روزنامه پاکستانی دان، در یادداشتی به سفر جنرال عاصم منیر به واشنگتن پرداخته و نوشته است که این کشور تلاش کرده است تا در تنش جاری بین جمهوری اسلامی و اسرائیل موقف شفافی را اتخاذ کند. اسلامآباد به صورت اخلاقی خود را همنوا با تهران میداند.
دان نوشته است که روز ۱۸ جون، روز ویژهای برای کاخ سفید بود چرا که هیچ گاه پیش از آن، رئیس جمهور ایالات متحده به طور اختصاصی میزبان رئیس ستاد ارتش پاکستان نبوده بود. با وجود همکاریهای نظامی درازمدت بین دو کشور، چنین دیداری تاکنون انجام نشده بود.
خلاصه گفتوگوها بین میزبانان امریکایی و هیئت پاکستانی موضوعاتی مانند رابطه پاکستان و هند، ارز دیجیتال، فلزات کمیاب، هوش مصنوعی و البته تنش جاری بین جمهوری اسلامی ایران و اسرائیل بود.
در این دیدار که پشت درهای بسته انجام شد، از سوی پاکستان مارشال عاصم منیر و جنرال عاصم مالک افسر ارشد استخبارات پاکستان حضور داشت؛ بدون هیچ شخصی از حکومت ملکی اسلامآباد. غیبت سفیر پاکستان و یا وزیر خارجه این کشور، به شدت مشهود بود.
در سوی امریکایی، دونالد ترامپ، مارکو روبیو وزیر خارجه و استیو ویتکاف نماینده ویژه امریکا در امور خاورمیانه حضور داشتند.
این گفتوگو که قرار بود یک ساعت باشد، به بیش از دو ساعت به طول انجامید و مسائل مهمی مورد تبادل نظر قرار گرفت.
دفتر روابط عمومی ارتش پاکستان گفته است: «دو طرف نظرات بسیار دقیق و دیدگاههای خود را در قبال تنش ایران و اسرائیل با یکدیگر در میان گذاشتند و بر اهمیت حل بحران تاکید کردند.»
این روزنامه نوشته است که هدف این نشست بیش از آن که گفتوگو بر سر کارکردی عملی باشد، بیشتر بر فهم بیشتر تنش جاری متمرکز بود. منابع گفتهاند که ترامپ گفته که برای درک و شناخت ایران، پاکستان نکات معناداری برای شریکساختن دارد.
روز بعد از نشست، وزارت خارجه پاکستان موقف اسلامآباد را در قبال تنش نظامی بین جمهوری اسلامی و اسرائیل روشنتر و واضحتر بیان کرد. سخنگوی وزارت خارجه گفت: «ما اقدامات اسرائیل در ایران را محکوم میکنیم. این نقض همه قوانین رفتار متمدنانه، قوانین بین کشورها، قوانین بینالملل و قانون بشری بینالمللی است.»
شفقت علی خان تصریح کرد: «حمایت ما از ایران اساسا به موقف [ذاتی] ما وابسته است. این کاملا روشن و بدون تردید است.» او در پاسخ به این که آیا ممکن است پاکستان از ایران حمایت نظامی کند، گفت: «ما هیچ درخواست مشخصی برای حمایت نظامی از سوی ایران دریافت نکردهایم.»
روزنامه دان نوشته است که این پاسخ وزارت خارجه پاکستان انعکاس رویکرد متعادل و درازمدت این کشور است و اسلامآباد توانست در یک هفته تنش نظامی بین ایران و اسرائیل موقف خود را تثبیت کند. موقف اسلام آباد شامل حمایت اخلاقی از تهران، تعهد دیپلوماتیک به کاهش تنش و بیطرفی نظامی استوار است.
روزنامه جروزالم پست گزارش داد در حالیکه تنش میان جمهوری و اسرائیل به جنگی آشکار تبدیل شده، دولت سوریه تاکنون موضعگیری رسمیای نداشته و در قبال تحولات اخیر سکوت اختیار کرده است.
جروزالم پست نوشت درگیری میان جمهوری اسلامی و اسرائیل بهسرعت به یک رویارویی تمامعیار همراه با تبادل موشکهای دوربرد تبدیل شده است.
با عبور مکرر موشکهای دو طرف از حریم هوایی سوریه و نزدیکی دمشق، سکوت دولت سوریه گمانهزنیهایی را درباره محاسبات سیاسی و نظامی این کشور ایجاد کرده است.
جروزالم پست افزود دمشق تاکنون هیچ بیانیه رسمی درباره این مناقشه صادر نکرده است.
