منابع محلی به افغانستان اینترنشنال گفتند که طالبان در شماری از ولسوالیهای هلمند، قندهار، ارزگان و زابل، تحت شرایط مشخص و بهگونه غیررسمی به دهقانان اجازه کشت خشخاش داده است. به گفته این منابع، این تصمیم با همکاری شورای علمای قندهار گرفته شده است.
شماری از دهقانان در ولایتهای جنوبی به افغانستان اینترنشنال گفتند که طالبان در چند ماه گذشته از سختگیری معمول خود در برخورد با کشت خشخاش کاسته است.
به گفته منابعی که در جلسات مقامهای محلی طالبان حضور داشتند، این گروه در ولسوالیهای دورافتاده قندهار، هلمند، زابل و ارزگان به مردم اجازه داده است خشخاش بکارند، اما برای این کار شرایط مشخصی تعیین کرده است.
یکی از باشندگان منطقه لندیناوه ولسوالی موسیقلعه هلمند که به خرید و فروش تریاک مشغول است، به شرط فاش نشدن نامش به افغانستان اینترنشنال گفت: «طالبان چند بار به اینجا آمدند و تمام کوکنارها را از بین بردند. با این حال مردم دوباره خشخاش کاشتند، اما این بار داخل محوطه خانههای شان. طالبان بعداً وارد خانهها هم شدند و میان مردم و طالبان درگیری لفظی پیش آمد. پس از آن، ما به مقامهای ولایت و شورای علما شکایت کردیم.»
چهار دهقان از ولایتهای هلمند، قندهار، ارزگان و زابل نیز گفتند که طالبان پس از افزایش شکایتهای مردم، تخریب مزارع کوکنار را متوقف کرده است.
به گفته آنان، شورای علمای قندهار بهصورت اعلامنشده و با چهار شرط، اجازه کشت محدود کوکنار را داده است. این شرایط عبارتاند از این که کوکنار در مناطق پرجمعیت کشت نشود، دهقانان از خانوادههای فقیر باشند، زمین زیر کشت محدود باشد و پس از برداشت محصول، عشر آن به طالبان پرداخت شود.
دهقانان میگویند برای متقاعد کردن شورای علمای قندهار چندین نشست با اعضای این شورا برگزار کردهاند.
یکی از بزرگان قومی و دهقانانی که در این دیدارها حضور داشته، به افغانستان اینترنشنال گفت: «به آنان گفتیم مردم گرسنهاند و حتی توان تهیه غذای شب را ندارند. در اینجا شغل دیگری وجود ندارد. مردم ولایتهای شمالی در معادن کار میکنند، اما برای ما همین تریاک حکم معدن را دارد.»
یک منبع آگاه دیگر از نشست دهقانان و شورای علما نیز گفت: «به آنان گفتیم که مردم در دو سال گذشته برای کشت کوکنار به پاکستان میروند. آنجا معلوم نیست دستمزد بگیرند یا نه و رفتوآمد نیز بسیار دشوار شده است.»
یکی از دهقانان ولسوالی چارچینوی ارزگان نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که کشت گندم، جو و محصولات دیگر برای تامین هزینههای زندگی آنها کافی نیست. زمینهای تحت کشت اندک است و فرصتهای درآمدزایی محدود میباشد.
دهقانان میگویند اکنون زمینهای خود را برای کشت خشخاش آماده کردهاند و در شماری از مزارع نیز کشت آغاز شده است. به گفته آنان، محصول این کشت تا پایان فصل پاییز برداشت خواهد شد.
افغانستان اینترنشنال پیشتر نیز به نقل از منابع خود گزارش داده بود که مقامهای طالبان بهصورت شفاهی به مردم اجازه دادهاند که در قلعهها و مکانهای دور از دید عموم خشخاش بکارند.
منابع همچنین میگویند بسته ماندن مداوم گذرگاه اسپینبولدک- چمن و برخی دیگر از مسیرهای تجاری در ولایتهای جنوبی، به کسبوکار و درآمد مردم آسیب جدی وارد کرده و فرصتهای تجارت، کشاورزی و کار روزانه را کاهش داده است.
به نظر میرسد که طالبان برای جلوگیری از افزایش نارضایتی عمومی و احتمال اعتراضهای مردمی، در برخی مناطق در قبال کشت خشخاش انعطاف بیشتری نشان میدهند.
طالبان پس از صدور فرمان ممنوعیت کشت کوکنار در سال ۲۰۲۲، نابودی مزارع کوکنار را یکی از مهمترین دستاوردهای خود معرفی کرده است و در نشستهای داخلی و بینالمللی بارها مدعی موفقیت در مبارزه با مواد مخدر شده است.
