یک ماه پس از آغاز جنگ آشکار بین پاکستان و طالبان افغانستان، صدها خانواده افغان در سوگ عزیزان خود نشستهاند. در شهرهای افغانستان، نمودار تلفات غیرنظامیان بهشدت افزایش یافته، اما در شهرهای پاکستان -پس از چهار سال ناامنیهای شدید- خشونتها کاهش یافته است.
از زمان آغاز حملات نظامی پاکستان علیه طالبان، هیچ حمله انتحاری مرگبار در شهرهای پاکستان رخ نداده و تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) عمدتاً عملیاتهای بزرگ و حملات انتحاری خود را -بهطور اعلامناشدهای- متوقف کرده است.
در ماه گذشته برخلاف کابل که صدها کشته داد هیچ رویداد امنیتی مرگبار در اسلامآباد رخ نداده است.
آخرین حمله بزرگ در داخل پاکستان روز پنجم حوت (۲۴ فوریه ۲۰۲۶) در چکپوینت داجال، مرز بین ایالت خیبر پختونخوا و پنجاب، رخ داد. یک بمبگذار انتحاری خود را منفجر کرد که در نتیجه آن دو پولیس کشته و چهار نفر دیگر زخمی شدند. مسئولیت حمله را گروهی به نام انصارالاسلام، که با شاخه گلبهادر تیتیپی مرتبط است، بر عهده گرفت. پس از این روز، تیتیپی هیچ حمله بزرگ دیگری در شهرهای پاکستان انجام نداده است.
چند روز پس از این حمله خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، اعلام کرد: «صبر پاکستان لبریز شده و اکنون جنگ آشکار بین ما و افغانستان آغاز شده است.» همزمان، نیروی هوایی پاکستان حملات گستردهای به شهرهای افغانستان تحت عملیات «غضب للحق» انجام داد.
یک ماه گذشته، شبهای افغانستان آرامش نداشتند. از کابل تا قندهار، پنجشیر تا پروان، کاپیسا تا ننگرهار، لغمان تا خوست، پکتیا تا پکتیکا، نورستان تا هرات و حتی بلخ، شهرها و مناطق مختلف زیر بمباران جنگندههای پاکستانی قرار گرفتند.
در این یک ماه صدها نفر در افغانستان کشته و زخمی شدند. طالبان تنها میگویند در یکی از موارد، حمله پاکستان به یک مرکز ترک اعتیاد در شرق کابل حداقل ۴۰۸ کشته و ۲۵۰ زخمی برجای گذاشته است. سازمان ملل نیز اعلام کرده که بیش از ۱۰۰ هزار نفر در یک ماه گذشته آواره شدهاند.
در حالی که تلفات غیرنظامیان در افغانستان بالا رفته، شبهنظامیان پاکستانی حملات انتحاری و عملیاتهای بزرگ خود را متوقف کردهاند. تنها حملات پهپادی کوچک طالبان در پاکستان گزارش شده که تلفات قابل توجهی نداشته است. در مرز دیورند نیز درگیریهای متقابل میان طالبان و نیروهای پاکستان ادامه دارد، اما غیرنظامیان افغان بیشترین آسیب را دیدهاند.
مجله دیپلومات نوشت که از زمان آغاز عملیات ارتش پاکستان، حملات تحریک طالبان پاکستان در داخل پاکستان بهطور محسوسی کاهش یافته و شبهنظامیان پاکستانی تاکنون هیچ فعالیت قابل توجهی نداشتهاند.
این یک ماه آرامش نسبی پس از چهار سال ناامنیهای شدید اتفاق افتاده است. پیش از آن ناامنی در پاکستان در حدی شدت گرفته بود که این کشور در صدر کشورهای آسیبدیده از تروریسم قرار گرفت.
مؤسسه اقتصاد و صلح در تازهترین گزارش خود از شاخص جهانی تروریسم اعلام کرد که پاکستان برای اولینبار در صدر کشورهای تحت تأثیر تروریسم قرار گرفته است. بر بنیاد این گزارش، پاکستان پارسال بیشترین آسیب را از حملات تروریستی متحمل شده است.
این نهاد میگوید افزایش چشمگیر فعالیت گروههای تروریستی، بخشی از پیامدهای بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان در سال ۲۰۲۱ است.
مسعود: طالبان سبب شد جتهای خارجی بر افغانستان بمب بریزند
احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت ملی افغانستان، میگوید سیاستهای طالبان باعث شده جنگندههای خارجی افغانستان را بمباران کنند: «آنچه امروز در افغانستان اتفاق میافتد، نتیجه مستقیم عملکرد طالبان است.» او اشاره کرده که طالبان به تیتیپی و بیش از ۲۰ گروه تروریستی دیگر پناه داده و خود را مقصر اصلی وضعیت کنونی میداند.
