روزنامهنگار
پاکستان سه سال پیش با تمام توان در تلاش بود تا برای طالبان در عرصه بینالمللی لابی کند؛ از رفع تحریمها و آزادسازی ذخایر بانک مرکزی گرفته تا واگذاری کرسی افغانستان در سازمان ملل متحد به طالبان.
اکنون اما موضع اسلامآباد ۱۸۰ درجه تغییر کرده است. پاکستان در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، طالبان و تهدیدهای امنیتی برخاسته از افغانستان را به یکی از محورهای اصلی دیپلوماسی خود تبدیل کرده است.
سه سال پیش، در یکی از نشستهای سازمان ملل متحد، نمایندگان اکثر کشورهای عضو شورای امنیت، «سرکوب گسترده و سیستماتیک زنان افغان به دست حاکمیت طالبان در افغانستان» را محکوم کردند. در همان نشست، منیر اکرم، سفیر وقت پاکستان در سازمان ملل متحد، در دفاع از حاکمیت طالبان گفت که در نتیجه تلاشهای طالبان، اقتصاد افغانستان بهبود یافته، امنیت برقرار شده و تجارت افغانستان با کشورهای همسایه رونق گرفته است.
منیر اکرم بدون اشاره به سیاستهای طالبان در قبال زنان و نقض حقوق بشر، تأکید کرد که حکومت طالبان باید به رسمیت شناخته شود و کرسی افغانستان در سازمان ملل متحد نیز به طالبان واگذار شود.
اما سه سال پس از آن اظهارات، روابط طالبان و پاکستان به نقطهای کاملاً متفاوت رسیده است. پاکستان اکنون در سطح بینالمللی، بیش از هر کشور دیگری، آشکارا درباره تهدید طالبان و افزایش فعالیت گروههای تروریستی در افغانستان سخن میگوید. اسلامآباد تلاش میکند خطرهای امنیتی ناشی از حاکمیت طالبان و حضور گروههای تروریستی در افغانستان را در سطح جهانی برجسته کند.
اسلامآباد در دو جبهه با طالبان درگیر است: جبهه نظامی و جبهه دیپلوماتیک.
امروزه پاکستان مخالف تعامل و عادیسازی روابط جامعه بینالمللی با طالبان و طرفدار افزایش تحریم، فشار و تقابل با طالبان است.
همزمان پیهم مواضع و پایگاههای طالبان را بمباران میکند.
تریبون تازه پاکستان علیه طالبان
رهبران پاکستان از حضور در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویارک استفاده کردند تا تهدیدهای امنیتی برخاسته از افغانستان را تا حد ممکن در دستور کار نشستهای بینالمللی قرار دهند.
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، در سخنرانی خود در مجمع عمومی با جزئیات به مسأله افغانستان پرداخت و سخنانش را عمدتاً بر دو محور متمرکز کرد: رعایت حقوق اساسی مردم افغانستان، بهویژه زنان و دختران، و برچیدن پناهگاههای گروههای تروریستی در افغانستان.
آقای شریف گفت افغانستان به منبع تهدید و صدور تروریسم تبدیل شده است. او افزود که جداییطلبان بلوچ و تحریک طالبان پاکستان از خاک افغانستان علیه پاکستان حمله میکنند.
اسحاق دار، معاون نخستوزیر و وزیر خارجه پاکستان، نیز در نشستهای جانبی مجمع عمومی ملل متحد گفت که بدون رفع تهدید تروریسم برخاسته از افغانستان، صلح و ثبات منطقهای ممکن نیست.
آقای دار در نشستهای مختلف، از جمله نشست سازمان همکاری اقتصادی و سازمان همکاری اسلامی، و همچنین در گفتوگو با رسانهها، بر تهدیدهای امنیتی برخاسته از افغانستان تأکید کرد.
این موضع البته به نشستهای مجمع عمومی محدود نیست. مقامهای پاکستان پیش از این نیز در نشستهای منطقهای، از جمله سازمان همکاری شانگهای، افغانستان تحت کنترول طالبان را بهعنوان منبع تهدید تروریستی علیه کشورهای همسایه مطرح کرده بودند.