افغانستان در دو دهه گذشته بزرگترین تولیدکننده تریاک در جهان بوده و کشت خشخاش یکی از منابع اصلی درآمد برای بسیاری از دهقانان در جنوب افغانستان به شمار میرود. محدودیتهای طالبان بر کشت این محصول در سالهای اخیر با واکنشها و نگرانیهای اقتصادی در برخی مناطق روستایی همراه بوده است.
طالبان تاکنون به این گزارش و ادعای منابع محلی درباره صدور اجازه پنهانی برای کشت کوکنار واکنش رسمی نشان نداده است.
این منبع گفت اظهارات معاون سفارت ایران در کابل که گفته بود جنگ ضد طالبان را «مقاومت» نمیداند، بسیاری را در صفوف فاطمیون خشمگین کرده است. زیرا آنان مقاومت علیه طالبان را ضروری میدانند.
مشکور کابلی، روحانی نزدیک به جمهوری اسلامی و جبهه مقاومت تایید میکند که «این تنها حرف یک نفر نیست، بلکه تمامی اعضای لشکر فاطمیون به اتفاق دلشان برای افغانستان میتپد اما آنان را تهدید کردهاند و فشار آوردهاند.»
سیدحسن مرتضوی، معاون سفارت ایران در کابل اخیرا اعلام کرد که جمهوری اسلامی از هیچ جریان سیاسی و نظامی مخالف طالبان برای مقابله با این گروه حمایت نمیکند.
او گفت که جمهوری اسلامی جنگ مسلحانه علیه اداره طالبان را «مقاومت» نمیداند. مرتضوی افزود در افغانستان «حکومت اسلامی» مستقر شده و همه طرفها برای حل بحران گفتوگو کنند.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان از این اظهارات معاون سفارت ایران در کابل استقبال کرد. اما این اظهارات به نارضایتیها در میان نیروهای لشکر فاطمیون دامن زده است.
یک فرمانده فاطمیون به افغانستان اینترنشنال گفت پس از به قدرت رسیدن طالبان در ۱۴۰۰ اعضای این گروه شبهنظامی خواستار مشارکت در جنگ علیه طالبان بودند اما سپاه پاسداران به آنان گفت منتظر بمانند. این فرمانده گفت سپاه، به اعضای فاطمیون وعده داده بود که در آینده به یک جناح نظامی- سیاسی قدرتمند در افغانستان -مشابه حزبالله لبنان- تبدیل خواهند شد؛ وعدهای که هرگز تحقق نیافت.
به گفته فرمانده فاطمیون، عواملی مثل تعامل گرم جمهوری اسلامی با طالبان، حذف شیعیان و هزارهها از ساختار قدرت در افغانستان، تبعیض در ایران و تلفات بالای فاطمیون در جنگهای جمهوری اسلامی در منطقه سبب شده است که نیروهای فاطمیون از همکاری با سپاه پاسداران مایوس شوند.
این منبع که بهدلایل امنیتی نخواست نامش ذکر شود، گفت شمار زیادی در صفوف فاطمیون در جستجوی پیوستن به گروههای ضد طالباناند. او تاکید کرد که اگر یکی از جبهات حمایتهای لوژستیکی لازم را فراهم کند، نیروهای فاطمیون به آنان خواهد پیوست.
ایران چگونه جلوی فعالیت نظامی علیه طالبان را میگیرد
این تنها اعضای لشکر فاطمیون نیست که از تعامل گرم جمهوری اسلامی با طالبان گلایه دارد. اعضای جبهات نظامی مخالف طالبان نیز از روابط نزدیک ایران با طالبان شکایت دارند.
گفتوگو با چند منبع نزدیک به جبهههای مخالف طالبان نشان میدهد که ایران با وجود میزبانی شماری از رهبران مخالفان طالبان، به آنها اجازه فعالیت نظامی نداده است.
یک مقام بلندپایه وزارت دفاع پیشین افغانستان روز پنجشنبه به افغانستان اینترنشنال تایید کرد که در ماههای گذشته شماری از نیروهای امنیتی و دفاعی پیشین افغانستان در ایران بازداشت و بازجویی شدهاند.
او گفت تهران بایومتریک (انگشتنگاری) نیروهای امنیتی را با خود دارد و قیوداتی را در مرزها در نظر گرفته تا مطمین شود که نیروها برای جنگ علیه طالبان به کشورشان بازنمیگردند. تاکنون مقامات ایرانی در این مورد ابراز نظر نکردهاند.