آقای مسعود افزود: «همانطور که در گذشته طالبان با پناه دادن به اسامه بنلادن و القاعده باعث حملات امریکا شد، امروز نیز میزبانی از تیتیپی و گروههای تروریستی دیگر سبب حملات خارجی شده است.» با این حال، او تأکید کرد که نفرت از طالبان نباید به معنای حمایت از بمباران و تجاوز باشد.
یک کارشناس نظامی در کابل به افغانستان اینترنشنال گفت: «طالبان باعث شد پاکستان به این نتیجه برسد که به جای ادامه خونریزی در اسلامآباد، جنگ را به کابل بکشاند. ریختن خون افغانهای بیگناه نتیجه سیاستهای اشتباه طالبان است.»
درخواست بینالمللی برای حفاظت از غیرنظامیان
سازمانهای حقوق بشری بینالمللی از پاکستان خواستهاند حملاتی که جان غیرنظامیان را تهدید میکند متوقف کند.
عفو بینالملل در بیانیهای پس از افزایش تلفات غیرنظامیان در کابل اعلام کرد: «مقامات پاکستان باید توضیح دهند بر اساس چه اطلاعاتی این حمله انجام شده و چه اقداماتی برای تأیید آن به کار گرفتهاند. تحقیقات مستقل، بیطرفانه و سریع درباره تلفات غیرنظامیان انجام شود و نتایج آن با مردم در میان گذاشته شود تا پاسخگویی تضمین شود. ارتش پاکستان باید پیش از اجرای عملیات، تمامی اقدامات احتیاطی لازم برای حفاظت از غیرنظامیان را انجام میداد.»
در این بیانیه آمده است: «حتی اگر بخشی از کمپ هدف، انبار اسلحه بوده باشد، تصمیم برای حمله باید با در نظر گرفتن آسیبهای احتمالی به غیرنظامیان گرفته میشد.»
سازمانهای حقوق بشری از همه طرفهای درگیر خواستهاند قوانین بینالمللی بشردوستانه را رعایت کرده و اقدامات فوری برای حفاظت از غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی، از جمله بیمارستانها و مراکز درمانی، انجام دهند.
برای پنج سال پیاپی، جای دخترانی که از کوچهها با چادر سفید و پیراهن سیاه بهسوی مکتب میروند خالی است. امسال دوباره دختران افغانستان اجازه نیافتند به صنفهای متوسطه، لیسه و دانشگاه بازگردند. سال تعلیمی آغاز شد، اما نیمی از جامعه همچنان پشت دروازههای بسته آموزش ایستاده است.
در همین روزها، در دو سوی مرز دیورند، هزاران کودک دیگر نیز حتی به دروازههای بسته مکتب هم نرسیدند. جنگهای مرزی و حملات شبهنظامیان در پاکستان هزاران خانواده را از خانههایشان بیرون رانده است. در افغانستان و پاکستان، اردوگاههای موقت آوارگان پر از کودکانی است که کتابهایشان را در میان آوارگی جا گذاشتهاند.
اما آنچه زنان در این منطقه را بیش از همه نگران کرده، تنها جنگ نیست؛ ترس از آیندهای است که در آن ممکن است سرنوشت زنان بیش از پیش به حاشیه رانده شود.
پیشاور، شهری میان امید و هراس
در آن سوی مرز دیورند، از مناطق قبایلی تا شهر پیشاور، فضایی شکل گرفته که برای بسیاری از مردم یادآور سالهای جنگ افغانستان با طالبان است. حملات شبهنظامیان ادامه دارد، خانوادهها آواره میشوند و در برخی مناطق قبایلی، محدودیتهایی بر آموزش دختران دوباره سر برآورده و زنان نگران قدرتمندتر شدن طالباناند.
در میان این فضای نگرانکننده، ناهید افریدی، فعال حقوق زنان در پیشاور، با صدایی آرام اما قاطع میگوید: «هیچ جامعهای نمیتواند پیشرفت کند اگر زنان آن اجازه نداشته باشند در رشد و ترقی سهم بگیرند.»
او سالهای قبل از اسد ۱۴۰۰ را به یاد میآورد که زنان افغان در مکتبها، دانشگاهها، ادارههای دولتی و موسسات غیردولتی کار میکردند و حقوق میگرفتند. امروز اما، به گفته او، بسیاری از همان زنان پشت دروازههای نانواییها صف بستهاند تا از خیرات و زکات لقمهای به دست آورند.
خانم افریدی میپرسد: «چطور میشود از پیشرفت حرف زد وقتی نیم جامعه را خانهنشین میکنید؟»
ناهید افریدی میگوید کشورهای اسلامی دیگری مانند پاکستان و ایران وجود دارند که در آنها زنان میتوانند درس بخوانند و کار کنند. به باور او، اسلام هرگز به معنای حذف زنان از جامعه نیست.