سانههای دولتی سوریه نیز با اظهاراتی مبهم، صرفا بر «اهمیت حاکمیت سوریه» تاکید کردهاند، بیآنکه موضع صریح دمشق در قبال جنگ جمهوری اسلامی و اسرائیل را بیان کنند.
احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه در دوره انتقال قدرت، ۱۶ دلو ۱۴۰۳ از سیاستهای تهران در قبال حکومت بشار اسد انتقاد کرد و گفت حضور شبهنظامیان جمهوری اسلامی در سوریه تهدیدی برای کل منطقه بود.
الشرع پیشتر و در ۳۰ قوس نیز گفته بود مخالفان با ساقط کردن اسد، پروژه جمهوری اسلامی در منطقه را ۴۰ سال به عقب بازگرداندند.
سکوت تحمیلی سوریه
جروزالم پست در ادامه گزارش خود نوشت برخی ناظران بر این باورند که سکوت سوریه بیش از آنکه نتیجه یک راهبرد سیاسی سنجیده باشد، حاصل اجبار و شرایط تحمیلی است.
سمیر عبدالله، تحلیلگر سیاسی و استاد روابط بینالملل در دانشگاه دمشق، در همین رابطه گفت: «اقتصاد شکننده و ظرفیت نظامی تحلیلرفته سوریه پس از بیش از یک دهه جنگ داخلی، به این کشور اجازه ورود به هیچ ماجراجویی سیاسی یا نظامی جدیدی را نمیدهد؛ حتی اگر از سوی متحدانش تحت فشار قرار گیرد.»
عبدالله شرایط کنونی سوریه را «حرکت بر روی لبه تیغ» توصیف کرد و افزود: «از یک سو، سوریه نمیتواند اتحاد سنتی خود را با ایران کنار بگذارد و از سوی دیگر، بهخوبی آگاه است که ورود مستقیم یا حتی موضعگیری شفاهی در این درگیری، میتواند این کشور را در معرض حملات گستردهتر از سوی اسرائیل قرار دهد.»
فشار مسکو بر دمشق برای اتخاذ موضع بیطرف
یک منبع دیپلوماتیک غربی در بیروت در مصاحبه با رسانه «مدیا لاین» گفت روسیه در حال اعمال فشار بر سوریه است تا در قبال درگیری جمهوری اسلامی و اسرائیل بیطرف بماند.
این منبع که نخواست نامش فاش شود، افزود: «مسکو به دمشق هشدار داده از ورود علنی به درگیری یا فراهم کردن امکان استفاده علنی از خاک این کشور علیه اسرائیل خودداری کند، چرا که چنین اقدامی ممکن است به تنشی مهارناپذیر منجر شود و حضور نظامی روسیه در سوریه را نیز در معرض خطر قرار دهد.»
روسیه همچنان حضور نظامی قابل توجهی در پایگاه هوایی حمیمیم در استان لاذقیه سوریه دارد.
حکومت سوریه نگران شعلهور شدن نارضایتی مردمی
برخی ناظران معتقدند حکومت سوریه از بیم واکنشهای داخلی، از ورود به مناقشه حکومت ایران و اسرائیل پرهیز میکند.
در شرایطی که اقتصاد سوریه بهشدت آسیب دیده، حتی حمایت نمادین دمشق از یکی از طرفها میتواند به نارضایتی عمومی دامن بزند، بهویژه در مناطق جنوبی و غربی که پیش از این نیز صحنه اعتراضات بودهاند.
جروزالم پست نوشت: «این موضعگیری نشان میدهد دمشق در تلاش است مسیر دیپلوماتیک محتاطانهای را طی کند؛ بدون محکوم کردن ایران یا تحریک اسرائیل، بر اصل حاکمیت ملی تاکید دارد و همزمان از هرگونه درگیری مستقیم فاصله میگیرد.»
احتمال توافق سوریه و اسرائیل؟
جروزالم پست در ادامه گزارش خود نوشت برخی رسانههای غربی احتمال شکلگیری نوعی تفاهم میان سوریه و اسرائیل با میانجیگری روسیه برای مهار دامنه درگیریها را مطرح کردهاند. با این حال، این گزارشها تاکنون بهصورت رسمی تایید نشدهاند.
این رسانه افزود: «دمشق بهخوبی آگاه است این جنگ، جنگ او نیست و هرگونه اشتباه محاسباتی میتواند با توجه به وضعیت شکننده اقتصادی و سیاسی کشور، پیامدهای فاجعهباری بههمراه داشته باشد.»
