معاون سفیر جمهوری اسلامی ایران در کابل، اعلام کرده است که تهران از هیچ جریان سیاسی یا نظامی مخالف طالبان حمایت نمیکند و نبرد مسلحانه علیه این گروه را «مقاومت» نمیداند. او گفته است که «دولت اسلامی» در افغانستان مستقر شده و همه طرفها باید از طریق گفتوگو مشکلات موجود را حل کنند.
اظهارات سید حسن مرتضوی، معاون سفیر جمهوری اسلامی ایران در کابل، با استقبال مقامهای طالبان مواجه شد و همزمان، جریانهای مخالف طالبان را نسبت به سیاستهای تهران ناامید کرد. این موضعگیری همچنین پرسشهایی را درباره رویکرد واقعی جمهوری اسلامی در قبال تحولات افغانستان و نحوه تعامل آن با طالبان و مخالفان این گروه مطرح کرده است.
این موضعگیری پس از دو رویداد مطرح شد؛ حضور همزمان مقامهای طالبان و رهبران جریانهای مخالف این گروه در مراسم تشییع رهبر پیشین جمهوری اسلامی در تهران و افزایش حملات جبهات مخالف طالبان در بدخشان.
معاون اقتصادی و وزیر خارجه طالبان به دعوت جمهوری اسلامی در مراسم تشییع علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، شرکت کردند. همزمان احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت ملی افغانستان، و محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان، نیز در این مراسم حضور داشتند. جمهوری اسلامی از این دو چهره بهطور رسمی پذیرایی کرد؛ اقدامی که خشم طالبان را برانگیخت.
مجری مراسم «وداع» با خامنهای از احمد مسعود و محمد محقق به عنوان «هیئت عالی مقاومت افغانستان» یاد کرد. او احمد مسعود را فرزند «قهرمان فقید مبارزات مردم افغانستان» خواند و گفت حضور او «یادآور پیوندهای دیرینه دو ملت همسایه و احترام مشترک و مجاهدت، کرامت و آرمان آزادی است.»
عبداللطیف نظری، معین وزارت اقتصاد طالبان، این اقدام تهران را مغایر با حقوق بینالملل دانست و گفت جمهوری اسلامی با میزبانی همزمان از طالبان و مخالفان این گروه «هم به نعل میکوبد و هم به میخ.»
محمد محقق نیز حضور خود و احمد مسعود در این مراسم را «نشاندهنده ارتباط عمیق دو ملت برادر» توصیف کرد.
از احمد مسعود در تهران به عنوان رهبر جبهه مقاومت یاد شد، اما در کابل معاون سفیر ایران میگوید چیزی به نام مقاومت را به رسمیت نمیشناسند.
حسن کاظمی قمی، نماینده ویژه پیشین رئیسجمهور ایران در امور افغانستان، از دعوت مخالفان طالبان به مراسم تشییع علی خامنهای دفاع کرد. او گفته بود سیاست جمهوری اسلامی، بدون در نظر گرفتن اینکه کدام جناح در افغانستان حاکم است، «توجه به مردم افغانستان» است.
کاظمی قمی افزود که مردم افغانستان نمایندگان مختلفی دارند و در حال حاضر «نمایندگان بخشی از مردم افغانستان» حاکم کشور شدهاند، اما نمایندگان بخش دیگری از جامعه در قدرت حضور ندارند.
به نظر میرسد اظهارات مرتضوی، که از چهرههای نزدیک به سپاه قدس پاسداران جمهوری اسلامی است، تلاشی برای کاهش تنش با طالبان و حفظ روابط تهران با اداره این گروه باشد.
جمهوری اسلامی در سالهای گذشته روابط نزدیکی با طالبان برقرار کرده و همزمان ارتباط خود را با برخی جریانهای سیاسی مخالف این گروه نیز حفظ کرده است. جبهه مقاومت ملی افغانستان در ایران، بهویژه در شهر مشهد، دفتر دارد و شماری از اعضای آن، از جمله محمد اسماعیل خان، در ایران حضور دارند. احمد مسعود نیز در سالهای گذشته بارها به ایران سفر کرده است.
