عطامحمد نور: طالبان منطق مذاکره ندارد
عطامحمد نور، عضو هیئت رهبری شورای عالی مقاومت ملی برای نجات افغانستان و عضو شورای عالی تصمیمگیری جمعیت اسلامی، میگوید مخالفان طالبان به راهحل بدون جنگ علاقهمندند، اما این گروه «منطق مذاکره» ندارد.
عطامحمد نور، عضو هیئت رهبری شورای عالی مقاومت ملی برای نجات افغانستان و عضو شورای عالی تصمیمگیری جمعیت اسلامی، میگوید مخالفان طالبان به راهحل بدون جنگ علاقهمندند، اما این گروه «منطق مذاکره» ندارد.
آقای نور روز یکشنبه در یک نشست آنلاین به مناسبت پنجمین سال بازگشت طالبان گفت: «ما علاقهمندیم افغانستان بدون رفتن به جنگ دیگری راهحل داشته باشد، اما طالبان منطق مذاکره ندارد.»
او گفت مخالفان طالبان به یک «چتر بزرگ افغانستانشمول» نیاز دارند که جریانهای سیاسی و مدنی در آن حضور داشته باشند و نیازهای افغانستان در آن در نظر گرفته شود.
نور افزود اگر طالبان «از خرد کار گرفت»، راهحل سیاسی ممکن است، اما در غیر آن، جبهههای مخالف طالبان باید بیشتر از گذشته حمایت شوند.
او با اشاره به درگیریهای بدخشان گفت کسانی که در این ولایت میجنگند، عمق تنفر از طالبان را نشان میدهند.
آقای نور گفت یک رژیم میتواند با استفاده از فشار و ارعاب به قدرت برسد، اما نمیتواند از این راه مشروعیت ملی و بینالمللی به دست آورد.
او افزود نبود مشروعیت داخلی و بینالمللی طالبان و ایستادگی جوانان، نشاندهنده نفرت جامعه از طالبان است.
نور گفت حاکمیت باید از طریق انتخابات و براساس قانون اساسی به دست آید و در غیر آن مشروعیتی وجود ندارد.
او خواستار پایان پراکندگی مخالفان طالبان شد و گفت در صورت ادامه این وضعیت، «استبداد طالبی» ادامه خواهد یافت و به گفته او، «عمر ظالمین دراز خواهد شد.»
نور همچنین از جامعه مدنی، سیاستمداران و فرهنگیان خواست با اراده واحد در برابر طالبان بایستند.
او خواستار تهیه یک برنامه مدون و نقشه راه واحد برای مبارزه با طالبان شد.
آقای نور در بخش دیگری از سخنانش گفت طالبان در حالی که مردم گرسنهاند، در انتظار «پول فساد» و گرفتن زنان دوم و سوم هستند.
این رویدادها شامل حملات جبهه آزادی افغانستان، درگیری نیروهای طالبان و افراد جمعهخان فاتح و همچنین درگیری با مهاجمان ناشناس بوده است.
طالبان از ۲۴ اسد، روز سقوط حکومت جمهوری و ورود این گروه به کابل، به عنوان «روز پیروزی» یاد میکند.
این گروه روز شنبه مراسمی را در کابل و شماری از ولایتها برگزار کرد. در کابل نیز تدابیر شدید امنیتی برقرار شده بود.
همزمان با این مراسم، گزارشهای رسیده از بدخشان نشان داد که درگیریهای مسلحانه از چند محور جریان دارد. منابع محلی به افغانستان اینترنشنال گفتند که درگیریها از روز تا شب شنبه در مایمی، زیباک، نسی، شکی و فیضآباد ادامه داشت.
میزان تلفات این درگیریها به طور مستقل روشن نشده است.
ولسوالی زیباک
جبهه آزادی افغانستان روز شنبه از حمله «پیشدستانه» به مواضع طالبان در ولسوالی زیباک خبر داد.
این جبهه گفت نیروهایش مواضع طالبان در خطوط مقدم نبرد را با هاوان هدف قرار دادهاند. جبهه آزادی گفت این حمله زمانی انجام شد که نیروهای طالبان برای حمله به مواضع این جبهه آماده میشدند.