یک مقام پیشین وزارت دفاع سوریه در همین رابطه گفت: «این جنگ، جنگ ما نیست ... اما هر شب از بالای سر ما عبور میکند.»
با ادامه نبرد میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، روند تخلیه شهروندان خارجی از منطقه آغاز شده و همچنان ادامه دارد.
در حالی که جمهوری اسلامی و اسرائیل وارد هفتمین روز جنگ شدهاند و حریم هوایی هر دو همچنان بسته است، کشورهای مختلف اقدامات گستردهای را برای تخلیه شهروندان خود از اسرائیل و ایران به کار گرفتهاند.
در یک هفته حملات هوایی و موشکی اسرائیل به مواضع جمهوری اسلامی، به کشته شدن صدها نفر، از جمله شماری از فرماندهان ارشد نظامی و وارد آمدن خسارت به بخشهایی از توان هستهای حکومت منجر شده است.
در مقابل، حملات جمهوری اسلامی نیز منجر به کشته شدن شماری از غیرنظامیان در خاک اسرائیل شده است.
خبرگزاری رویترز جمعه ۳۰ جوزا در گزارشی به تدابیر و اقدامات کشورهای مختلف برای خارج کردن شهروندان خود از منطقه جنگی پرداخته است.
استرالیا
پنی ونگ، وزیر خارجه استرالیا، اعلام کرد دولت این کشور بخشی از هزار و ۲۰۰ استرالیایی متقاضی خروج از اسرائیل را از مسیر زمینی تخلیه کرده است.
حدود دو هزار استرالیایی در ایران نیز برای دریافت کمک ثبتنام کردهاند.
اتریش
وزارت خارجه اتریش اعلام کرد ۴۸ نفر از ۲۰۰ اتریشی که با سفارت این کشور در تلآویو تماس گرفته بودند، از اسرائیل یا اردن خارج شدهاند.
همچنین حدود ۱۰۰ اتریشی خواهان ترک ایران هستند.
تاکنون ۴۴ شهروند اتریش و کشورهای عضو اتحادیه اروپا از ایران به ترکیه و ارمنستان منتقل شدهاند.
بلغاریا
دولت بلغاریا اعلام کرد ۱۷ دیپلومات و اعضای خانواده آنها را از ایران به جمهوری آذربایجان منتقل کرده و قرار است آنها را از طریق زمینی و هوایی به کشور بازگرداند.
بخش اداری سفارت بلغاریا در تهران نیز بهطور موقت به باکو منتقل میشود.
چین
سخنگوی وزارت خارجه چین اعلام کرد این کشور بیش از هزار و ۶۰۰ تبعه خود را از ایران و صدها نفر دیگر را از اسرائیل تخلیه کرده است.
رسانههای دولتی تخمین میزنند چند هزار تبعه چینی در ایران ساکن هستند.
جمهوری چک
یانا چرنوخووا، وزیر دفاع جمهوری چک، گفت یک پرواز حامل ۶۶ نفر از شهروندانی که از اسرائیل خارج شده بودند، در نزدیکی پراگ فرود آمده است.
فرانسه
ژان-نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، اعلام کرد پاریس تا پایان هفته، کاروانی زمینی برای انتقال اتباع خود از ایران به مرزهای ترکیه یا ارمنستان، سازماندهی خواهد کرد.
او افزود شهروندان فرانسوی ساکن اسرائیل میتوانند از صبح جمعه ۳۰ جوزا با بس از مرز اردن عبور کنند و از شهر امان با پرواز چارتر به فرانسه بازگردند.
آلمان
وزارت خارجه آلمان اعلام کرد تاکنون ۳۴۵ شهروند این کشور از منطقه خاورمیانه خارج شدهاند.
این افراد با پروازهای چارتر به آلمان منتقل شدهاند.
یونان
وزارت خارجه یونان اعلام کرد ۱۶ شهروند یونانی و خانوادههای آنها را از ایران به آذربایجان منتقل کرده و در حال برنامهریزی برای بازگرداندن آنها به کشور است.
هند
هند اعلام کرد عملیات خود را برای تخلیه شهروندانش از ایران آغاز کرده است.
به گفته وزارت خارجه هند، ۱۱۰ دانشجوی هندی ۲۷ جوزا از شمال ایران به ارمنستان منتقل شدند.
ایتالیا
یک منبع دیپلوماتیک اعلام کرد از میان حدود ۵۰۰ شهروند ایتالیایی مقیم ایران، ۲۹ نفر در تاریخ ۲۸ جوزا با هماهنگی دولت این کشور از ایران خارج شدند.
