وزارت تحصیلات عالی طالبان در ماههای گذشته دهها استاد دانشگاه دولتی مخالف دیدگاه خود را اخراج کرده است. افغانستان اینترنشنال به فهرستی حاوی نامهای ۸۶ استاد در دانشگاههای مختلف افغانستان دست یافته است که در هفتهها و ماههای گذشته از سمتهای خود برکنار شدهاند.
بر اساس این فهرست، اکثر این استادان از دانشکدههای شرعیات و دیپارتمنتهای علوم دینی، ثقافت اسلامی و تعلیم و تربیه بودهاند. طبق فهرست، این استادان در دانشگاههای کابل، ننگرهار، بلخ، تخار، شیخ زاید خوست، فاریاب، بدخشان، جوزجان، بغلان، پولیتخنیک کابل، فراه، البیرونی کاپیسا، هرات، غور و سید جمالالدین کنر درس میدادند.
منابع آگاه در وزارت تحصیلات عالی طالبان این فهرست را تایید کردند. به گفته آنان، استادان دانشگاه بدون رعایت اصول و رویههای پذیرفتهشده اداری و علمی در دانشگاهها اخراج شدهاند.
یکی از استادان برکنار شده که هویت آن برای افغانستان اینترنشنال محرز است، این هفته در حسابی در فیسبوک با نام مستعار نوشت: «امروز، پس از بیش از یک دهه خدمت در محیط آکادمیک، با دلی نالان از جور ظالمان با همکاران و محصلین وداع میکنم.»
او افزود: «در پیشگاه پروردگار سمیع و بصیر از بیعدالتیهایشان شکایت میکنم که او بهترین حسابگیرنده از ظالمان است.»
چرا استادان شرعیات؟
فهرست بهدستآمده نشان میدهد که اکثریت قریب به اتفاق استادان برکنار شده مربوط به دانشکدههای شرعیات و رشتههای علوم دینی بودهاند.
به گفته منابع، این استادان پس از آنچه «تفتیش عقاید» خوانده میشود، از وظایف شان برکنار شدهاند.
منابع میگویند کمیتهای به نام «عبدالله ابن مسعود» در چارچوب وزارت تحصیلات عالی طالبان تشکیل شده است که سوابق تحصیلی، پیشینه تدریسی و دیدگاههای فکری استادان را بررسی میکند.
به گفته منابع، اگر استادان شرعیات خاستگاههای فکری متفاوتی با طالبان داشته باشند، نام آنان به رهبری وزارت تحصیلات عالی ارسال میشود و سپس برکناری انجام میگیرد.
به گفته منابع، این کمیته در چند محور فعالیت کرده است. نخست، بازنگری همهجانبه نصاب درسی دانشگاهها. در نتیجه این بازنگری، شمار زیادی از مضامین درسی در فهرست «ممنوعه» قرار گرفتهاند.
مضامینی مانند حکومتداری، حقوق بشر، دموکراسی، جامعه مدنی و اندیشههای سیاسی غربی با این استدلال که «با اسلام سازگار نیستند»، حذف شدهاند. به گفته منابع، حتی برخی دیپارتمنتها بهطور کامل منحل شدهاند.
در گام بعدی، این کمیته با برگزاری آزمونهای ساده، سطح سواد جنگجویان و ملاهای وابسته به طالبان را ارزیابی کرده است و به تعداد زیادی از این افراد مدارک لیسانس و ماستری اعطا شده است.
همزمان، ورود و ادامه فعالیت استادان در دانشکدههای شرعیات سراسر کشور بر اساس میزان همسویی آنان با روایت طالبان از دین بررسی میشود.
پیش از این، در ولایتهای کنر و ننگرهار، شماری از استادان به دلیل تفاوتهای فکری با طالبان و به اتهام گرایش به قرائتهای سلفی و وهابی برکنار شدهاند.
برخی منابع در ولایت بلخ نیز گزارش دادهاند که تعدادی از استادان دانشگاه بلخ به دلیل گرایش به قرائت عرفانی و تصوف از وظایف شان کنار گذاشته شدهاند.