جبهه آزادی مدعی شد در این حمله به طالبان تلفات وارد شده و شماری از کشتهها و زخمیها به مراکز درمانی زیباک و شفاخانه فیضآباد منتقل شدهاند. این جبهه رقم مشخصی از تلفات ارائه نکرد و طالبان نیز درباره این ادعا چیزی نگفت.
ساعاتی بعد، منابع محلی از درگیری مستقیم نیروهای جبهه آزادی و طالبان در منطقه توپخانه زیباک خبر دادند. به گفته منابع، دو طرف در این درگیری از سلاحهای سبک و سنگین استفاده کردند.
جبهه آزادی همچنین گفت نیروهایش در دو منطقه توپخانه و سنگلیچ با طالبان درگیر شدهاند. ویدیوهایی که به افغانستان اینترنشنال رسیده، شلیک هاوان از مواضع نیروهای این جبهه را نشان میدهد.
شام شنبه، جبهه آزادی از هدف قرار دادن یک موتر رنجر حامل نیروهای طالبان در روستای سنگلیچ زیباک خبر داد. این جبهه گفت موتر هنگام عقبنشینی از خط نبرد هدف قرار گرفت و پس از آن به داخل دره سقوط کرد. جبهه آزادی در آن زمان گفت از سرنوشت سرنشینان موتر اطلاعی ندارد. طالبان درباره این ادعا نیز چیزی نگفته است.
ولسوالی نسی
در نسی، درگیری میان نیروهای طالبان و افراد وابسته به جمعهخان فاتح روز شنبه برای پنجمین روز ادامه یافت.
این جنگ پس از آن آغاز شد که نیروهای طالبان برای خلع سلاح افراد جمعهخان فاتح وارد عمل شدند. منابع گفتند طالبان در روزهای بعد نیروهای کمکی و تجهیزات سنگین زمینی و هوایی را به منطقه فرستاد.
منابع محلی گفتند درگیری در منطقه شاخدره نسی نیز ادامه داشت.
طالبان شبکههای مخابراتی را قطع کرد، دستگاههای وایفای را جمعآوری کرد و برای رفتوآمد پس از شام محدودیت وضع کرد.
شام شنبه نیز منابع گفتند طالبان دکانداران و ساکنان را از بازار نسی بیرون کرده و شماری از هوتلها و ساختمانها را به مواضع نظامی تبدیل کرده است.
در روزهای پیش از سالگرد بازگشت طالبان نیز نبرد نسی شدت گرفته بود.
چرخبالهای طالبان مواضع افراد جمعهخان فاتح را بمباران کردند و منابع محلی گفتند یک چرخبال نظامی طالبان روز پنجشنبه در منطقه ریگ کفشین سقوط کرده است.
ولسوالی مایمی
شام شنبه دامنه درگیریها به مایمی نیز رسید. منابع محلی به افغانستان اینترنشنال گفتند نیروهای طالبان و افراد مسلح در این ولسوالی درگیر شدند و این درگیری تلفاتی نیز برجا گذاشت. هویت طرف درگیر با طالبان در گزارش اولیه به طور رسمی مشخص نشده بود.
یک منبع محلی نیز گفت در مایمی مردم علیه طالبان دست به شورش زدهاند، اما ابعاد و سازماندهندگان این درگیری به طور مستقل روشن نشده است.
ولسوالی شکی
در شکی نیز گزارشهایی از درگیری منتشر شد، اما هویت مهاجمان روشن نبود. پیش از آن، طالبان شماری از کارگران معادن و باشندگان محل را بازداشت کرده و نیروهای تازهنفس را در این ولسوالی مستقر کرده بود.
منابع گفتند طالبان نگران پیوستن مردم این مناطق به نیروهای جمعهخان فاتح بود.
فیضآباد
گزارشهای رسیده به افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که در فیضآباد، مرکز بدخشان، نیز درگیری رخ داده است.