این منبع همچنین از برنامهریزی یک پرواز چارتر از مصر برای انتقال اتباع ایتالیایی ساکن اسرائیل خبر داد.
جاپان
دولت جاپان از اعزام دو هواپیمای ترابری نظامی به جیبوتی خبر داد تا در صورت تشدید درگیریها، امکان تخلیه سریع شهروندان جاپانی از ایران و اسرائیل فراهم باشد.
در همین حال، سفارتخانههای جاپان در تهران و تلآویو نیز در حال هماهنگی برای انتقال زمینی اتباع این کشور به کشورهای همسایه با استفاده از اتوبوس هستند.
نیوزیلند
نیوزیلند سفارت خود در تهران را بهطور موقت تعطیل کرده و دو کارمند سفارت و خانوادههایشان را از طریق زمینی به آذربایجان منتقل کرده است.
پولند
وزارت خارجه پولند اعلام کرد عملیات تخلیه اتباع این کشور از ایران صبح ۲۹ جوزا با فرود گروهی از شهروندان پولندی در فرودگاه ورشو به پایان رسید.
نخستین گروه از پولندیهای خارجشده از اسرائیل نیز ۲۸ جوزا وارد ورشو شدند. دومین پرواز تخلیه نیز با ۶۵ مسافر از شهر اَمان برنامهریزی شده است.
پرتغال
پرتغال سفارت خود در ایران را بهطور موقت تعطیل کرده و چهار تبعه خود را از طریق آذربایجان منتقل کرده است.
وزارت خارجه پرتغال اعلام کرد ۱۳۰ درخواست برای خروج از اسرائیل دریافت کرده و در حال آماده کردن مقدمات یک پرواز برای تخلیه شهروندان این کشور از اسرائیل است.
صربستان
میروالیوب پتروویچ، سفیر صربستان در اسرائیل، خبر داد ۱۰۰ تبعه صربستانی از طریق مصر از اسرائیل خارج شدهاند.
سیرالئون
وزارت خارجه سیرالئون اعلام کرد ۳۶ تبعه این کشور از ایران به ارمنستان منتقل شدهاند.
اسلواکی
نخستین پرواز تخلیه اسلواکی با ۷۳ نفر، شامل ۲۵ گردشگر و پنج عضو خانواده دیپلوماتهای اسلواکی فعال در تلآویو، ۲۶ جوزا وارد براتیسلاوا شد.
وزارت خارجه اسلواکی همچنین اعلام کرد سفارت خود در تهران را بهطور موقت تعطیل و تمام کارکنان را از ایران خارج خواهد کرد.
کوریای جنوبی
وزارت خارجه کوریای جنوبی اعلام کرد ۱۸ شهروند این کشور به همراه دو عضو خانواده ایرانی آنها از مسیر زمینی از ایران خارج شدهاند.
تایوان
وزارت خارجه تایوان اعلام کرد ۳۶ شهروند تایوانی از طریق مرز زمینی با اردن از اسرائیل خارج شدهاند. همچنین سه تبعه دیگر این کشور نیز از طریق مرز زمینی با ترکیه، ایران را ترک کردهاند.
امریکا
مایک هاکبی، سفیر امریکا در اسرائیل، اعلام کرد ایالات متحده در حال برنامهریزی برای تخلیه شهروندان خود از اسرائیل با هواپیما و کشتیهای تفریحی است.
ویتنام
وزارت خارجه ویتنام اعلام کرد به شهروندان خود در اسرائیل و ایران هشدار داده تا برای تخلیه آماده باشند.
تاکنون ۱۸ شهروند ویتنامی از ایران خارج شدهاند.
دو منبع امنیتی اسرائیلی به ایراناینترنشنال گفتهاند اسرائیل امیدوار است امریکا با توان تسلیحاتی برترش تاسیسات هستهای فردو را نابود کند، اما در صورت نیاز و برای بهرهگیری از برتری نظامی بهدستآمده، ممکن است در روزهای آینده بهتنهایی حمله کند.
این منابع تاکید کردهاند که همچنان محتملترین سناریو اقدام مشترک با امریکا در بازه زمانی ۴۸ تا ۷۲ ساعت آینده است. به گفته آنها، حمله ممکن است از جمعه شب آغاز شود، اما اسرائیل نگران از دست رفتن فرصت طلایی برتری نظامی است که این هفته به دست آورده است. یکی از منابع اطلاعاتی اسرائیل با بیان اینکه «برای وادار کردن ایران به امتیازدهی و بازگرداندن آن به میز مذاکره، تنها راه، اقدام امریکا است»، افزود: «ما به ترامپ نیاز داریم که طی دو تا سه روز آینده این کار را انجام دهد. اما ترامپ در حال حاضر به شدت غیرقابل پیشبینی است و هر احتمالی وجود دارد.»