مباحثی چون عدم مشروعیت داخلی، نقض گسترده حقوق زنان و دختران و تهدید روزافزون تروریزم برخاسته از خاک افغانستان، نقطه ضعف طالبان و موانع عمده بهرسمیتشناسی این گروه بوده است. این موارد را پاکستان به خوبی تشخیص داده و در سطح جهانی با آن مانور میدهد.
طالبان و خلأ دیپلوماتیک
در سوی دیگر، طالبان قرار دارد که عملاً حاکمیت افغانستان را در اختیار دارد، خود را «نماینده افغانستان» میداند و خواستار واگذاری کرسی افغانستان در سازمان ملل متحد است.
با این حال، طالبان در پنج سال گذشته نتوانسته است کرسی افغانستان در سازمان ملل را به دست آورد. همزمان، به دلیل سیاستهای این گروه، بهویژه در زمینه حقوق زنان و آزادیهای اساسی، فاصله افغانستان تحت حاکمیت طالبان با جامعه جهانی و انزوای اداره طالبان بیشتر شده است.
طالبان نهتنها کرسی افغانستان در مجمع عمومی سازمان ملل متحد را در اختیار ندارد، بلکه به دلیل حضور این گروه در قدرت، مشارکت رسمی نمایندگان افغانستان در شماری از نشستهای مهم بینالمللی نیز عملاً از میان رفته است.
در نتیجه، طالبان در عرصه دیپلوماتیک با یک خلأ جدی روبهرو است. گروهی که خود را نماینده افغانستان میداند، در مهمترین مجامع بینالمللی نماینده رسمی ندارد. در مقابل، پاکستان از این خلأ استفاده میکند تا روایت و دیدگاه خود درباره افغانستان را در سطح بینالمللی مطرح کند.
خلأ افغانستان در سطح بینالمللی را پاکستان پر کرده است. تا اینجای کار، پاکستان تنها کشوری بوده که با جزئیات درباره افغانستان در سازمان ملل متحد صحبت کرده است.
اهداف کارزار سیستماتیک پاکستان
یک. بخش عمده اظهارات شهباز شریف در مجمع عمومی و اسحاق دار در نشستهای حاشیهای متمرکز بر تهدید تروریسم و طالبان در افغانستان بود.
پاکستان تلاش میکند تصویر طالبان را از یک گروه که میتوان با آن تعامل کرد، به یک منبع فزاینده تهدید امنیتی برای منطقه تبدیل کند.
در پنج سال گذشته، بخش مهمی از رویکرد جامعه جهانی در قبال طالبان بر تعامل با این گروه برای جلوگیری از فروپاشی اقتصادی و انسانی افغانستان متمرکز بود. اما اکنون نگرانیها درباره امنیت منطقهای و فعالیت گروههای تروریستی در افغانستان افزایش یافته است. حتی متحدان منطقهای طالبان مانند چین، روسیه و ایران نیز از تهدید روزافزون از خاک افغانستان ابراز نگرانی میکنند.
پاکستان میخواهد این تغییر نگرش را تقویت کند و طالبان را هرچه بیشتر در برابر جامعه جهانی پاسخگو بسازد.
دوم. طرح مداوم تهدیدهای امنیتی برخاسته از افغانستان، برای پاکستان زمینهای نیز فراهم میکند تا اقدامات نظامی خود در داخل افغانستان را توجیه کند.
پاکستان در یک هفته پنج ولایت قندهار، خوست، پکتیا، کنر و پکتیکا را هدف حملات هوایی قرار داده است. اسلامآباد این حملات را در چارچوب مقابله با تهدیدهای امنیتی و گروههای مسلح مستقر در افغانستان توجیه میکند.