تهران از یک سو از استقرار اداره طالبان حمایت کرده و آن را «حکومت اسلامی» خوانده است، اما از سوی دیگر همواره بر تشکیل حکومت فراگیر با حضور گروههای مختلف اجتماعی و سیاسی تأکید کرده است.
وزیر خارجه جمهوری اسلامی نیز اخیراً در نشست وزیران خارجه سازمان همکاری شانگهای با تأکید بر اهمیت راهبردی ثبات افغانستان برای منطقه، اعلام کرد که تهران از هر ابتکاری برای شکلگیری «حکومتی فراگیر» در افغانستان حمایت میکند.
پیش از این، منابع آگاه به افغانستان اینترنشنال گفته بودند که جمهوری اسلامی برای جلوگیری از حملات جبهه مقاومت ملی علیه طالبان، اعضای این جبهه را در ایران تحت فشار قرار داده است. دو عضو ارشد جبهه مقاومت با حفظ هویت خود به افغانستان اینترنشنال گفته بودند که مقامهای ایرانی این جبهه را از جنگ با طالبان منع کردهاند.
سابقه مواضع متفاوت تهران درباره طالبان
مقامهای جمهوری اسلامی، بهویژه دیپلوماتهای ایرانی در کابل، در پنج سال گذشته مواضع متفاوتی درباره تحولات افغانستان اتخاذ کردهاند.
در سال ۱۴۰۱، حسن کاظمی قمی، نماینده پیشین رئیسجمهور ایران در امور افغانستان، گفته بود که امریکا با سازماندهی جبهه مقاومت به دنبال ایجاد آشوب در افغانستان است. او مدعی شده بود که امریکا هفت هزار نفر را در داخل خاک خود برای برنامههای آینده سازماندهی میکند و واشنگتن را متهم کرده بود که به دنبال ایجاد جنگهای مذهبی و قومی در افغانستان است.
کاظمی قمی بعداً از این اظهارات عقبنشینی کرد و گفت سخنان او بهدرستی بازتاب نیافته است. او تصریح کرد که جبهه مقاومت ملی وابسته به امریکا نیست، بلکه ایالات متحده تلاش دارد از مقاومت برای ایجاد جنگ داخلی در افغانستان سوءاستفاده کند.
این مقام پیشین جمهوری اسلامی همچنین با جنگ علیه طالبان در ولسوالی بلخاب سرپل در سال ۱۴۰۱ مخالفت کرده بود. مولوی مهدی، فرمانده ناراضی طالبان، در پی اختلاف با رهبری این گروه وارد جنگ با طالبان شد. کاظمی قمی در آن زمان گفته بود که رهبران دلسوز همه اقوام افغانستان باید از درگیری بلخاب فاصله بگیرند.
او گفته بود: «خیرخواهان افغانستان باید در مقابل درگیری بلخاب موضع بگیرند؛ محرک اصلی درگیری، سرویسهای اطلاعاتی چندملیتی هستند.»
شکاف در سیاستگذاری ایران درباره افغانستان
مواضع اخیر مرتضوی با دیدگاههای مطرحشده از سوی برخی دیگر از مقامهای جمهوری اسلامی در تضاد قرار گرفته و به باور برخی ناظران، شکاف درونی درباره پرونده افغانستان را آشکار کرده است.
حسن کاظمی قمی در زمان مأموریت خود در کابل بارها تأکید کرده بود که طالبان تمام واقعیت افغانستان نیست و جریانهای دیگر، از جمله جبهه مقاومت، بخشی از واقعیت سیاسی این کشور هستند. این موضعگیریها از سوی برخی ناظران به عنوان نوعی بهرسمیتشناسی مخالفان طالبان تعبیر شده بود.
اظهارات متفاوت مرتضوی و دیگر مقامهای جمهوری اسلامی نشان میدهد که میان نهادهای مختلف تصمیمگیر در ایران درباره نحوه تعامل با طالبان و جریانهای مخالف آن، اجماع کامل وجود ندارد.