تاسیسات فردو که در اعماق کوه ساخته شده، تاکنون در حملات نظامی اسرائیل که حکومت ایران را غافلگیر کرده بود، آسیب ندیده است. به گفته یکی از منابع امنیتی اسرائیل، «پنجره فرصت برای نابودی این سایت در حال بسته شدن است و ارتش اسرائیل ماههاست که برای این عملیات برنامهریزی کرده است.» او تاکید کرد که باز بودن مسیرهای هوایی به ایران محدود است و نمیتواند برای همیشه ادامه یابد و تصمیم امریکا باید به سرعت گرفته شود، در غیر این صورت این فرصت از دست خواهد رفت.
این منبع افزود: «با بالا رفتن قیمت نفت و اثرگذاری جنگ بر اقتصاد جهانی، قدرتهای جهانی ممکن است بهزودی صبر خود را از دست بدهند. بنابراین امریکا باید در این بازه ۴۸ تا ۷۲ ساعته از این فرصت استفاده کند.»
با توجه به محدودتر بودن توان بمبافکنهای اسرائیلی در مقایسه با نیروی هوایی امریکا، حمله به فردو برای اسرائیل بسیار پیچیدهتر خواهد بود. این منبع امنیتی گفت: «اسرائیل توانایی بمبافکنهای بی-۵۲ برای پرتاب بمبهای ۱۴ تنی که بتواند به قلب تاسیسات هستهای ایران نفوذ کند را ندارد.» به گفته او، جنگندههای اف-۱۵ اسرائیل میتوانند با محمولهای در حدود ۴۰۰ کیلوگرم تا فاصله حدود ۲ هزار کیلومتری پرواز کنند که این عملیات را به مراتب دشوارتر و زمانبرتر میکند.
بر اساس گزارشی از وال استریت ژورنال، نابودی فردو مستلزم استفاده از بمب فوقسنگین جیبییو-۵۷ موسوم به «نفوذگر مهمات عظیم» است که تاکنون هرگز در جنگ به کار نرفته است. این بمب قادر است ۲۰۰ فوت (حدود ۶۰ متر) در دل کوه نفوذ کند و سپس منفجر شود. امریکا حدود ۲۰ بمب از این نوع در اختیار دارد که توسط بمبافکنهای پنهانکار بی-۲ حمل میشود.
در همین حال، دونالد ترامپ روز چهارشنبه در کاخ سفید با حفظ ابهام در موضعگیری خود به خبرنگاران گفت: «ممکن است این کار را بکنم، ممکن است نکنم. هیچکس نمیداند من چه تصمیمی خواهم گرفت.»
آیین اورتون، مدیر اجرایی موسسه «اقدام علیه خشونت مسلحانه» به ایراناینترنشنال گفت که با وجود ضربات سنگینی که به ایران وارد شده، تهران ممکن است به جنگ ادامه دهد. او گفت: «ایران ممکن است از نظر توان نظامی متعارف با امریکا برابری نکند، اما از بازدارندگی پراکندهای برخوردار است؛ از جمله نیروهای نیابتی مسلح در منطقه، توانمندیهای جنگ سایبری و دستگاه ایدئولوژیکی که مرگ را نه شکست بلکه پیروزی جلوه میدهد. اگر رژیم آیتاللهها مداخله امریکا را تهدیدی وجودی بداند، تسلیم نخواهد شد بلکه تنش را تشدید خواهد کرد.»
اسرائیل تاکنون بیش از ۶۷ میلیارد دالر در جنگ غزه هزینه کرده و درگیری با ایران روزانه حدود ۸۰۰ میلیون دالر هزینه دارد. ایران هم با تحریمها، تورم بالا، سقوط ۹۰ درصدی ارزش ریال و کاهش چشمگیر صادرات نفت مواجه است.
با درنظرداشت این وضعیت، چشمانداز تداوم و تشدید درگیری بین این دو کشور، تردیدهای مبنی بر ظرفیت مالی تهران و تلآویو را برای تامین هزینههای جنگ بهوجود آورده است.
هزینههای جنگ اسرائیل در غزه و ایران
بر مبنای گزارش روزنامه اقتصادی اسرائیلی کالکالیست، هزینه مجموعی جنگ در غزه تا پایان سال ۲۰۲۴ بیش از ۶۷.۵ میلیارد دالر برآورد شده است.
