در پی تفاهم اخیر بهمنظور رسیدن به توافق میان تهران و واشنگتن، شمارش معکوس برای آغاز دور جدیدی از این گفتوگوها آغاز شده است. رویدادی که بار دیگر افکار عمومی را با دورهای از بلاتکلیفی، انتظار، خشم، و بیم و امید همراه خواهد کرد.
کارزار نظامی امریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی که از ۹ حوت ۱۴۰۴ آغاز شد، پس از حدود ۴۰ روز سرانجام در ۱۹ حمل با برقراری آتشبس موقت میان طرفهای درگیر متوقف شد.
از آن زمان تاکنون، رایزنیها میان تهران و واشنگتن ادامه داشته و کشورهایی چون پاکستان و قطر نیز در نقش میانجی به پیشبرد گفتوگوها کمک کردند.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و جیدی ونس، معاون رئیسجمهور امریکا، در ماه حمل در راس هیاتهای دو طرف با یکدیگر در اسلامآباد دیدار کردند.
با این حال، این دور از مذاکرات پس از حدود ۲۱ ساعت گفتوگوی فشرده، به نتیجهای ختم نشد و هیاتهای امریکا و جمهوری اسلامی بدون دستیابی به توافق پاکستان را ترک کردند.
این پایان راه نبود و تلاشها برای دستیابی به توافقی با هدف خاتمه دادن به جنگ همچنان ادامه یافت.
سرانجام امریکا و حکومت ایران بامداد ۲۵ جوزا از دستیابی به تفاهمی برای پایان جنگ خبر دادند.
این یادداشت تفاهم قرار است جمعه ۲۹ جوزا بهطور رسمی در سوئیس امضا شود.
بر اساس این سند، یک دوره ۶۰ روزه برای گفتوگوهای تخصصی در نظر گرفته شده است. مذاکراتی که قرار است بر موضوعات حساسی همچون سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده حکومت ایران و چگونگی رفع تحریمها تمرکز داشته باشد.
در بیش از دو دهه گذشته، مذاکرات بر سر برنامه هستهای جمهوری اسلامی بهصورت متناوب ادامه داشته، اما تاکنون به نتایج دلخواه امریکا و جامعه بینالمللی منجر نشده است.
این بار نیز چشمانداز گفتوگوها در هالهای از ابهام قرار دارد و هنوز روشن نیست که دو طرف میتوانند به توافقی پایدار دست یابند یا خیر.
خبرگزاری رویترز ۲۶ جوزا گزارش داد رهبران اروپایی در نشست گروه هفت در فرانسه به ترامپ هشدار دادند که یک توافق «موقت و سطحی» ممکن است به تثبیت برنامههای هستهای و موشکی جمهوری اسلامی منجر شود.
بر اساس این گزارش، کشورهای اروپایی بیم آن دارند که تیم مذاکرهکننده امریکا بهدلیل «کمتجربگی» نتواند در مرحله بعدی به یک توافق هستهای مستحکم دست یابد یا برنامه موشکهای بالستیک تهران را در مذاکرات بگنجاند.
موضوعی که میتواند به ادامه تنشها و طولانیشدن بنبست دیپلماتیک منجر شود.
روایت بیش از دو دهه مذاکرات هستهای ایران
این گزارش، در ادامه گاهشمار تحولات و فراز و فرودهای مذاکرات هستهای با جمهوری اسلامی را بازخوانی میکند.
آغاز دهه ۱۳۸۰ و بهدنبال افشای فعالیتهای هستهای اعلامنشده جمهوری اسلامی، این پرونده به یکی از مهمترین نگرانیهای جامعه بینالمللی تبدیل شد، زیرا قدرتهای جهانی نمیخواستند ایران به نمونهای مشابه کوریای شمالی بدل شود.
مذاکرات هستهای در سال ۱۳۸۲ آغاز شد و در جریان آن، حسن روحانی به نمایندگی از جمهوری اسلامی در کاخ سعدآباد تهران با وزیران امور خارجه سه کشور فرانسه، آلمان و بریتانیا دیدار و گفتوگو کرد.
پس از روی کار آمدن محمود احمدینژاد در سال ۱۳۸۴ بهعنوان رئیسجمهور و اتخاذ رویکردی تقابلی در سیاست خارجی، بحران برنامه اتمی حکومت ایران ابعاد گستردهتری یافت و در نهایت، پرونده هستهای جمهوری اسلامی به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع شد.
