وزیر سرحدات، اقوام و قبایل طالبان از مخالفان این گروه خواست از جنگ دست بکشند و به گفته او، «مانند برادر» در کنار طالبان زندگی کنند. نورالله نوری گفت دروازه «امارت» به روی مخالفان باز است و مدعی شد که افغانستان «آزاد» شده و ادعای مخالفان برای «آزاد کردن» این کشور نادرست است.
نورالله نوری، وزیر سرحدات، اقوام و قبایل طالبان، روز شنبه، ۲۴ اسد، در مراسم پنجمین سالروز بازگشت این گروه به قدرت در کابل گفت مخالفان طالبان ادعا میکنند که افغانستان را آزاد خواهند کرد، اما به گفته او، «سوال این است که از دست کی؟»
او گفت: «در موجودیت امریکا و انگلیس خیال آزادی نداشتند و حالا که افغانستان آزاد شده و به سوی ترقی گام برمیدارد، میخواهند آزادش کنند.»
نوری افزود اگر مخالفان واقعاً میخواهند افغانستان آباد شود و «به بیگانگان کار نمیکنند»، باید به طالبان بپیوندند و «مشترک با آنها زندگی کنند».
او همچنین گفت مردم افغانستان دیگر طرفدار جنگ نیستند و از جنگ خسته شدهاند.
این سخنان یک روز پس از اظهارات امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، مطرح میشود که گفته بود طالبان حاضر نیستند با مخالفان این گروه گفتوگو و مذاکره کنند.
در همین مراسم نیز، امیرخان متقی مخالفان طالبان را «لچک» خوانده و گفت ایستادگی آنان در برابر طالبان نتیجهای نخواهد داشت. متقی افزود: «اینکه چند لچک در برابر نظام بایستد، نه در تاریخ نتیجه داده و نه نتیجه خواهد داد. به این کسی خوش نباشد. ملت دوست و دشمن را میداند.»
وزیر سرحدات طالبان تأکید کرد که اداره طالبان «وحدت ملی» را در افغانستان تأمین کرده و همه گروههای اجتماعی و مذهبی را زیر شعار «حکومت اسلامی» گردهم آورده است.
او در بخشی از سخنانش خطاب به اعضای طالبان نیز گفت که نباید مغرور شوند و باید قدردان مردم باشند. نوری افزود که پیروزی طالبان کمال خودشان نیست، بلکه «لطف و کمک خدا» است.
وزیر اقوام، سرحدات و قبایل طالبان در ادامه خطاب به کشورهای همسایه و جامعه جهانی گفت افغانستان کشوری جنگزده و بحرانکشیده است و باید با حکومت و مردم این کشور همکاری شود. او از کشورها خواست در مشکلات داخلی افغانستان به دنبال منافع خود نباشند.
نوری گفت طالبان «دست دوستی» به سوی جهان دراز میکنند، به مذاکره باور دارند و خواهان روابط خوب با جامعه جهانی هستند.
در روزها و هفتههای اخیر، تحرکات و حملات مخالفان طالبان در نقاط مختلف افغانستان افزایش یافته است.
پس از چهار سال، یک ولسوالی در بدخشان برای چند ساعت به تصرف جبهه سپاهی میهن درآمد. جبهه آزادی افغانستان نیز برای چند روز در یک ولسوالی دیگر بدخشان با طالبان درگیری مستقیم داشت و از تصرف چند پاسگاه این گروه خبر داد.
همچنین درگیری میان طالبان و جمعهخان فاتح، فرمانده ناراضی این گروه، در بدخشان وارد پنجمین روز شده است. در این درگیریها، علاوه بر تلفات دو طرف، یک زن باردار تاجیکستانی در مناطق هممرز با ولسوالی نسی بر اثر تیراندازی طالبان کشته شده است. افراد تحت فرمان جمعهخان فاتح نیز یگ چرخبال طالبان را در ولسوالی نسی سقوط دادند.
نورالله نوری به دستور محمدحسن آخوند، رئیسالوزرای طالبان، در رأس هیئتی برای بررسی درگیری میان نیروهای این گروه و مردم، به ولسوالی یفتل بدخشان سفر کرده بود.
برای بسیاری از مردم، سقوط کابل کاملاً غیرمنتظره و شوکآور بود. کمتر کسی تصور میکرد نظامی که دو دهه با زحمت مردم و حمایت جامعه جهانی شکل گرفته بود، ظرف چند ساعت از هم بپاشد. اما برای کسانی که تحولات سیاسی و امنیتی را از نزدیک دنبال میکردند، نشانههای این فروپاشی از ماهها پیش آشکار شده بود: خروج نیروهای امریکایی، سقوط پیدرپی ولایتها، بنبست سیاسی، ضعف رهبری حکومت و وضعیت جبهههای جنگ، همگی از بحرانی عمیق حکایت داشتند.