در واقع تهاجم بلندمدت اسرائیل در غزه از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون و تنشهای اخیر با ایران، این کشور را وارد پرهزینهترین دوره درگیری در تاریخ خود کرده است.
پیشتر خبرگزاری اسرائیلی «واینت» به نقل از مشاور مالی سابق ستاد ارتش اسرائیل گزارش داد که فقط دو روز نخست جنگ با ایران برای اسرائیل حدود ۱.۴۵ میلیارد دالر هزینه داشته است. ادامه جنگ با ایران میتواند هزینههای جنگ غزه را در کمتر از هفت هفته پشت سر بگذارد.
اسرائیل پیش از تشدید درگیری با ایران نیز، بودجه دفاعی خود را بهشدت افزایش داده بود. این بودجه از ۱۷ میلیارد دالر در سال ۲۰۲۳، به ۲۸ میلیارد دالر در سال ۲۰۲۴ رسید. پیشبینیها برای سال ۲۰۲۵ حاکی از افزایش آن تا ۳۴ میلیارد دالر است.
با اینحال رشد اقتصادی اسرائیل در سال ۲۰۲۵ از ۴.۳ درصد به ۳.۶ درصد کاهش یافته است.
بر مبنای گزارشها حدود ۶۰ هزار شرکت اسرائیلی در سال ۲۰۲۴ به دلیل کمبود نیروی کار، اختلال در لجستیک و بیاعتمادی اقتصادی تعطیل شدند.
با تشدید تنشها بین اسرائیل و جمهوری اسلامی، آژانس بینالمللی خدماتی و اطلاعاتی «اس پی» مستقر در امریکا، روز سهشنبه هشدار شدیدی درباره شکنندگی اقتصاد اسرائیل صادر کرد.
این آژانس اعلام کرد که در صورت ادامه جنگ اسرائیل، بهویژه در صورت پاسخ استراتژیک ایران، ممکن است رتبه مالی اسرائیل سقوط کرده و در صورت وقوع این امر، احتمالا قرضه خواهی اسرائیل نیز افزایش میباید و اعتماد سرمایهگذاران نیز به اقتصاد این کشور کاهش خواهد یافت.
هزینه جنگ برای جمهوری اسلامی
به گزارش الجزیره، با آغاز درگیری اسرائیل و جمهوری اسلامی، صادرات نفت ایران بهشدت کاهش یافته است. پیشبینی میشود صادرات نفت خام و گاز ایران در هفته آتی از ۲۴۲ هزار بشکه به ۱۰۲ هزار بشکه در روز برسد.
صادرات از جزیره خارگ که بیش از ۹۰ درصد نفت ایران از آن صادر میشود از روز جمعه بهطور کامل متوقف شده است.
الجزیره نوشت که در سال ۲۰۲۵، ایران بهطور میانگین ۳.۴ میلیون بشکه در روز نفت خام تولید کرده که طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی امریکا، چین خریدار اصلی خارجی آن است.
علاوه بر آن، ایران پس از حملات موشکی اسرائیل، بخشی از تولید گاز میدان پارس جنوبی در خلیج فارس را به حالت تعلیق درآورد. پارس جنوبی، بزرگترین میدان گازی جهان است و حدود ۸۰ درصد گاز تولیدی ایران را تامین میکند.
در حال حاضر، میزان آسیب به میدان پارس جنوبی مشخص نیست. افزون بر این، اسرائیل پالایشگاه شهر ری در خارج از تهران و انبارهای سوخت اطراف پایتخت را نیز هدف قرار داده است. با اینحال خسارات اقتصادی این اقدام تاکنون برآورد نشده است.
افزون بر موارد فوق، ایران از دههها بدینسو، با تحریمهای اقتصادی از سوی امریکا مواجه بوده است. ایران تا حدی با تکیه بر چین به عنوان خریدار اصلی نفت آن و یکی از معدود کشورهایی که همچنان با تهران تجارت میکند، از فروپاشی اقتصادی نجات یافته است.
با این حال، کاهش درآمد ناشی از تحریمها، کشور را از توسعه اقتصادی بلندمدت محروم کرده و توانایی تهران برای بازسازی زیرساختهای فرسوده را تضعیف کرده است.
ایران همچنین با مجموعهای از چالشهای دیگری از جمله کمبود انرژی و آب و سقوط ارزش پول مواجه است. کمبود سرمایهگذاری، کاهش تولید گاز طبیعی و آبیاری ناکارآمد باعث گسست مکرر برق و کمبود آب شدهاند.