عبدالحفیظ منصور، از مخالفان طالبان، به افغانستان اینترنشنال گفت که اظهارات مرتضوی میتواند جریانهای مخالف طالبان را بیشتر به سمت غرب سوق دهد.
او افزود که این موضعگیری تأثیر تعیینکنندهای بر جریانهای مقاومت نخواهد داشت، زیرا ایران در پنج سال گذشته حمایت نظامی، سیاسی یا اقتصادی قابل توجهی از مخالفان طالبان انجام نداده است. منصور این اظهارات را نشانهای از اختلافنظر در ساختار سیاسی ایران دانست.
نگرانیهای تهران از تحولات افغانستان
به باور برخی تحلیلگران، جمهوری اسلامی در شرایط کنونی با نگرانیهای چندگانهای در افغانستان روبهرو است.
تهران از یک سو نگران است که طالبان در صورت تغییر موازنه منطقهای، به سمت ایالات متحده نزدیک شود. طالبان در پنج سال گذشته روابط نزدیکی با جمهوری اسلامی داشته و برخی چهرههای بانفوذ در رهبری این گروه، بهویژه در قندهار، روابط نزدیکی با سپاه پاسداران داشتهاند.
از سوی دیگر، ایران نگران از دست دادن نفوذ خود در افغانستان و واگذاری میدان این کشور به پاکستان است. پاکستان در ماههای اخیر تلاش کرده است فشار بر طالبان را افزایش دهد و همزمان روابط خود را با برخی جریانهای مخالف این گروه گسترش دهد.
مجیبالرحمن رحیمی، پژوهشگر سیاسی، به افغانستان اینترنشنال گفت: «ایران با هر تحرکی که زیر چتر حمایت پاکستان باشد مخالف است، چرا که آن را زمینهساز حضور و نفوذ امریکا میداند.»
او اظهارات معاون سفیر ایران را محکوم کرد و پرسید: «چگونه ممکن است مقاومت اول مشروع باشد، اما مقاومت دوم نامشروع؟»ایران در دهه ۹۰ میلادی از نیروهای مخالف طالبان موسوم به «مقاومت اول» حمایت میکرد.رحیمی همچنین با اشاره به سیاستهای منطقهای ایران گفت که جمهوری اسلامی در عراق، یمن، سوریه و لبنان از گروههای متحد خود حمایت کرده و اقدامات آنها را «مقاومت» میخواند. او پرسید که اگر این اقدامات مشروع تلقی میشود، چرا مقاومت افغانستان مشروع نباشد؟
پیش از این نیز گزارشهایی منتشر شده بود که ایران تلاش کرده است مانع نزدیک شدن احمد مسعود به پاکستان شود. احمد مسعود در سالهای گذشته روابط نزدیکی با برخی محافل سیاسی در ایران داشته است.
پیش از این، نام و چهره قیوم ملنگ در عرصه عمومی افغانستان چندان شناختهشده نبود، اما رد پای او در نبردهای چریکی علیه طالبان در کوهپایههای هندوکش در سالهای گذشته نیز دیده میشود.
منابع از جبهه «سپاهی میهن» به افغانستان اینترنشنال گفتند قیوم ملنگ، زاده ولسوالی یفتل پایین بدخشان است؛ همان منطقهای که نخستین عملیات غافلگیرکننده این جبهه در آن انجام شد.
انتخاب یفتل به عنوان نقطه آغاز عملیات میتواند معنای نمادین داشته باشد. این منطقه نه تنها زادگاه ملنگ، بلکه بخشی از حوزهای است که کانون مبارزات ضد طالبانی در سه دهه اخیر بوده است.
قیوم ملنگ زاده ولسوالی یفتل بدخشان است؛ منطقهای که دوران کودکی او نیز در همانجا سپری شد و در دهه هفتاد خورشیدی از مراکز مهم مقاومت ضد طالبان به رهبری برهانالدین ربانی، رئیسجمهور پیشین افغانستان، به شمار میرفت.