این دوره سرآغاز اعمال گسترده تحریمهای بینالمللی علیه ایران بود.
در دوره نخست ریاستجمهوری روحانی، مسیر دیپلماسی با غرب در خصوص برنامه هستهای ایران بار دیگر فعال شد؛ روندی که ابتدا به توافق موقت ژنو در قوس۱۳۹۲ و سرانجام به توافق برجام در سرطان ۱۳۹۴ انجامید.
برجام در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما به امضا رسید. با این حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا در نخستین دوره حضور خود در کاخ سفید، سیاست فشار حداکثری را در برابر حکومت ایران در پیش گرفت و سرانجام سال ۱۳۹۷ از برجام خارج شد.
در واکنش به این اقدام ترامپ، جمهوری اسلامی روند کاهش تعهدات هستهای خود را در دستور کار قرار داد.
پس از پیروزی جو بایدن در انتخابات ریاستجمهوری امریکا در سال ۱۳۹۹، این بار مذاکرات بهصورت غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن از سر گرفته شد، اما به نتیجهای نینجامید.
ورود مجدد ترامپ به کاخ سفید در سال ۱۴۰۳، بار دیگر به اعمال سیاست فشار حداکثری علیه حکومت ایران منجر شد.
پنج دور مذاکرات هستهای میان تهران و واشنگتن برگزار شد، اما با تاکید مقامهای جمهوری اسلامی بر ادامه غنیسازی در خاک ایران، گفتوگوها به بنبست رسید.
بر پایه گزارشها، ترامپ در نامهای خطاب به علی خامنهای، ضربالاجلی ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق در مذاکرات تعیین کرده بود؛ اما با ناکام ماندن گفتوگوها، روند تقابل وارد مرحلهای تازه شد و کارزار نظامی علیه حکومت ایران در دستور کار قرار گرفت.
در جریان جنگ ۱۲ روزه، بمبافکنهای بی-۲ ایالات متحده سایتهای نطنز، فردو و اصفهان را هدف قرار دادند.
پس از آغاز خیزش سراسری در ایران درماه جدی ۱۴۰۴، حمایت علنی ترامپ از معترضان و کشتار دهها هزار نفر به دست نیروهای سرکوب، فشارها بر جمهوری اسلامی افزایش یافت و تهران بار دیگر به میز مذاکره با واشنگتن بازگشت.
این دور از گفتوگوها نیز با میانجیگری عمان برگزار شد، اما دستاوردی فراتر از مذاکرات پیش از جنگ ۱۲ روزه به همراه نداشت و بار دیگر، دور تازهای از حملات علیه ایران آغاز شد.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی و علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، اسماعیل خطیب، وزیر اطلاعات، عبدالرحیم موسوی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران، علی شمخانی، دبیر شورای دفاع، غلامرضا سلیمانی، رئیس سازمان بسیج و عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع جمهوری اسلامی، از جمله مقامهای بلندپایهای بودند که در جریان جنگ اخیر کشته شدند.
فصل جدید مذاکرات
اکنون امریکا و جمهوری اسلامی بار دیگر پای میز مذاکره خواهند نشست. گفتوگوهایی که نتیجه آن میتواند بر تحولات منطقهای و جهانی تاثیرگذار باشد.
خبرگزاری رویترز ۲۶ جوزا نوشت دو موضوعی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از آنها بهعنوان دلایل آغاز جنگ نام میبردند، یعنی حمایت جمهوری اسلامی از گروههای نیابتی و برنامه موشکی تهران، ظاهرا در دستور کار مذاکرات آینده قرار ندارند.
در خبرنامه وزارت داخله طالبان درباره این قانون توضیح داده نشده است.
وزارت داخله طالبان گفت که این نشست روز چهارشنبه با حضور معاونان، رؤسا و مسئولان بخشهای مختلف این وزارت برگزار شد.
حقانی گفت که نیروهای امنیتی طالبان باید برای تقویت امنیت فردی و اجتماعی مردم تلاشهای بیشتری انجام دهند و با ارائه خدمات بهتر، اعتماد عمومی را افزایش دهند تا رسیدگی به مشکلات و رویدادها با هماهنگی میان مردم و نیروهای امنیتی بهموقع انجام شود.