اما نگرانی بزرگتری در دل او و بسیاری از زنان منطقه شکل گرفته است: گسترش تفکری که طالبان در افغانستان حاکم کردهاند.
ترس از گسترش یک الگوی ضدزن
تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) آشکارا اعلام کرده است که میخواهد قرائت خود از شریعت را در بخشهایی از پاکستان نیز پیاده کند؛ قرائتی که به گفته بسیاری از فعالان حقوق زنان، نمونه آن سیاستها در رژیم طالبان در افغانستان پیاده شده است.
ناهید افریدی میگوید نشانههای این روند از قبل در برخی مناطق قبایلی دیده شده است.
در بعضی روستاها، دختران هنوز هم اجازه رفتن به مکتب ندارند. در سوات و برخی مناطق قبایلی، مدارس دخترانه بارها هدف تهدید قرار گرفتهاند.
او میگوید: «آنها میخواهند این محدودیتها را به خاک پاکستان هم بیاورند. اما ما خاموش نخواهیم ماند.»
به باور او، جامعه مدنی پاکستان باید در برابر این روند بایستد؛ زیرا اگر محدودیتها بر زنان گسترده شود، نهتنها زنان بلکه کل جامعه آسیب خواهد دید. «در خانهای که خشونت علیه زن عادی شود، کودکی که بزرگ میشود چگونه میتواند جامعهای امن بسازد؟»
تنها یک ماه قبل در پنجم حوت افراد ناشناس شبانه یک مکتب دولتی را در منطقه برمل در وزیرستان جنوبی منفجر کردند. این انفجار چند صنف درسی، دروازه و بخشی از دیوار مکتب را تخریب کرد. مقامهای محلی گفتند مهاجمان با مواد انفجاری ساختمان مکتب را هدف قرار دادند و تحقیقات درباره عاملان ادامه دارد. در سالهای گذشته دهها مکتب با الگوی مشابهی که در جریان جنگ طالبان با حکومت پیشین افغانستان دیده شده بود، در مناطق قبایلی پاکستان و خیبرپختونخوا آتش گرفته و یا با مواد منفجره منهدم شده است.
جنگی که زنان بیشترین بهایش را میپردازند
درگیریهای مرزی میان طالبان و پاکستان نیز زندگی هزاران خانواده را دگرگون کرده است.
در منطقه خیبر، تنها از یک روستا ۲۰۰ خانواده آواره شدهاند. بسیاری از آنها در فضای باز زندگی میکنند؛ بدون سرپناه، بدون دسترسی به آب آشامیدنی و امکانات ابتدایی.
ناهید افریدی میگوید بیشترین فشار این آوارگی بر دوش زنان است.
زنانی که زیر برقع، در گرما و سرما، روز و شب را در فضای باز میگذرانند. زنانی که باید کودکانشان را آرام کنند، در حالی که خودشان نمیدانند شب کجا خواهند خوابید.
او امیدوار است جنگ پایان یابد، زیرا به گفته او «هیچ گروهی به اندازه زنان و کودکان از جنگ آسیب نمیبیند.»
زنی که برچسب خروج از دین خورد اما مقاومت کرد
در مناطق قبایلی پاکستان، نوشین فاطمه نیز مسیر دشواری را انتخاب کرده است.
او از قوم اورکزی و مسئول یک نهاد توانمندسازی زنان است. فاطمه میتوانست کشور را ترک کند و زندگی راحتتری در خارج داشته باشد، اما تصمیم گرفت بماند. فاطمه به افغانستاناینترنشنال گفت: «اگر خاکم را ترک میکردم، نمیتوانستم با مردمم کار کنم.»
او میگوید وقتی درباره حقوق زنان در شبکههای اجتماعی نوشت، حتی در خانواده خودش مخالفتهای شدیدی شکل گرفت: «هشتاد درصد خانوادهام از من ناراحت شدند؛ حتی زنان.»
اما امروز نسل جوان همان خانوادهها از او مشورت میخواهند.
روزی در شبکههای اجتماعی نوشت: «من به فیمینیسم افتخار میکنم.» واکنش برخی افراد این بود که او را متهم کردند از دین خارج شده است.
با این حال، فاطمه عقبنشینی نکرد.
سوالات فاطمه از هبتالله آخندزاده
نوشین فاطمه از طالبان پرسشهای ساده اما تکاندهندهای دارد. او میپرسد: «وقتی اجازه نمیدهید دختران پزشک و پرستار شوند، اگر همسرانتان بیمار شوند آیا آنها را نزد پزشک مرد میبرید؟»
او باور دارد محدودیتهایی که طالبان بر زنان اعمال کردهاند ریشه در شریعت اسلامی ندارد، بلکه بیشتر از عرفهای قبیلهای سرچشمه گرفته است.