در هفتههای پیش از سقوط، همراه با جمعی از فعالان فرهنگی و سیاسی، بهطور منظم درباره آینده کشور گفتوگو میکردیم. بیشتر ما احتمال فروپاشی نظام را جدی میدانستیم، هرچند هیچکس نمیتوانست سرعت و شکل دقیق آن را پیشبینی کند. در این حلقه، برخی از مقاومت مسلحانه سخن میگفتند و تاکید داشتند که کوچه به کوچه با طالبان جنگ خواهند کرد، گروهی نجات جان و خروج از کشور را در اولویت میدانستند و عدهای نیز بر کنار آمدن با واقعیت جدید تأکید میکردند. با این حال، پرسش مشترک همه این بود: اگر کابل سقوط کند، چه بر سر افغانستان خواهد آمد؟
صبحی که کابل دیگر شهر همیشگی نبود
صبح یکشنبه، ۲۴ اسد، کابل دیگر حالوهوای همیشگی خود را نداشت. هزاران خانواده که از سقوط ولایتها گریخته بودند، به پایتخت پناه آورده بودند. همزمان، شایعاتی در شهر پیچیده بود که شماری از نیروهای طالبان در میان آوارگان وارد کابل شدهاند. فضای شهر آکنده از اضطراب و نگرانی بود.
آن صبح برای تأیید اسناد هویتیام به وزارت امور خارجه، در نزدیکی ارگ ریاستجمهوری، رفتم. کارمندان هنوز پشت میزهایشان مشغول کار بودند، اما حضور همزمان شماری از مقامهای دولتی که برای تأیید مدارک و یافتن راه خروج مراجعه کرده بودند، نشان میداد شرایط دیگر عادی نیست.
حدود ساعت ۱۰ صبح، پس از پایان کارهای اداری، در محوطه وزارت با یکی از دیپلوماتهای ارشد درباره ویزای هند صحبت کردم؛ زیرا گذرنامههای من و اعضای خانوادهام در سفارت هند بود. او خبر داد که هند سفارت خود را تعطیل کرده است.
بیدرنگ به سوی سفارت رفتم، اما تمام مسیرها بسته بود و نیروهای امنیتی اجازه نزدیکشدن به ساختمان را نمیدادند. هند از نخستین کشورهایی بود که فعالیت سفارت خود را در کابل متوقف کرد. هشت جلد گذرنامه من و اعضای خانوادهام در همان سفارت باقی ماند؛ گذرنامههایی که سرنوشتشان تا امروز نیز برای من روشن نشده است.
بانکها، شایعات و شهری که فرو میریخت
پس از ناامیدی از دسترسی به سفارت، برای برداشت پول به عزیزی بانک رفتم. هزاران نفر در برابر ساختمان تجمع کرده بودند، اما خدمات بانکی عملاً متوقف شده بود؛ نه باجهها پولی پرداخت میکردند و نه دستگاههای خودپرداز کار میکردند. وضعیت در کابلبانک، میوند بانک، غضنفر بانک و دیگر بانکهای خصوصی نیز تفاوتی نداشت. مردم با نگرانی تلاش میکردند اندوختههای خود را نجات دهند، اما نظام بانکی عملاً از کار افتاده بود.
در همان ساعات، تیراندازی نیروهای امنیتی در نزدیکی برخی بانکها از جمله در شهر نو، شایعات مربوط به نزدیکشدن طالبان به ارگ ریاستجمهوری را در میان مردم و محافل سیاسی تقویت کرد.
با مشاهده آشفتگی شهر تصمیم گرفتم به خانه بازگردم. در مسیر خیرخانه، خیابانها مملو از موترهای کارمندان دولتی و شهروندانی بود که با شتاب تلاش میکردند خود را به خانه برسانند.
در راه، به دفتر روزنامه هشت صبح در قلعه فتحالله رفتم. آنجا نیز همه بحثها حول یک موضوع میچرخید: آینده کابل.
با وجود سقوط بیشتر ولایتها و حتی مناطق همجوار پایتخت، هنوز برخی باور داشتند کابل به دلیل حضور هزاران نیروی ارتش، امنیت ملی و کماندو و همچنین تعهدات جامعه جهانی سقوط نخواهد کرد و دستکم در ورودیهای شهر مقاومت شکل خواهد گرفت.
اما واقعیت چیز دیگری بود. در بسیاری از ولایتها، نیروهای امنیتی پیش از سقوط دستور عقبنشینی دریافت کرده بودند و در برخی مناطق نیز مقامهای محلی حتی پیش از رسیدن طالبان، دفاتر خود را ترک کرده بودند.
حوالی عصر، یکی از دوستانم در ریاست امنیت ملی با من تماس گرفت و گفت دستور آمده که همه اسناد محرمانه و حساس از بین برده شوند. برای من، این دستور یک معنا بیشتر نداشت: همهچیز تمام شده است.
لحظهای که امید از میان رفت
با وجود همه نشانهها، هنوز امیدوار بودم راهحلی سیاسی بتواند مانع فروپاشی کامل شود. اما این امید زمانی از میان رفت که از بام خانه شاهد پرواز دستهجمعی هواپیماها و هلیکوپترهای نظامی ارتش بودم.