منابع آگاه پیشتر به افغانستان اینترنشنال گفته بودند مقامهای ایرانی اعضای جبهه مقاومت ملی را برای توقف حملات علیه طالبان تحت فشار قرار دادهاند. به گفته این منابع، مقامهای ایرانی حتی هشدار دادهاند که شلیک به طالبان، شلیک به ایران تلقی خواهد شد.
یکی از منابع نزدیک به محمد اسماعیل خان، فرمانده پیشین جهادی و از چهرههای جبهه مقاومت ملی، میگوید آسیبپذیریهای داخلی و خارجی ایران میتواند یکی از دلایل جلوگیری از فعالیت نظامی جبهههای مخالف طالبان باشد.
او گفت درگیریهای اخیر ایران با امریکا، فشارهای امنیتی و اقتصادی و نگرانی از ایجاد جبهه تازه در مرز شرقی، تهران را محتاطتر کرده است.
به گفته او، خستگی ایران از تحولات افغانستان نیز در این تصمیم نقش دارد.
این مقام نزدیک به اسماعیل خان گفت ایران در تحولات سه دهه گذشته افغانستان سرمایهگذاری سیاسی و نظامی زیادی کرد، اما نتوانست به میزان مورد انتظار خود در سیاست افغانستان نفوذ داشته باشد.
به گفته او، ایران در دوره جهاد، جنگهای داخلی و مقاومت علیه طالبان از چهرهها و جریانهای مختلف حمایت کرد، اما پس از تشکیل حکومت پیشین، شماری از کسانی که از حمایت تهران برخوردار بودند، از ایران فاصله گرفتند و به ایالات متحده نزدیک شدند.
او گفت برخی اعضای جبهه متحد شمال پس از رسیدن به قدرت حتی از دیدار با مقامها و دیپلوماتهای ایران خودداری میکردند، زیرا نگران واکنش امریکا بودند.
به باور او، این تجربه باعث شده است تهران درباره هزینهکردن دوباره برای نیروهای مخالف طالبان تردید داشته باشد.
دشمنی با امریکا، نقطه مشترک سپاه پاسداران و هبتالله
منبع نزدیک به اسماعیل خان گفت سپاه پاسداران و دفتر هبتالله آخندزاده، ایالات متحده امریکا و اسرائیل را دشمن مشترک خود میدانند و این دشمنی مشترک آنها را را بهطور موقت به یکدیگر نزدیک کرده است.
به گفته او، پس از بازگشت طالبان به قدرت، ایران کوشید این رابطه را حفظ کند و وارد جنگی نشود که نتیجه آن روشن نیست.
او افزود مقامهای ایرانی ممکن است به این نتیجه رسیده باشند که طالبان در آینده نزدیک بهآسانی از قدرت کنار نمیرود. از همین رو، تهران نمیخواهد از نیرویی حمایت کند که توان سرنگونی طالبان را ندارد.
اما او گفت اگر اسماعیل خان زمانی فعالیت نظامی در افغانستان را ضروری بداند، فشار بیرونی نمیتواند مانع تصمیم او شود.
مشکور کابلی: معاون سفیر ایران دچار انحراف شده است
ذکریا مشکور کابلی، عضو ارشد شورای رهبری جبهه مقاومت ملی، میگوید سخنان معاون سفارت ایران را نمیتوان سیاست نهایی جمهوری اسلامی دانست.
او میگوید باید میان سیاست رسمی ایران و دیدگاه افراد حاضر در دستگاه دیپلوماسی این کشور تفاوت گذاشت.
به گفته او، سید حسن مرتضوی معاون سفارت است و در جایگاه تصمیمگیری درباره سیاست کلان ایران در قبال افغانستان قرار ندارد. مشکور کابلی گفت تصمیمهای کلان امنیتی و جنگی در رهبری جمهوری اسلامی و شورای عالی امنیت ملی ایران گرفته میشود.
این چهره نزدیک به احمد مسعود گفت ایران در دوره نخست طالبان از احمدشاه مسعود و دیگر چهرههای مخالف این گروه پشتیبانی میکرد. او این سیاست را بخشی از رویکرد قاسم سلیمانی و آنچه «مکتب مقاومت» خواند، میداند.