طالبان میگوید که در این حملات غیرنظامیان کشته شدهاند. سازمان ملل متحد نیز کشتهشدن غیرنظامیان را تایید کرده است. اما پاکستان تأکید دارد که حملات هدفمند، حسابشده و دقیق بوده است. برخی منابع میگویند که در یکی از حملات در ولایت قندهار شماری از رهبران تحریک طالبان پاکستان کشته شدهاند.
از این منظر، برجستهسازی تهدید تروریستی برخاسته از افغانستان در مجامع بینالمللی میتواند بخشی از تلاش پاکستان برای مشروعیتبخشی سیاسی به اقدامات نظامی خود باشد تا بتواند آزادانه به حملات در افغانستان ادامه دهد.
سوم. پاکستان همچنین تلاش میکند نگرانی کشورهای مختلف درباره تروریسم را به همکاری عملی علیه گروههای مسلح مستقر در افغانستان تبدیل کند.این همکاری میتواند شامل حمایت سیاسی و دیپلوماتیک، کمکهای مالی و تخنیکی، تبادل اطلاعات، تجهیزات و همکاری در زمینه مقابله با تروریسم باشد.
اسلامآباد میخواهد مسأله افغانستان را از یک اختلاف دوجانبه میان پاکستان و طالبان فراتر ببرد و آن را به یک نگرانی امنیتی مشترک برای کشورهای منطقه و جامعه جهانی تبدیل کند.
چهارم. پاکستان همزمان تلاش میکند طالبان و هند را در یک فضای دشوارتر دیپلوماتیک قرار دهد. هند یگانه کشوری است که حملات پاکستان بر پایگاهها و مراکز نظامی طالبان را محکوم کرده است. حتی ایران و روسیه نیز این حملات را محکوم نکردهاند. حضور پاکستان در نیویارک برجسته بوده است. از پاکستان نخستوزیر و از هند وزیر خارجه در مجمع عمومی سخنرانی کردند.
در پنج سال گذشته، یک اجماع نسبی در جامعه جهانی درباره ضرورت تعامل با طالبان برای حفظ نظم موجود، جلوگیری از فروپاشی اقتصادی و مهار بحران انسانی در افغانستان شکل گرفته بود.
اما اکنون نشانههای تغییر در این رویکرد دیده میشود. نگرانی کشورها درباره فعالیت گروههای تروریستی، وضعیت حقوق بشر و سیاستهای طالبان افزایش یافته است.
پاکستان سعی دارد که افکار عمومی جهانی و همکاری بینالمللی در برچیدن تهدید طالبان را با خود داشته باشد. آیا در این هدف موفق میشود؟
به نظر میرسد که طالبان با سیاستهای خود بیش از پیش بستر را برای تطبیق استراتژی پاکستان در افغانستان فراهم کرده است.
تجربه پنج سال نشان داد که انتظار از تغییر پالیسی و رویکرد طالبان بیهوده است. برخی کارشناسان معتقدند که طالبان به بنبست خورده و پاکستان از این بنبست استفاده کرده و اهداف خود را عملی خواهد کرد.
رابطه طالبان و پاکستان نیز به نقطه غیرقابل بازگشت رسیده است.
محمد محقق روز جمعه در گفتوگو با افغانستان اینترنشنال گفت هرچند طالبان در سالهای نخست حاکمیت دوباره خود تلاش کرد چهرهای «معتدلتر» نشان دهد، اما به گفته او، در پنج سال گذشته به تدریج سیاست واقعی خود در برابر گروههای سیاسی، اقوام، زنان و اقلیتهای مذهبی را آشکار کرده است.
او گفت: «طالبان میخواهد حکومتی مطابق عقیده، دیدگاه و قرائت مذهبی خودشان ایجاد کند» و افزود که این گروه نه تنها مذهب شیعه، بلکه قرائتهای متفاوت از مذهب حنفی را نیز تحمل نمیکند.
طالبان تاکنون به اظهارات تازه محمد محقق واکنش نشان نداده است.