فرمانده ملنگ پس از درگذشت پدرش در دوران کودکی، ناگزیر شد در سنین پایین بار مسئولیت اقتصادی خانواده را به دوش بکشد. او پس از فراغت از مکتب به ارتش ملی افغانستان پیوست.
منابع نزدیک به جبهه سپاهیان میهن میگویند ملنگ حدود ۱۵ سال تجربه نظامی دارد و پیش از سقوط دولت جمهوری، در صفوف نیروهای ویژه و کماندوهای ارتش افغانستان خدمت کرده است.
براساس آمار اداره بینالمللی مهاجرت، پس از امضای تفاهمنامه دوحه بین امریکا و طالبان، بیش از هشت میلیون افغان کشور را ترک کردند.
قیوم ملنگ اما از جوانانی بود که پس از اسد ۱۴۰۰ تصمیم گرفت به جای ترک افغانستان به پنجشیر برود و به جبهه مقاومت ملی افغانستان به رهبری احمد مسعود در پنجشیر بپیوندد. با این حال مشخص نیست چه زمانی و به چه دلیل او از آن جریان جدا شد و به یک گروه تازهتأسیس در بدخشان پیوست.
اطلاعات منتشرشده از سوی منابع نزدیک به «سپاهی میهن» تصویری از یک فرمانده میدانی ارائه میکند؛ فردی که بیشتر بر تجربه جنگی و شناخت جغرافیای شمال افغانستان تکیه دارد تا حضور پررنگ در شبکههای اجتماعی.
عملیات سقوط چرخبال طالبان در پنجشیر
یکی از منابع این جبهه ادعا کرده است که قیوم ملنگ در نزدیک به یکونیم دهه بیش از ۵۰ عملیات را رهبری کرده یا در آن مشارکت داشته است. افغانستان اینترنشنال بهطور مستقل نتوانسته این آمار را تأیید کند، اما نشانههایی از حضور او در برخی عملیاتهای ضد طالبان در فضای عمومی منتشر شده است.
از جمله، در عملیات نیروهای جبهه مقاومت ملی در پنجشیر در سال ۱۴۰۱ که به سرنگونی یک چرخبال طالبان انجامید، قیوم ملنگ دیده میشود.
با این حساب، سقوط یفتل اولین دستاورد نظامی قیوم ملنگ نیست، او به همراه خالد امیری مشارکت در سقوط چرخبال طالبان در پنجشیر را نیز در کارنامه دارد.
منابع نزدیک به قیوم ملنگ میگویند که او در سالهای اخیر در داخل افغانستان فعالیت داشته و «افغانستان را ترک نکرده است.»
نوارهای صوتی و ویدیویی
ویدیویی که در شبکههای اجتماعی منتشر شده، قیوم ملنگ را در کنار یک جویبار در منطقهای کوهستانی نشان میدهد با پکولی بر سر و دستمالی که بخشی از صورتش را پوشانده است.
در این ویدیو، تصویربردار از او میپرسد که عملیات چقدر طول خواهد کشید. پاسخ ملنگ چنین است: «مهم نیست که مبارزه چقدر طول میکشد؛ مهم این است که هدف خود را تعقیب میکنیم.»
او در ادامه از ادامه راه احمدشاه مسعود سخن میگوید؛ موضوعی که نشان میدهد گفتمان تاریخی مقاومت شمال همچنان بخشی از هویت مبارزه او علیه طالبان است.
«اشک خواهرم جمع نمیشود چونکه حقش را گرفتهاند»
یک فایل صوتی دیگر که گفته میشود مربوط به سال ۲۰۲۴ است، نیز تصویری از نگاه سیاسی او ارائه میکند. در این فایل، ملنگ ظاهرا در پاسخ به فردی که گفته «مبارزه علیه طالبان ننگ است» میگوید مشکلات اقتصادی، فقر و محدودیتهای اجتماعی از دلایل مخالفت او است.
او تاکید میکند که «ننگ و عار این است که خواهرم اشکش از بغل رویش جمع نمیشود. بخاطر حق مسلمش که از پیشش گرفته شده است.»