این عضو ارشد جبهه مقاومت همچنین مدعی شد علی خامنهای برای چگونگی برخورد ایران با افغانستان و طالبان یک چارچوب دهمادهای تعیین کرده بود. به گفته او، وضعیت شیعیان افغانستان، تصرف زمینهای آنان و کوچ اجباری خانوادههای شیعه از موضوعهایی بود که در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته بود.
به گفته او، موضع اخیر معاون سفارت ایران باعث نارضایتی شماری از اعضای فاطمیون شده است. مشکور کابلی گفت این نیروها میپرسند چگونه دفاع از ایران و دیگر کشورهای منطقه مقاومت دانسته میشود، اما جنگ با طالبان در افغانستان مقاومت شمرده نمیشود.
در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی، ایران یکی از مهمترین حامیان جبهه متحد شمال در جنگ با طالبان بود.
کشتهشدن هشت دیپلومات و یک خبرنگار ایرانی پس از ورود طالبان به مزارشریف در سال ۱۳۷۷، دو طرف را تا آستانه جنگ پیش برد.
ایران در آن زمان هزاران نیروی نظامی را در مرز افغانستان مستقر کرد و حمایت خود از نیروهای احمدشاه مسعود، محمد اسماعیل خان، عبدالرشید دوستم و گروههای شیعه مخالف طالبان را افزایش داد.
اکنون به نظر میرسد که بعد از نزدیک به سه دهه بعد، سیاست تهران تغییر کرده است.
رابطه بر پایه منافع امنیتی
یک منبع نزدیک به جبهه مقاومت در ایران میگوید رابطه تهران و طالبان اکنون بر پایه یک تفاهم امنیتی نانوشته استوار است.
به گفته این منبع، به گونه مثال، مقامهای ایران از طالبان بارها خواستهاند مانع فعالیت گروههای مخالف جمهوری اسلامی، بهویژه جریانهای مسلح سنی و بلوچ در خاک افغانستان شود اما طالبان در پاسخ از آنها خواسته که ایران نیز مانع فعالیت مخالفان این گروه شود.
او مدعی شد این بدهبستان امنیتی یکی از عوامل اصلی محدودشدن جبهههای ضد طالبان در ایران است.
این منبع گفت بسیاری از فرماندهان ضد طالبان منتظر بودند که حملات در برابر این گروه در همان سالهای نخست از مشهد در هرات و یا مناطق دیگری از غرب افغانستان اغاز شود اما بی تفاوتی ایران، آنان را ناامید ساخت و شماری از این فرماندهان به افغانستان برگشتند.
ایران مخالفان را نگه میدارد، اما مسلح نمیکند
ایران پس از بازگشت طالبان به قدرت، رابطه خود با مخالفان این گروه را بهطور کامل قطع نکرد.
احمد مسعود، محمد اسماعیل خان و شماری از رهبران سیاسی حکومت پیشین بارها به ایران سفر کردهاند یا در این کشور زندگی کردهاند.
در جنوری ۲۰۲۲، ایران میزبان نخستین دیدار شناختهشده میان امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، احمد مسعود و محمد اسماعیل خان بود. طالبان در این نشست از مخالفان خواست به افغانستان برگردند و فعالیت مسلحانه را کنار بگذارند.
یک منبع نزدیک به اسماعیل خان گفت ایران تا اینجا از مخالفان طالبان بهعنوان یک ابزار سیاسی استفاده کرده است. میزبانی از این چهرهها به ایران امکان میدهد در صورت بروز اختلاف بر سر آب، مرز، مهاجران یا مسایل امنیتی، راه ارتباطی خود با مخالفان طالبان را حفظ کند.
با این حال، تهران به این جریانها اجازه نداده است ایران را به پایگاه جنگ علیه طالبان تبدیل کنند.
یک منبع نزدیک به جبهههای مخالف طالبان در مشهد ایران گفت سپاه پاسداران این جریانها را بخشی از نظام پیشین افغانستان میداند که در کنار امریکا ایستاده بودند.
به گفته او، ایران نزدیکی جریانهای مقاومت با ایالات متحده به ویژه در بیست سال جمهوریت را بخشی از «کارنامه سیاه» آنان میداند.
یک بررسی موسسه خاورمیانه نشان میدهد سیاست ایران در برابر طالبان بیشتر بر عملگرایی استوار است تا همسویی ایدئولوژیک.
تهدید داعش خراسان، امنیت مرزها، آب هلمند، مهاجرت، تجارت و رقابت با کشورهای دیگر از عوامل اصلی این رابطه دانسته شده است.