اظهارات محقق در حالی مطرح میشود که در هفتههای اخیر گزارشهای متعددی از افزایش فشار بر نهادهای شیعی منتشر شده است. نیروهای طالبان پیشتر حوزه علمیه خاتمالنبیین در کابل را محاصره کردند و شماری از استادان و طلاب آن بازداشت شدند.
طالبان پیش از آن نیز فعالیت تلویزیون تمدن را متوقف کرده بود و تلویزیون راه فردا نیز بار دیگر بسته شد.
وزارت عدلیه طالبان پیشتر گفته بود توقف فعالیت تلویزیون تمدن به دلیل ارتباط آن با حزب حرکت اسلامی و استفاده از زمینی بوده که این وزارت آن را «غصبشده» میداند. مسئولان تلویزیون تمدن این ادعاها را رد کردهاند.
«تصمیم یک وزیر نیست»
محمد محقق در پاسخ به پرسشی درباره نقش عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیه طالبان، گفت فشار بر نهادهای شیعه را نمیتوان صرفاً تصمیم شخصی یک وزیر دانست.
او گفت: «یک وزیر نمیتواند مستقل از کل حکومت، یک استراتژی کلان را طراحی و عملی کند. این استراتژی مربوط به خود طالبان است.»
محقق افزود اگر دیگر مقامهای ارشد طالبان نمیتوانند مانع اقدامات وزیر عدلیه شوند، نمیتوان این اقدامات را صرفاً به یک وزارتخانه نسبت داد.
او همچنین به اختلافها بر سر شماری از شهرکهای عمدتاً هزارهنشین اشاره کرد و گفت فشارها از مراکز مذهبی و آموزشی فراتر رفته و به املاک و شهرکها نیز رسیده است.
محقق: احتمال فشار امریکا وجود دارد
رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان در بخش دیگری از این گفتوگو ادعایی را درباره نقش احتمالی امریکا مطرح کرد، اما برای آن سندی ارائه نکرد.
او با اشاره به مذاکرات طالبان با مقامهای امریکایی گفت: «شاید امریکا فشار آورده باشد» که محدودیتها بر شیعیان افزایش یابد؛ زیرا به گفته او، برخی طرفها شیعیان افغانستان را نزدیک به ایران تلقی میکنند.
افغانستان اینترنشنال نمیتواند این ادعای آقای محقق را مستقلاً تایید کند. شواهد علنی معتبری که نشان دهد امریکا از طالبان خواسته باشد فشار بر شیعیان افغانستان را افزایش دهد، در دست نیست.
محقق در عین حال گفت احتمال دیگر این است که این اقدامات مستقیماً از دیدگاه مذهبی طالبان ناشی شده باشد.
گزارش ۲۰۲۶ آژانس اتحادیه اروپا برای پناهندگی نیز میگوید فقه جعفری از نظام قضایی تحت کنترل طالبان و نصاب مکاتب و دانشگاهها کنار گذاشته شده و در مواردی با فقه حنفی جایگزین شده است. این گزارش همچنین به جمعآوری کتابهای مرتبط با تشیع از شماری از کتابخانهها و مراکز آموزشی اشاره میکند.
انتقاد از ایران
محمد محقق در این گفتوگو از سیاست جمهوری اسلامی ایران در برابر طالبان نیز انتقاد کرد و پرسید چرا تهران با وجود روابط نزدیک با طالبان نتوانسته مانع فشار بر شیعیان افغانستان شود.
او گفت ممکن است مقامهای ایرانی نیز از وضعیت شیعیان افغانستان «جگرخون» باشند، اما به دلیل «منافع ملی» و فشارهای بینالمللی بر ایران، قادر یا مایل به اعمال فشار جدی بر طالبان نباشند.
محقق همچنین با رد این دیدگاه که شیعیان افغانستان وابسته به ایراناند، گفت جامعه شیعه افغانستان پیشینه تاریخی مستقلی دارد و نسبتدادن آن به ایران «بهانهای برای فشار» بر شیعیان است.
هشدار درباره عمیقتر شدن شکاف قومی و مذهبی
رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان هشدار داد که ادامه سیاست کنونی طالبان میتواند شکافهای قومی و مذهبی را در افغانستان عمیقتر کند.