در همین حال، ریال، پول ملی ایران، نیز از زمان بازگشت تحریمها در سال ۲۰۱۸ بیش از ۹۰ درصد ارزش خود را در برابر دالر از دست داده است. پیشتر خبرگزاری تسنیم گزارش داد که ۲۲ تا ۲۷ درصد مردم ایران اکنون زیر خط فقر زندگی میکنند.
حمزه القعود، تحلیلگر اقتصادی در یک موسسه تحقیقاتی در لندن در گفتوگو با الجزیره، تخمین میزند که تهران «بودجه نسبتا کمی برای مقاصد نظامی» دارد. او تخمین زده که بین ۳ تا ۵ درصد تولید ناخالص داخلی ایران صرف دفاع میشود، که معادل حدود ۱۲ میلیارد دالر است.
هرچند تهران ۳۳ میلیارد دالر ذخایر ارزی خارجی دارد، اما القعود میگوید: «اینجاست که ایران در موضع ضعف قرار دارد. استفاده از این ذخایر برای درگیری نظامی کوتاهمدت، در بلندمدت آنها را فلج خواهد کرد.»
اسرائیل با این ادعا که جمهوری اسلامی به دستیابی به سلاح هستهای نزدیک میشود، حملاتی را به تاسیسات هستهای ایران انجام داده است. خبرگزاری رویترز در گزارشی نگاهی انداخته است به خلاصهای از آنچه بر سر برنامه هستهای ایران آمده است:
ارتش اسرائیل در بیانیهای در روز جمعه، زمانی که این حملات آغاز شد، اعلام کرد که برای اولین بار طرح مخفی و رو به رشد جمهوری اسلامی برای توسعه سلاح هستهای را فاش میکند که تهدیدی برای اسرائیل است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این کشور، سالها اتهامات مشابهی را مطرح میکرد و درباره خطر قریب الوقوع دستیابی ایران به سلاح هستهای هشدار داده است.
با این حال، اسرائیل مدرکی ارائه نکرده است که نشان دهد جمهوری اسلامی به آن اندازه که اکنون ادعا میکند، به بمب هستهای نزدیک شده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی سازمان ملل که بازرسی از تاسیسات هستهای ایران را به عهده دارد، گفته که اگرچه نمیتواند تضمین کند برنامه هستهای ایران کاملاً صلحآمیز است، اما «هیچ نشان معتبری» از یک برنامه تسلیحاتی فعال و منسجم در این کشور دیده نمیشود.
چگونه به اینجا رسیدیم؟
پس از خروج امریکا از موافقتنامه برجام که در آن ایران با پنچ عضو شورای امنیت با کنترول برنامه غنیسازیاش در سال ۲۰۱۵ توافق کرده بود، جمهوری اسلامی برنامه هستهای خود را گسترش داد. غنیسازی ۶۰ درصدی زمان دستیابی ایران به اورانیوم کافی برای ساخت سلاح اتمی را کوتاه کرد.
توافق هستهای سال ۲۰۱۵ در ازای لغو تحریمها، محدودیتهای شدیدی را بر فعالیتهای اتمی ایران اعمال کرد. این توافق، ذخایر اورانیوم غنیشده ایران را کاهش داد و تنها مقدار کمی اورانیوم غنیشده تا ۳.۶۷ درصد خلوص برای آن باقی گذاشت که با خلوص تقریباً ۹۰ درصد که برای ساخت سلاح هستهای مناسب است، فاصله زیادی دارد.
ایالات متحده در آن زمان اعلام کرد که هدف اصلی، افزایش زمان مورد نیاز ایران برای تولید مواد شکافتپذیر کافی برای ساخت بمب هستهای، بزرگترین مانع در یک برنامه تسلیحاتی به حداقل یک سال است.
در سال ۲۰۱۸، دونالد ترامپ در طول دوره اول ریاست جمهوری خود، ایالات متحده را از این توافق خارج کرد و تحریمهایی را علیه تهران وضع کرد که فروش نفت این کشور را کاهش داد و اقتصاد آن را تحت فشار قرار داد. در سال ۲۰۱۹، جمهوری اسلامی شروع به نقض محدودیتهای فعالیتهای هستهای خود کرد و سپس فراتر از آن عمل کرد.
ایران در ادامه تمام محدودیتهای کلیدی توافق، از جمله اینکه کجا، با چه دستگاههایی و تا چه سطحی میتواند اورانیوم را غنیسازی کند و چه مقدار مواد میتواند جمعآوری کند، را نقض کرد.
طبق آخرین گزارش فصلی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ذخایر اورانیوم غنیشده ایران که طبق توافق به ۲۰۲.۸ کیلوگرم محدود شده بود، در ماه می ۹.۲ تن تخمین زده شده است.