این نهاد به این نتیجه رسیده است که جبهههای مخالف در شرایط کنونی توان ایجاد یک تهدید جدی برای حاکمیت طالبان را ندارند. حمایت نظامی از این جریانها میتواند رابطه تهران و طالبان را تخریب کند، بدون آنکه موازنه قدرت در افغانستان تغییر کند.
تجارت و مرز بر جنگ اولویت دارد
طالبان و ایران با وجود اختلافهای مذهبی و سیاسی، منافع مشترکی نیز دارند.
دو طرف با داعش خراسان دشمناند. ایران نگران حملات این گروه علیه شهروندان و مراکز شیعه در افغانستان و داخل ایران است. طالبان نیز داعش را مهمترین رقیب مسلح خود میداند.
امنیت مرز، جلوگیری از قاچاق مواد مخدر، کنترول رفتوآمد مهاجران و حفظ تجارت نیز برای تهران اهمیت دارد.
افغانستان یکی از بازارهای مهم کالا، سوخت و انرژی ایران است. مسیرهای ترانزیتی، بندر چابهار و راهآهن خواف به هرات نیز جایگاه افغانستان را در برنامههای اقتصادی ایران افزایش داده است.
یک عضو پیشین مجلس نمایندگان افغانستان میگوید تهران نمیخواهد با حمایت از یک جنگ تازه، این منافع را به خطر بیندازد.
طالبان نیز برخلاف دوره نخست، کوشیده است روابط دیپلوماتیک و اقتصادی خود را با ایران حفظ کند، نگرانیهای تهران را در زمینه داعش و مرز در نظر بگیرد و از رویارویی گسترده با جمهوری اسلامی خودداری کند.
اولگا یرین نیاسبِیدیوا، رئیس دفتر معاون دبیرکل سازمان ملل در امور مبارزه با تروریسم، روز چهارشنبه، ۱۴ اسد، در نشست شورای امنیت، گفت داعش خراسان همچنان توانایی و اراده حمایت یا الهامبخشی به حملات تروریستی خارج از افغانستان را حفظ کرده است. به گفته او، این گروه از بیثباتیهای محلی برای جذب نیرو، برنامهریزی حملات و حفظ شبکههای عملیاتی خود استفاده میکند.
نشست شورای امنیت سازمان ملل درباره تهدیدهای تروریستی علیه صلح و امنیت بینالمللی برگزار شد.
تمی بروس، معاون نماینده دایمی امریکا در سازمان ملل نیز در این نشست گفت که تهدید داعش خراسان در افغانستان همچنان پابرجا است. او گفت که این گروه، مانند دیگر شاخههای داعش و القاعده در مناطق مختلف جهان، از بیثباتیها برای گسترش فعالیتهای خود استفاده میکند.
مقام سازمان ملل هشدار داد که با وجود فشارهای گسترده ضدتروریستی در مناطق مختلف جهان، داعش همچنان خود را با شرایط جدید تطبیق میدهد و شاخههای آن به فعالیت ادامه میدهند. به گفته این مقام سازمان ملل، ساختار این گروه پراکندهتر شده، اما شاخههای آن همچنان زیر چتر یک ایدئولوژی مشترک فعالیت میکنند
نیاسبِیدیوا تأکید کرد که تهدیدهای تروریستی ماهیت فرامرزی دارند و هیچ کشوری به تنهایی قادر به مقابله با آن نیست. او از کشورهای عضو سازمان ملل خواست همکاریهای خود را در زمینه تبادل اطلاعات، کنترول مرزها، تحقیقات مالی و پیگرد قضایی گروههای تروریستی گسترش دهند.
این مقام سازمان ملل همچنین نسبت به استفاده روزافزون گروههای تروریستی از فناوریهای نوین هشدار داد و گفت داعش و گروههای وابسته به آن از هوش مصنوعی، ارتباطات رمزگذاریشده، پلتفرمهای دیجیتال، داراییهای مجازی و پهپادها برای پیشبرد اهداف خود بهره میبرند. او خواستار همکاری نزدیکتر دولتها و بخش خصوصی برای مقابله با این تهدیدها شد.
در این نشست، مقامهای سازمان ملل و نمایندگان کشورهای عضو شورا درباره گسترش فعالیت شاخههای داعش در مناطق مختلف، از جمله افریقا، خاورمیانه و جنوب آسیا، ابراز نگرانی کردند.
طالبان همواره تاکید کرده است که گروه داعش را سرکوب کرده و این گروه حضور فیزیکی در افغانستان ندارد. با این حال، داعش خراسان هرازگاهی مسئولیت حملات انتحاری در افغانستان را بر عهده میگیرد.