او گفت مسئله تنها هزارهها و شیعیان نیست و سیاست طالبان میتواند شکاف با تاجیکها، اوزبیکها و حتی پشتونهایی را که با قرائت این گروه موافق نیستند، افزایش دهد.
محقق گفت هزارهها و شیعیان افغانستان پس از سالها محرومیت، در دو دهه نظام جمهوری به نمایندگی سیاسی، رسانهها، مراکز آموزشی و مذهبی و سهمی در ساختار حکومت دست یافته بودند، اما بخش بزرگی از این دستاوردها پس از بازگشت طالبان از بین رفته است.
او در پاسخ به این پرسش که در صورت ادامه فشارها چه گزینهای برای جامعه هزاره و شیعه باقی میماند، احتمال افزایش مقاومت را مطرح کرد.
محقق گفت بسیاری از هزارهها تاکنون امیدوار بودند که وضعیت از طریق صلح و مذاکره تغییر کند، اما اگر مردم به این نتیجه برسند که «راه دیگری وجود ندارد»، ممکن است بخشی از آنان به مقاومت روی بیاورند.
او در پایان گفت: «یک ضربالمثل داریم که به تنگ آمد، به جنگ آمد.»
این تصمیم در دو مکتوب رسمی فرماندهی امنیه طالبان در ولایت بلخ ابلاغ شده که به امضای ملا عبدالرازق «راشد»، قوماندان امنیه این ولایت، رسیده است.
در مکتوبی که به تاریخ ۲۷ اسد سال جاری صادر شده است، به تمامی حوزههای امنیتی دستور داده شده است از خریدوفروش، آبادی و ساختوساز، نقلوانتقال، حفر چاه و هرگونه تصرف جدید در محدوده پنج شهرک جلوگیری کنند.
در این مکتوب آمده است که زمینهای این پنج شهرک پیش از این از سوی کمیسیون و محکمه اختصاصی زون شمال بررسی و بهگونه قطعی «امارتی» تثبیت شدهاند.
این پنج شهرک شامل خالد بن ولید با مساحت بیش از دو هزار و ۷۲۱ جریب، ناصر خسرو بلخی با ۱۰ هزار و ۸۴۰ جریب، ذبیحالله شهید با دو هزار و ۶۵۰ جریب، امیر علیشیر نوایی با یک هزار و ۱۰۰ جریب و برادران غضنفر با ۵۲۵ جریب زمین است.
در جدول این سند، وضعیت زمینهای تمامی این شهرکها «امارتی» درج شده است.
یک منبع آگاه به افغانستان اینترنشنال گفت که شهرک خالد بن ولید در دوره جمهوری با نفوذ و شبکه قدرت عطا محمد نور گره خورده بود؛ با این حال، در جدولهای مکتوب قوماندانی امنیه بلخ، نام عطا محمد نور بهعنوان یکی از طرفهای پرونده درج نشده است.
پیش از این نیز وزارت عدلیه طالبان در اعلامیهای جداگانه گفته بود که از مجموع کلی زمینهای این شهرک، تنها ۱۰ جریب زمین آن شخصی، متباقی «امارتی» تثبیت شده است.
در مکتوبی دیگر که به تاریخ ۴ سنبله سال جاری صادر شده است نیز نام ۳۳ شهرک دیگر درج شده و در آن به نیروهای امنیتی دستور داده شده است از هرگونه عمران، آبادی، خریدوفروش، تقسیم و ترکه در این شهرکها جلوگیری کنند.
از میان این ۳۳ شهرک، وضعیت هشت شهرک شامل بحراب، بیجاشدگان مارمل، امرخ، زینبیه، مهاجرین قرقین، جوادی، ظهیرالدین فاریابی و مایار مینه، بهطور قطعی «امارتی فیصلهشده» اعلام شده است.