طالبان پس از بازگشت به قدرت در اسد ۱۴۰۰، برگزاری مراسم مذهبی شیعیان افغانستان را در موارد زیادی محدود کرده است. این گروه تمام سیاستهایش را بر اساس مذهب حنفی پیش میبرد و مذاهب دیگر در افغانستان را به رسمیت نمیشناسد.
پیشتر شورای علمای شیعه افغانستان با انتشار بیانیهای از اداره طالبان خواست امنیت مراسم عزاداری را در سراسر کشور تأمین کند. این شورا بر فراهم شدن فضایی آرام، امن و عاری از هرگونه محدودیت برای برگزاری مراسم عاشورا تأکید کرده است.
شورای علمای شیعه روز دو شنبه ۲۵ جوزا، با انتشار بیانیهای از مسئولان دستهها و هیئتهای عزاداری خواست با نیروهای طالبان در تأمین امنیت مراسم همکاری کامل داشته باشند تا مجالس عزاداری در فضایی آرام، امن و بدون محدودیت برگزار شود.
طالبان مراسم عاشورا را در ولایتهای مختلف محدود کرده و گزارشهایی از برخورد خشونتآمیز این گروه با عزاداران، جلوگیری از مراسم و برهم زدن تجمعات مذهبی منتشر شده است.
در سالهای اخیر در برخی ولایتها پرچمها و نمادهای عاشورا جمعآوری شده و در هرات نیز شماری از غرفههای توزیع نذر آب و شربت تخریب شد.
همچنین دو سال پیش گزارشهایی از برهم خوردن مراسم عاشورا در منطقه گولایی مهتابقلعه در غرب کابل منتشر شد.
در آن زمان برخی شرکتکنندگان ادعا کرده بودند که نیروهای طالبان برای متفرق کردن عزاداران از زور استفاده کرده و شماری از دستههای سینهزنی را پراکنده کردهاند.
وزارت سرحدات، اقوام و قبایل طالبان روز چهارشنبه، ۲۸ جوزا با نشر خبرنامهای اعلام کرد که این «منازعه» با همکاری مقامهای محلی بامیان و از طریق گفتوگو حلوفصل شده است.
در خبرنامه طالبان آمده است که در جریان درگیری، افزون بر وارد شدن خسارات مالی قابل توجه به هر دو طرف، دو نفر نیز زخمی شدهاند. پیشتر منابع محلی به افغانستان اینترنشنال گفته بودند که در جریان درگیری در منطقه پشته غرغری، روستای توبک، دستکم سه دهقان مورد لت و کوب قرار گرفته و زخمی شدهاند. در خبرنامه طالبان روشن نشده است که زخمیها از افراد محلی هستند یا کوچیها.
به گفته طالبان، نگرانیهایی درباره ازسرگیری درگیریها وجود داشت و طرفین گاه یکدیگر را تهدید میکردند.
وزارت اقوام و قبایل طالبان گفته است که «پس از نشستها و مشورتهای جداگانه با هر دو طرف، از آنان اختیار کامل گرفتند و در قالب یک تصمیم شرعی، آنها را به صلح و آشتی دعوت کردند.»
این وزارت درباره جزئیات توافق و چگونگی پایان یافتن منازعه توضیح بیشتری نداده است.
با این حال یک باشنده محلی در ولسوالی پنحاب به افغانستان اینترنشنال گفت در نشستی که روز سهشنبه میان طالبان و دو طرف برگزار شد، به کوچیها دستور داده شد که منطقه را ترک کنند. علیرغم این دستور طالبان، کوچیها منطقه را ترک نکردند، بلکه اینبار به مردم روستای نوقیاغ نیز حمله کردند.
یک منبع دیگر که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت که کوچیها پس از تصمیم هیئت، به ولایت مراجعه کرده و از قومندان امنیه، ولسوال پنجاب و برخی بزرگان قومی شکایت کردهاند.
آنها در عریضه خود به والی بامیان نوشتهاند که قومندان امنیه و ولسوال پنجاب مردم را علیه کوچیها تحریک میکنند و این مسئله باعث بروز نزاع و درگیری شده است.