ایران تا کجا پیش رفته است؟
وضعیت دقیق تأسیسات و مواد هستهای مختلف ایران از زمان حملات اسرائیل مشخص نیست.
طبق معیار نظری آژانس بینالمللی انرژی اتمی، حداقل تا زمان حملات اسرائیل، ایران اورانیوم را تا ۶۰ درصد خلوص غنی میکرد و در آن سطح، در صورت غنیسازی بیشتر، مواد کافی برای ساخت ۹ سلاح هستهای داشت.
تحلیلگران میگویند این بدان معناست که به اصطلاح «زمان گریز» ایران، زمانی که برای تولید اورانیوم کافی در سطح تسلیحاتی برای یک بمب هستهای نیاز دارد، نزدیک به صفر بوده است، احتمالاً چند روز یا کمی بیشتر از یک هفته.
ایران سه تأسیسات غنیسازی فعال داشت: یک تأسیسات روی زمین و یک تأسیسات بزرگتر زیرزمینی در مجتمع نطنز و دیگری که در داخل کوهی در فردو دفن شده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده است که به نظر میرسد فقط فردو از آسیب در امان مانده است. رافائل گروسی، رئیس این آژانس گفته است که این نیروگاه روی زمین تخریب شده و سانتریفیوژهای غنیسازی اورانیوم در نیروگاه زیرزمینی نطنز احتمالاً به شدت آسیب دیده یا از بین رفته است. این امر حداقل تا حدودی زمان گریز هستهای ایران را طولانیتر کرده است، زیرا اگر سانتریفیوژی فعال باشد، تعداد بسیار کمتری از آنها فعال هستند. وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده آن نیز مشخص نیست.
ایران چقدر سریع میتواند به سمت ساخت بمب حرکت کند؟
گذشته از غنیسازی اورانیوم، این سوال مطرح است که اگر ایران بخواهد، چقدر طول میکشد تا بقیه سلاح هستهای را تولید کند و احتمالاً آن را به اندازهای کوچک کند که بتوان آن را در یک سیستم پرتاب مانند موشک بالستیک قرار داد. تخمین این موضوع بسیار دشوارتر است زیرا مشخص نیست ایران چقدر دانش دارد.
تخمینها در مورد اینکه ایران برای ساخت سلاح هستهای به چه مدت زمان نیاز دارد، عموماً بین ماهها تا حدود یک سال متغیر است.
گروسی روز سهشنبه در پاسخ به این سوال که تولید بمب توسط ایران چقدر طول میکشید، به سیانان گفت: «قطعاً برای فردا نبود... فکر نمیکنم مسئله سالها باشد.»
و آیا چنین خواهد شد؟
آژانسهای اطلاعاتی ایالات متحده و آژانس بینالمللی انرژی اتمی معتقدند که ایران یک برنامه هماهنگ تسلیحات هستهای داشته که در سال ۲۰۰۳ آن را متوقف کرده است. آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارش سال ۲۰۱۵ خود اعلام کرد که ایران روی جنبههایی از تسلیحاتیسازی کار میکرده و برخی از کارها تا اواخر سال ۲۰۰۹ ادامه داشته است. گروسی این ماه گفت که آخرین یافتههای آن هنوز هم به طور کلی با این موضوع مطابقت دارد.
ایران داشتن برنامه تسلیحات هستهای را انکار میکند، اگرچه علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی گفته است که اگر بخواهد، رهبران جهان «نمیتوانند ما را متوقف کنند».
آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده است که در مورد اظهارات مقامات ارشد سابق در مورد توانایی ایران در ساخت بمب نگرانیهایی دارد.
دیپلوماتها گفتند که این اظهارات شامل مصاحبه تلویزیونی علی اکبر صالحی، رئیس سابق سازمان انرژی اتمی ایران، نیز میشود که در آن او تولید سلاح هستهای را به ساخت ماشین تشبیه کرد و گفت ایران میداند چگونه تمام قطعات مورد نیاز را بسازد.
در نتیجه توقف اجرای مفاد توافق هستهای سال ۲۰۱۵ توسط ایران، آژانس بینالمللی انرژی اتمی دیگر نمیتواند به طور کامل بر تولید و موجودی سانتریفیوژهای ایران نظارت کند و دیگر نمیتواند بازرسیهای سرزده انجام دهد. این امر گمانهزنیهایی را در مورد اینکه آیا ایران ممکن است یک سایت غنیسازی مخفی راهاندازی کرده باشد، برانگیخته است، اما هیچ نشانهای قطعی از وجود چنین سایتی وجود ندارد.