با افزودهشدن این هشت مورد به پنج شهرک مکتوب نخست، شمار شهرکهایی که در اسناد طالبان بهطور نهایی ملکیت دولت اعلام شدهاند به ۱۳شهرک میرسد.
انتقادهای عطا محمد نور و تصمیم تازه طالبان
منابع در ولایت بلخ به افغانستان اینترنشنال میگویند که تصمیم تازه طالبان درباره شهرک خالد بن ولید و دیگر شهرکهای مورد منازعه، پس از انتقادها و اظهارات اخیر عطا محمد نور علیه طالبان گرفته شده است. این منابع همچنین اظهارات عبدالرشید دوستم را در این تصمیم طالبان تاثیرگذار میدانند.
منابع میافزایند که تصمیم طالبان به معنای اخراج فوری باشندگان این شهرکها یا تخلیه خانههای ساختهشده در آنها نیست؛ بلکه محور اصلی این تصمیم، تعیین وضعیت زمینها و اسناد مالکیت آنها است.
به گفته منابع، طالبان ممکن است از مالکان بخواهند برای زمینهای خود اسناد جدید دریافت کنند و در بدل آن، هزینهای بپردازند.
این منابع میگویند که هرچند این روند تاکنون بهصورت علنی و سراسری اعلام نشده است، مسئولان طالبان قرار است جزئیات آن را در روزهای آینده اعلام کنند.
وضعیت ۲۵ شهرک دیگر همچنان نامشخص است
در حالی که معاملات و ساختوساز در تمامی ۳۸ شهرک متوقف شده است، پرونده ۲۵ شهرک دیگر هنوز به نتیجه نهایی نرسیده و در محاکم، کمیسیون استرداد اراضی غصبشده و هیئت تخنیکی در دست بررسی است.
دستکم ۱۰ شهرک تحت رسیدگی محکمه اختصاصی زون شمال قرار دارند؛ از جمله شهرک استقلال، شهرک همدرد با مساحت سههزار و ۲۱۹ جریب در سرک نساجی، شهرک علامه شهید بلخی با مساحت یکهزار و ۵۰۰ جریب در دشت شور، پروژه دیپلوماتیک با مساحت دوهزار جریب در دشت شادیان و شهرک برهانالدین ربانی با مساحت یکهزار و ۱۰ جریب.
نصرتآباد، عمر فاروق، آریا، هاشمی و خاتمالانبیاء نیز شامل این فهرستاند.
پنج شهرک دیگر نیز در کمیسیون استرداد اراضی غصبشده تحت بررسی قرار دارند؛ از جمله شهرک کوچیها با مساحت پنجهزار جریب در دشت شور، و شهرکهای امام سجاد، گلستان، آتیلا و بلخ باستان.
۱۰ پروژه نیز تحت بررسی هیئت تخنیکی قرار دارند؛ از جمله شهرک حضرت بلال، پروژه عصمتالله شهید، کاریزیها، حبیبالله شهید، حیدر گدا، پروژه شهداء، کمپ سخی، سادات عربزاده، علیآباد و امید فردا.
براساس اسناد، هیئتهای مسئول سرگرم نقشهبرداری، تثبیت موقعیت و تطبیق اسناد مربوط به این پروژهها هستند و وضعیت شهرکها را بر مبنای مراحل مختلف حقوقی و تخنیکی بررسی میکنند.
براساس توضیحات درجشده در اسناد، زمینهای این شهرکها در چند دسته طبقهبندی شدهاند؛ از جمله زمینهایی که «امارتی فیصلهشده» اعلام شدهاند، پروندههای تحت رسیدگی محکمه، دوسیههای تحت بررسی کمیسیون و پروندههایی که برای مساحتسنجی، تثبیت حدود با جیپیاس و تطبیق با سوابق املاکی در اختیار هیئت تخنیکی قرار گرفتهاند.
آگاهان میگویند توقف معاملات مسکن در ۳۸ شهرک مزارشریف، وضعیت مالکیت زمین و سرنوشت ادامه ساختوساز در شماری از این شهرکها را با ابهام مواجه کرده است.