به گفته منبع، در حال حاضر نشستی میان بزرگان دو طرف با حضور قومندان امنیه و ولسوال پنجاب در مقر ولایت برگزار شده است.
منابع محلی به افغانستان اینترنشنال گفتند که درگیری اول روز سهشنبه، ۲۶ جوزا زمانی آغاز شد که دهقانان از ورود رمههای کوچیها به زمینهای زراعتی خود جلوگیری کردند.
به گفته منابع، در پی تنشها، شماری از دهقانان از سوی افراد مسلح کوچی مورد ضربوشتم قرار گرفتند. تصاویر رسیده به افغانستان اینترنشنال نیز آثار جراحت و کبودی شدید بر بدن برخی از این افراد را نشان میدهد.
همچنین ادعا شده است که افراد مسلح کوچی به سوی خانههای مسکونی تیراندازی کردهاند. این ادعا تاکنون از سوی منابع مستقل تأیید نشده است.
باشندگان محل میگویند کوچیهای مسلح همچنان در منطقه حضور دارند و رمههای خود را در باغها و زمینهای زراعتی مردم رها کردهاند. به گفته آنان، مخالفت دهنشینان با این وضعیت با واکنش مسلحانه روبهرو میشود و تاکنون اقدام مؤثری برای مهار کامل تنشها صورت نگرفته است.
در نزدیکی روستای غرغری ولسوالی پنجاب ولایت بامیان دو مکتب فعال وجود دارد: مکتب دهن سرخک و مکتب قلعهچل.
یکی از باشندگان محل میگوید که به دلیل ترس از ادامه تنشها، دانشآموزان این دو مکتب در دو روز گذشته نتوانستهاند به مکتب بروند.
درگیری میان مردم و کوچیها در بامیان و مناطق مرکزی رویدادی تازه و بیسابقه نیست. هر سال با آغاز فصل بهار، کوچیها با مواشی خود به سمت علفچرهای مناطق مرکزی افغانستان میروند. این مسئله باعث درگیری و تنش بین دهنشینان و کوچیها می شود.
نجیبالله علی همچنین تأیید کرد که طالبان تاکنون بیش از ۱۹ زن را به دلیل رعایت نکردن حجاب مورد نظر این گروه بازداشت کرده است؛ هرچند آمارهای غیررسمی منابع محلی، شمار بازداشتشدگان را چندین برابر این رقم نشان میدهد.
او تأکید کرد که روند نظارت از پوشش زنان «با هدف رعایت حجاب و فرهنگسازی» در هرات ادامه خواهد یافت و کسانی که این مسئله را نادیده بگیرند بازداشت خواهند شد.
این مقام طالبان در مصاحبهای با خبرگزاری باختر در هرات، همچنین تأیید کرد که نیروهای این گروه برای متفرق کردن معترضان به بازداشت زنان در منطقه جبرئیل هرات، «تیراندازی هوایی» کردند. او همچنین بازداشت برخی از معترضان را تایید کرد.
نجیبالله علی ادعا کرد که بسیاری از زنانی که به گفته او حجاب را رعایت نمیکردند و بازداشت شدهاند «از کشورهای بیرونی آمده بودند.»
او همچنین گفت که این زنان به «محبس» منتقل نشدهاند و از سوی نیروهای زن طالبان «به مکانی مشخص برای توصیه» منتقل شده بودند. او گفت آنها پس از گرفتن تعهد از خانوادههایشان آزاد شدهاند.
خشونت علیه معترضان
این مقام طالبان در بخشی از مصاحبهای که نسخه صوتی آن را خبرگزاری باختر تحت کنترول طالبان منتشر کرده، تایید کرد که نیروهای طالبان در میان معترضان جبرئيل هرات در روز ۱۹ جوزا شلیک کردند.
نجیبالله علی این اعتراضات را «غیراصولی و غیرشرعی» خواند و گفت طالبان با افرادی که بخواهند «آرامش و امنیت هرات را تهدید کنند»، برخورد خواهد کرد.
او گفت که طالبان شماری از افرادی را بازداشت کرده است که اهداف «مخربانه» داشتند، در میان معترضان جابهجا شدند و «با اسلحه دستداشته خود شلیک کردند.» او بدون ارائه مدرک و شواهد، معترضان را متهم کرد که عمدا به برخی از شهروندان شلیک کردند.
