چه مدت زمان نیاز دارد، عموماً بین ماهها تا حدود یک سال متغیر است.
گروسی روز سهشنبه در پاسخ به این سوال که تولید بمب توسط ایران چقدر طول میکشید، به سیانان گفت: «قطعاً برای فردا نبود... فکر نمیکنم مسئله سالها باشد.»
و آیا چنین خواهد شد؟
آژانسهای اطلاعاتی ایالات متحده و آژانس بینالمللی انرژی اتمی معتقدند که ایران یک برنامه هماهنگ تسلیحات هستهای داشته که در سال ۲۰۰۳ آن را متوقف کرده است. آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارش سال ۲۰۱۵ خود اعلام کرد که ایران روی جنبههایی از تسلیحاتیسازی کار میکرده و برخی از کارها تا اواخر سال ۲۰۰۹ ادامه داشته است. گروسی این ماه گفت که آخرین یافتههای آن هنوز هم به طور کلی با این موضوع مطابقت دارد.
ایران داشتن برنامه تسلیحات هستهای را انکار میکند، اگرچه علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی گفته است که اگر بخواهد، رهبران جهان «نمیتوانند ما را متوقف کنند».
آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده است که در مورد اظهارات مقامات ارشد سابق در مورد توانایی ایران در ساخت بمب نگرانیهایی دارد.
دیپلوماتها گفتند که این اظهارات شامل مصاحبه تلویزیونی علی اکبر صالحی، رئیس سابق سازمان انرژی اتمی ایران، نیز میشود که در آن او تولید سلاح هستهای را به ساخت ماشین تشبیه کرد و گفت ایران میداند چگونه تمام قطعات مورد نیاز را بسازد.
در نتیجه توقف اجرای مفاد توافق هستهای سال ۲۰۱۵ توسط ایران، آژانس بینالمللی انرژی اتمی دیگر نمیتواند به طور کامل بر تولید و موجودی سانتریفیوژهای ایران نظارت کند و دیگر نمیتواند بازرسیهای سرزده انجام دهد. این امر گمانهزنیهایی را در مورد اینکه آیا ایران ممکن است یک سایت غنیسازی مخفی راهاندازی کرده باشد، برانگیخته است، اما هیچ نشانهای قطعی از وجود چنین سایتی وجود ندارد.