به این ترتیب، قیوم ملنگ محدودیتهای گسترده طالبان علیه زنان و دختران را یکی از دلایل اصلی مبارزه نظامی خود معرفی میکند.
این نوار صوتی و ویدیوها تا حدودی جهانبینی و ارزشهای قیوم ملنگ را آشکار میکند.
فرماندهی «عاشق ادبیات که جغرافیا را چون کف دست میشناسد»
یک منبع از جبهه سپاهیان میهن گفت قیوم ملنگ «عاشق ادبیات و بسیار کتابخوان است».
به گفته این منبع او در نزدیک به یک و نیم دهه گذشته در شمال افغانستان به شمول بدخشان، تخار، اندرابها و پنجشیر علیه طالبان جنگیده و اراضی را «مثل کف دستش» بلد است.
بامداد جمعه در یک رویداد غافلگیرکننده ولسوالی یفتل برای چند ساعت به دست یک جبهه نظامی تازه تاسیس به نام سپاهیان میهن سقوط کرد. چریکهای سپاهی میهن وارد ساختمانهای دولتی شدند، تجهیزات نظامی را به غنیمت گرفتند و پرچم خود را بر فراز بامها برافراشتند.
ولسوالی یفتل پایین، در نزدیکی شهر فیضآباد مرکز بدخشان، یکی از مناطق مهم این ولایت است. تصرف چندساعته این ولسوالی از سوی یک گروه مخالف طالبان، به یکی از مهمترین رویدادهای امنیتی اخیر بدخشان تبدیل شده و همچنان واکنشها و تحلیلهای سیاسی درباره آن ادامه دارد.
سپاهیان میهن با این حمله برای نخستینبار اعلام موجودیت کرد.
سپاهیان میهن کیست و چه کسانی آن را رهبری میکند؟
منابع محلی به افغانستان اینترنشنال میگویند که سپاهیان میهن متشکل از اقشار مختلف و باشندگان بدخشان است که در واکنش به افزایش نارضایتی از اداره طالبان در این ولایت شکل گرفته است.
به گفته این منابع، فعالان، برخی نظامیان پیشین و باشندگان محلی اعضای سپاهیان میهن هستند. آنان با شماری از فرماندهان پیشین مجاهدین و برخی جریانهای سیاسی در تماس و هماهنگیاند، اما وابستگی تشکیلاتی به هیچیک از این جریانها ندارند و خود را حرکتی مستقل معرفی میکند.
تاکنون درباره رهبر یا فرماندهان سپاهیان میهن اطلاعاتی در دست نیست.
یکی از اعضای این جریان به افغانستان اینترنشنال، انگیزه اصلی تشکیل سپاهیان میهن را «ظلم و سرکوب طالبان در بدخشان» توصیف کرد. او افزود: «دیگر نمیتوانستیم شاهد ادامه ستم طالبان بر مردم بدخشان باشیم. هدف ما بسیج مردم محل برای ایستادگی در برابر طالبان است.»
در کنار جبهه سپاهیان میهن، دستکم سه جبهه مشهور دیگر علیه طالبان میجنگد. جبهه مقاومت ملی افغانستان به رهبری احمد مسعود، جبهه آزادی افغانستان به رهبری یاسین ضیا و قطعه سبز به رهبری امرالله صالح.
بدخشان؛ کانون جدید مخالفت با طالبان
بدخشان در سالهای اخیر یکی از مهمترین مراکز فعالیت گروههای مخالف طالبان بوده است.
در این ولایت، جبهه مقاومت ملی و جبهه آزادی افغانستان بارها مسئولیت حملات علیه نیروهای طالبان را بر عهده گرفتهاند؛ حملاتی که عمدتاً بهصورت شبیخون، عملیات چریکی و هدف قرار دادن پاسگاههای طالبان انجام شده و در برخی موارد تلفاتی نیز به نیروهای طالبان وارد کرده است.
اکنون ظهور سپاهیان میهن نشان میدهد دامنه مخالفتهای مسلحانه در بدخشان رو به گسترش است و بازیگران تازهای نیز وارد این میدان شدهاند.