همچنین، در برخی ولایتها استادانی که تحصیلات خود را در کشورهای دارای نظام سکولار به پایان رسانده بودند، برکنار شدهاند. طالبان این استادان را فاقد «تسلط کافی بر علوم اسلامی» دانستهاند.
یک استاد پیشین دانشکده شرعیات دانشگاه کابل به افغانستان اینترنشنال گفت که اکثر استادان برکنار شده مربوط به رشته «ثقافت اسلامی» بودهاند.
او گفت برداشت طالبان این است که «این استادان در مسیر فکری ما حرکت نمیکنند.»
یک استاد دیگر دانشگاه نیز گفت که طالبان با برکناری استادان چند هدف را دنبال میکنند. هدف نخست جا باز کردن برای افراد و ملاهای وابسته به طالبان است. او افزود طالبان در چهار سال گذشته به دهها عضو خود اسناد تحصیلی داده است.
به گفته این منبع، طالبان باور دارد که باید افراد خود را در نهادهای تحصیلات عالی جابهجا کند. او تاکید کرد که گرفتن رهبری دانشگاهها و نهادهای تحصیلات عالی از اولویتهای طالبان است و این کار از مسیر استخدام استادان مورد تایید این گروه ممکن میشود.
این استاد گفت: «وقتی کسی استاد دانشگاه نباشد، نمیتواند در بستهای اجرایی و علمی دانشگاهها و وزارت تحصیلات عالی کار کند.»
هدف دوم طالبان جهتدهی فکری است. او گفت طالبان تلاش دارد دانشجویان نوجوان و تازهوارد با برداشت این گروه از دین و شریعت همسو شوند.
او افزود: «در حضور استادان روشنفکر و آکادمیک، این هدف برآورده نمیشود.»
پیامدهای دور زدن معیارهای آکادمیک
یکی از استادان دانشگاه در کابل گفت که آنها در گذشته مسیر طولانی استخدام را پشت سر گذاشتهاند.
به گفته او، این روند از دیپارتمنت آغاز میشد، در شورای علمی دانشکده و دانشگاه بررسی میگردید و در نهایت با تایید وزارت تحصیلات عالی، بهعنوان مرجع علمی، نهایی میشد.اما، طالبان این رویه گزینش را کنار گذاشته است.
منابعی که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، گفتند اکنون تصمیمگیری درباره استخدام و برکناری استادان دیگر در صلاحیت شوراهای علمی نیست. وابستگی فکری و سیاسی به طالبان معیار اصلی استخدام شده است.
استادان دانشگاه از پیامدهای اقدامات طالبان هشدار میدهند. آنان میگویند که این اقدامات دستکم دو پیامد جدی دارد:
نخست، نظام تحصیلات عالی افغانستان هرچه بیشتر ایدئولوژیک میشود و از معیارهای جهانی آکادمیک فاصله میگیرد. به گفته آنان، تغییر نصاب درسی و برکناری استادان بدون رعایت رویههای قانونی و علمی، اعتبار اسناد تحصیلی دانشگاههای افغانستان را در سطح بینالمللی با خطر جدی مواجه میکند.
به باور آنان، این اقدامها از نظر حقوقی نیز مشکلساز است. بر اساس اصول پذیرفتهشده علمی و قانون تحصیلات عالی حکومت پیشین افغانستان، برکناری استادان تنها با پیشنهاد شورای علمی دانشکده و تایید شورای علمی دانشگاه ممکن بود.
هدف از این سازوکار، مصون نگهداشتن حوزه آکادمیک از مداخله سیاسی بود.
یک استاد دانشگاه در این باره گفته: «استادان آزادانه نظر میدادند، چون از مصونیت شغلی برخوردار بودند و هیچ مقام سیاسی حق برکناری آنان را نداشت.»
اما به گفته آنان، دیگر استادان از هیچ مصونیتی برخوردار نیستند.