دهها فروند هواپیما یکی پس از دیگری کابل را ترک کردند؛ پروازهایی که بعدها مشخص شد به سوی اوزبیکستان و تاجیکستان انجام شده بود. همان لحظه فهمیدم که دیگر چیزی از نظام باقی نمانده است.
همزمان هزاران نفر به میدان هوایی کابل هجوم بردند؛ برخی با عبور از دیوارها و برخی دیگر به امید هماهنگی با سفارتخانههای خارجی. من هرگز به میدان هوایی نرفتم؛ نه ارتباطی با نیروهای خارجی داشتم و نه آنجا را راهی برای نجات خود میدانستم.
ورود طالبان و شهری بدون دفاع
حدود ظهر، نخستین خبرهای ورود طالبان به کابل منتشر شد. ابتدا تصاویر حضور آنان در سرای شمالی در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد و سپس خبر رسید که از مسیر لوگر نیز وارد شهر شدهاند. با خروج اشرف غنی از کشور، آخرین امید برای بقای نظام و گذار مسالمتآمیز سیاسی نیز از میان رفت.
در منطقه خیرخانه، شخصاً شاهد بودم که رنجرهای پولیس در کنار خیابان رها شده بودند و شماری از نیروهای امنیتی لباسهای نظامی خود را از تن بیرون میآوردند تا شناخته نشوند. البته تانکهای نظامی و موترهای ارتش هفتهها در کنار خیابانها در کابل و ولایات رها شده بودند. در همان ساعات، برخی گروههای مسلح و دزدان نیز از خلأ امنیتی سوءاستفاده کردند. دستکم در یک مورد، در ناحیه پانزدهم کابل، یک رنجر پولیس هدف حمله قرار گرفت؛ دو نفر کشته و یک نفر زخمی شد و موتر پولیس در کنار خیابان رها ماند.
حوالی عصر، طالبان بهطور کامل وارد کابل شدند. در خیابانها گروههایی از آنان را دیدم که با موترهای فورد رنجر، تانکهای نظامی و وسایط پولیس در سطح شهر گشتزنی میکردند. از نحوه رانندگی برخی از آنان پیدا بود که تجربهای در استفاده از این وسایط ندارند.
چهره بسیاری از طالبانی که دیدم، خسته، گردآلود و آشفته بود؛ لباسهای خاکآلود و صورتهایی که آثار روزهای طولانی حضور در میدان جنگ را بر خود داشت. این تصویر برای بسیاری از شهروندان کابل ناآشنا و تکاندهنده بود.
در همان زمان، نگرانی جدی وجود داشت که خلأ قدرت به غارت شهر و گسترش هرجومرج منجر شود. با استقرار طالبان، دستکم این نگرانی تا حد زیادی برطرف شد و از غارت گسترده شهر جلوگیری شد.
طالبان که انتظار مقاومت سنگین را داشتند، با شهری روبهرو شدند که بدون نبرد در اختیارشان قرار گرفته بود؛ نه مقاومت سازمانیافته دولتی شکل گرفت و نه مقاومت مردمی.
همزمان، فضای رسانهای نیز بهطور کامل تغییر کرد. پخش برنامههای موسیقی و سرگرمی از تلویزیونها متوقف شد و بیشتر شبکهها و رادیوها به پخش قرآن کریم و تلاوت آن روی آوردند.
سکوت سنگین پایتخت
شب سقوط، برخلاف انتظار، چراغهای کابل همچنان روشن بود، اما سکوتی سنگین بر شهر سایه انداخته بود.
حدود ساعت هفت شام برای دیدن یکی از دوستانم از خانه بیرون شدم. نزدیک به یک کیلومتر پیاده رفتم، اما با هیچ انسانی روبهرو نشدم. خیابانهای اصلی کاملاً خالی بودند و هیچ موتری در رفتوآمد نبود. کابل در بهت و شوکی عمیق فرو رفته بود.
در روزهای نخست، از روبهرو شدن با طالبان هراس داشتم و تصور میکردم اگر مرا شناسایی کنند، جانم در خطر خواهد بود. نخستین بار در نزدیکی خانه، موتر نیروهای طالبان مقابلم توقف کرد؛ اما یکی از آنان تنها نشانی «کوتهسنگی» را پرسید.
در روزهای بعد، در ایستهای بازرسی و در شهر نو نیز بارها با طالبان روبهرو شدم. رفتار آنان در روزهای نخست محتاطانه بود. زیرا، دستور دریافت کرده بودند که با مردم با مهربانی و آرامش رفتار کنند. چون، برای طالبان باور کردنی نبود که بدون هیچ مقاومت و اخلالی، تمام قدرت را قبضه کنند و هیچ رقیبی را در صحنه نبینند.
به هر رو، طالبان برخلاف باور خودشان در کابل ماندند. اما تا آخر نحوه رفتار با مردم را نفهمیدند. بازرسی تلفن همراه، کیف جیبی، بازرسی تحقیرآمیز بدنی و حتی شلیک مستقیم در ایستهای بازرسی یک امر عادی بود. طالبان در کابل ماندند، شهری که بدویترین گروهها را اهلی کرد، اما مشخص نیست طالبان با مرور اهلی خواهند شد و یا خیر.