او گفت که طالبان سه نفر را به اتهام شلیک به معترضان بازداشت کرده است. او این افراد را متهم کرد که از «بیرون از کشور پروژه گرفتند و سازماندهی شده بودند.»
این مقام طالبان تایید کرد که برخی از نیروهای طالبان برای متفرق کردن معترضان «تیراندازی هوایی» کردند. وی همچنین در پاسخ به پرسش خبرنگار، گزارشها از زخمی شدن «۳۰ نفر» در اعتراضات را تکذیب کرد و گفت تنها دو یا سه نفر زخمی شده بودند.
سرکوب اعتراضات در هرات
با وجود اینکه مقامهای طالبان سرکوب خونین اعتراضات در هرات را رد میکنند، اما آمارهای رسمی و محلی کشتهشدن دستکم دو نوجوان معترض و زخمی شدن شماری از معترضان را تایید کردهاند.
هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) روز چهارشنبه در بیانیهای تأیید کرد که دستکم یک پسر نوجوان بر اثر شلیک گلوله نیروهای طالبان کشته شده و چندین نفر دیگر نیز بر اثر لتوکوب زخمی شدهاند.
طالبان پس از اعتراضات در جبرئیل هرات، دهها تن از معترضان را بازداشت کرد و منابع گفتند نیروهای این گروه خانه به خانه و شفاخانه به شفاخانه به دنبال معترضان و زخمیها میگردند.
همچنین، روز گذشته منابع محلی به افغانستان اینترنشنال تایید کردند که مرتضی، نوجوان ۱۶ که در اثر برخورد دو گلوله طالبان در اعتراضات زخمی شده بود، روز سهشنبه، ۲۶ جوزا، براثر جراحات در شفاخانه جان باخت. اندکی بعد، منابع گفتند که طالبان بر خانواده این قربانی برای تغییر روایت فشار وارد کردهاند. بنا بر این اطلاعات، این گروه خانواده او را تحت فشار قرار داده تا معترضان را مسئول تیراندازی به او معرفی کنند.
در ویدیوهای منتشرشده از صحنههای اعتراضات در جبرئیل هرات، صدای پیهم تیراندازی نیروهای طالبان شنیده میشود. در یکی از این ویدیوها، دیده میشود که که یک نیروی طالبان مستقیم بهسوی معترضان تیراندازی میکند.
همچنین، روز سهشنبه، ۲۷ جوزا، منابع محلی به افغانستان اینترنشنال خبر دادند که طالبان دو دکاندار را که ویدیوی تیراندازی به معترضان از مقابل مغازههایشان ثبت شده بود، بازداشت کرده است.
منابع محلی همچنین تایید کردهاند که طالبان از روز ۱۶ جوزا که عملیات بازداشت زنان را آغاز کرد، دهها زن را بازداشت کرده است.
شاهدان همچنین گفتند که طالبان زنان را به بازداشتگاهها منتقل میکند و در مواردی زیادی، حتی اجازه ملاقات آنها با خانوادههایشان را نمیدهد.
منابع محلی و شاهدان گفتند که در اکثر موراد زنان از سوی ماموران مرد امر به معروف بازداشت میشوند.
باشندگان هرات همچنین پیشتر فراخوانهای گستردهای برای برگزاری اعتراضات در روز جمعه، ۲۲ جوزا، منتشر کرده بودند. طالبان همزمان با فرا رسیدن موعد اعتراضات برنامهریزیشده، نیروهای تا به دندان مسلح خود را همراه با تانک و توپ در مناطق مختلف شهر مستقر کرد.
با این حال، به رغم تدابیر نظامی گسترده، شماری از باشندگان هرات در مقابل دفتر والی طالبان دست به اعتراض زدند. معترضان شعارهایی از جمله «زن، زندگی، آزادی»، «تحصیل، کار، آزادی» و «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند.
بازداشت زنان در هرات و به دنبال آن سرکوب خونین اعتراضات، واکنشهای گستردهای را در داخل و خارج برانگیخت. بسیاری از رسانههای بینالمللی اعتراضات هرات را «نادر و کمسابقه» توصیف کردند و از تیراندازی نیروهای طالبان به معترضان خبر دادند.