به گفته او، در اسلام مرد و زن هر دو به کسب علم تشویق شدهاند؛ حتی اگر لازم باشد برای آن تا چین سفر کنند.
او با لحنی انتقادی میپرسد: «وقتی کار زنان را ممنوع میکنید، آیا غذا و نیازمندیهای همه خانوادهها را پشت دروازههایشان میرسانید؟»
«انتظار نداریم طالبان با ما بهتر از زنان افغان رفتار کنند»
در پیشاور، زنان هنوز میتوانند صدای خود را بلند کنند؛ هرچند ترس در مناطق قبایلی و سوات بیشتر شده است.
ناهید افریدی میگوید: «اگر طالبان در جایی از پاکستان حاکم شوند، انتظار نداریم با ما بهتر از زنان افغان رفتار کنند.»
اما او و بسیاری از زنان دیگر یک چیز را روشن میدانند: سکوت نخواهند کرد.
زنان پاکستان سرنوشت تلخ زنان افغانستان را پیش چشم خود دیدهاند. آنان دیدند که چگونه طالبان دستاوردهای بیست ساله زنان افغانستان را معکوس کردند.
فاطمه نوشین گفت خودش به افغانستان سفرهایی داشته و خواهرخواندههای افغان دارد که از درد تبعیض با او سخن گفتهاند.
زن مهاجر افغان: آرزو میکنم هیچ زن در جهان ستمی را تجربه نکند که زن افغان تجربه کرد
زهره رحیمی، مهاجر افغان در پاکستان میگوید آرزو میکند ستمی را که زنان افغان تجربه کردند هیچ زن در هیچ جای جهان تجربه نکند. او گفت برای زنان پاکستان آرزو میکند که هرگز حقوق و آزادیهای خود را از دست ندهند.
این زن افغان بعد از تسلط طالبان مجبور شد از کشورش فرار کند. به امید اینکه بتواند در کشور همسایه به اندک آزادی از دست رفته دست یابد.
زهره پیش از تسلط طالبان در یک موسسه خیریه کوریایی کار میکرد. دفتر شان در کارته چهار موقعیت داشت. او در این دفتر سه سال کار کرد. همزمان او در یکی از دانشگاههای خصوصی دانشجو بود و کمپیوتر ساینس میخواند. با آمدن طالبان هم کارش را از دست داد هم از ادامه تحصیل محروم شد.
زهره به افغانستاناینترنشنال گفت فقط یک سال تا فراغتش مانده بود، اما طالبان اجازه نداد او فارغالتحصیل شود. زهره بعد از آمدن طالبان ازدواج کرد و یک فرزند به دنیا آورد.
او دو سال است که با شوهر و یک کودکش در اسلامآباد در ترس و نگرانی زندگی میکند.
برای او بهعنوان یک زن مهاجر تمدید ویزای پاکستان دشوار شده و هر لحظه امکان بازداشت و اخراجش به افغانستان وجود دارد. در دو سالی که در اسلام آباد بوده پس از پورهشدن وقت ویزا در یک سال پنج بار نقل مکان کرده است.
زهره میگوید با دختران و زنان پشتون پاکستان هر از گاهی درباره سیاستهای طالبان سخن میگوید. خانم رحیمی میگوید دخترانی که با او سخن گفتهاند از حاکم شدن طالبان پاکستانی بر سرنوشتشان میترسند.
او میگوید از اینکه طالبان پاکستان هم اعتقاد و انگیزههای مشترک با طالبان افغان دارد و تفاوت در نام این دو گروه رادیکال است نگران است که این گروه مانند طالبان در یک جایی مسلط شود و بر سرنوشت مردم حاکم شود.
فعالان حقوق بشر میگویند طالبان ۷۹ قانون و یا فرمانی صادر کرده است که بهطور مستقیم حقوق اساسی زنان را مورد حمله قرار میدهد؛ مقامات سازمان ملل از این نظام بهعنوان «رژیم آپارتاید جنسیتی» نام میبرند. قوانینی که صدای زن را عورت میخواند و به شوهر اجازه میدهد زن خود را لتوکوب کند مگر اینکه استخوانش بشکند.
در افغانستان سال جدید تعلیمی آغاز شد؛ اما برای میلیونها دختر در این کشور، مکتب هنوز رویایی دور از دست است. در آنسوی مرز دیورند نیز زنان میترسند با آیندهای شبیه زنان افغان روبرو شوند.
با این حال، در میان آوارگی، ترس و محدودیتها، زنانی هستند که همچنان سؤال میپرسند، مقاومت میکنند و امید دارند. زیرا آنها باور دارند آینده این منطقه نه تنها در میدانهای جنگ، بلکه در صنفهای درسی که روزی دوباره باز خواهند شد نوشته خواهد شد.