ظهور سپاهیان میهن همزمان با افزایش تنشها در بدخشان رخ داده است؛ ولایتی که در ماههای اخیر شاهد اختلاف میان فرماندهان محلی طالبان و نیروهای اعزامی از سایر ولایات، رقابت بر سر معادن، تنشهای اجتماعی و افزایش نارضایتی عمومی بوده است.
به نظر میرسد طالبان نیز این وضعیت را جدی گرفتهاند. در هفتههای اخیر محمد یعقوب، وزیر دفاع طالبان، به بدخشان سفر کرد و از چندین ولسوالی بازدید کرد، و این گروه همزمان یک قطعه نظامی جدید در این ولایت ایجاد و نیروهای بیشتری را در آن مستقر کرده است.
نماد سپاهیان میهن؛ طلوع خورشید از کوههای لاجورد
همزمان با ادامه واکنشها به حمله جبهه تازهتأسیس «سپاهیان میهن» به ولسوالی یفتل ولایت بدخشان، لوگوی این جبهه نیز به یکی از محورهای بحث در شبکههای اجتماعی تبدیل شده است.
لوگوی این جبهه از عناصر نمادینی چون سیمرغ، خورشید، کوههای هندوکش، سنگ لاجورد، شمشیر و ستاره تشکیل شده است. کاربران شبکههای اجتماعی این نشانهها را بازتابی از هویت تاریخی و اسطورهای توصیف کردهاند.
عبدالله خداداد، دیپلومات پیشین افغانستان، در شبکه اجتماعی اکس نوشت: «برخی از نمادهای بهکار رفته در نشان سپاهیان میهن، اختر طلایی باختر، خورشید خراسان و سنگ لاجورد است.» او همچنین افزود که «سیمرغ، پرنده بلندپرواز و دانای اساطیر خراسان، کوههای هندوکش و خنجر نیز در این نشان بهکار رفته است.»
کریم کوهیار، از کاربران شبکههای اجتماعی، نیز با اشاره به این نمادها نوشت که این عناصر «نه رنگ و بوی وابستگی ایدئولوژیک دارند و نه نشانی از وابستگی به قدرتهای خارجی؛ بلکه ریشه در تاریخ، فرهنگ، جغرافیا و هویت این سرزمین دارند.»
به گفته او، این نمادها مخاطب را به گذشته تاریخی، سرزمین و حافظه جمعی افغانستان پیوند میدهند.
واکنش طالبان
در پی حمله بیسابقه سپاهیان میهن به یفتل، اداره طالبان فصیحالدین فطرت، رئیس ستاد ارتش خود را مأمور کرد «سپاهیان میهن» را مهار کند. فطرت از کابل به یفتل بدخشان رفت و مدعی شد که حملات مهاجمان خنثی شده و آنان به هدف خود نرسیدهاند.
رئیس ستاد ارتش طالبان روز جمعه در بدخشان اعلام کرد که این گروه بامداد همان روز از نقشه مهاجمان مسلح برای حمله به ولسوالی یفتل پایین آگاه شده بود.
او در این باره گفت: «صبح زود خبر شدیم که دشمن پلان دارد در یفتل پایین اغتشاش کند.» فطرت افزود که پس از دریافت این اطلاعات، خود از کابل به بدخشان رفته و به نیروهای طالبان دستور اقدام داده است. به گفته او، طالبان توانستهاند این برنامه را خنثی کنند و مانع رسیدن مهاجمان به اهدافشان شوند.
حیاتالله مهاجر فراهی، معین وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان، روز جمعه با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی اکس نوشت: «دشمنان داخلی و خارجی باید حساسیت نیروهای امنیتی امارت اسلامی را در قبال هرگونه تهدید علیه این منطقه درک کنند.»
این مقام طالبان همچنین افزود کسانی که به گفته او مانع پیشرفت اقتصادی افغانستان میشوند، «شایسته هیچگونه ترحمی نیستند.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که در روزهای اخیر، درگیریها در ولایت بدخشان افزایش یافته است.