به گفته منابع، پاسگاه دوآبه در مربوطات یفتل بالا هدف حمله قرار گرفت و درگیری برای مدتی ادامه یافت.
برخی منابع گفتند پس از آن نیز صدای تیراندازی پراکنده شنیده میشد. هویت مهاجمان مشخص نشده است.
این نخستین باری است که در پنج سال گذشته سالگرد بازگشت طالبان به قدرت در ولایت یاز افغانستان با چالشهای امنیتی روبهرو میشود.
یوناما نیز به افغانستان اینترنشنال گفت وضعیت بدخشان را زیر نظر دارد، اما اطلاعات تاییدشدهای درباره وضعیت غیرنظامیان در مناطق درگیری در اختیار ندارد. تا شام شنبه نیز رقم مستقلی از مجموع تلفات درگیریهای پنج منطقه بدخشان در دست نبود.
منابع محلی یکشنبه، ۲۵ اسد به افغانستان اینرنشنال گفتند در پی درگیری نیروهای طالبان با افراد جمعه فاتح، مراکز صحی، نهادهای آموزشی و مساجد در ولسوالی نسی و مناطق همجوار به مکانهای نظامی تبدیل شدهاند. به گفته منابع، در حال حاضر تمامی دکانهای بازار ولسوالی نسی بستهاند و مردم اجازه بیرون شدن از خانههای خود را ندارند.
بربنیاد اطلاعات، تمامی مسیرهای روستاها به مرکز ولسوالی نسی بسته شده است. به گفته منابع محلی ولسوالی نسی و مناطق همجوار به «منطقه کاملا نظامی» تبدیل شده و صدها خانواده در میان درگیریها بدون مواد غذایی و امکانات ضروری گیر افتادهاند.
یک باشنده ولسوالی نسی روز شنبه در پیامی به افغانستان اینترنشنال نوشت: «خانوادههای ما به خاطر جنگ طالبان در مناطق کوهستانی ولسوالی نسی گیر ماندهاند. نیروهای طالبان به آنها شلیک میکند و اجازه نمیدهد از ساحات مرتفع پایین شوند.» او تاکید کرد که خانوادهها گیر مانده در این مناطق در فصل گرما به آب و غذا دسترسی ندارند.
با این حال، منابع هشدار میدهند که در صورت ادامه درگیری و اجازه ندادن به خانوادهها و افراد ملکی برای خروج منطقه نظامی، فاجعه بزرگ انسانی رخ خواهد داد. هرچند تعداد دقیق خانوادههای گیر مانده در این درگیری مشخص نیست، اما منابع گفتند دستکم صدها خانواده بدون امکانات اولیه در تقلا برای خروج از این منطقه قرار دارند.
یک منبع روز شنبه گفت شمار اندکی از خانوادهها با موترهای پیکاپ و داتسن موفق به فرار از این منطقه شدند. به گفته او این خانوادهها به سختی توانستد خانههای خود را رها کرده به سمت فیضآباد فرار کنند.
از آغاز درگیری نیروهای طالبان با افراد جمعهخان فاتح، فرمانده ناراضی این گروه در ولسوالی نسی و دیگر مناطق دروازها دستکم شش روز میگذرد. طالبان در این مدت برای سرکوب این فرمانده سابق خود صدها نیروی اضافی به دروازهای بدخشان فرستاده است.
این در حالی است که پیشتر منابع محلی گفتند صدها کارگر معدن نیز، در میان درگیریها در معادن گیر ماندهاند. به گفته منابع طالبان به معدنچیها که گفته میشود مواد غذایی کافی برای زنده ماندن ندارند، اجازه نداده از مناطق مرتفع پایین شوند.
ویدیویی که به افغانستان اینترنشنال رسیده نشان میدهد که یک کارگر معدن از وسط صخرههای کوه فریاد میزند و از نیروی طالبان میخواهد به آنها شلیک نکند. او میگوید: «خواهش میکنم قاری صاحب نزن ما ملکی هستیم، گرسنه ماندیم، کجا بریم.» این معدنچی بارها تاکید میکند که کارگر است و در پی درگیری از معدن فرار کرده، اما همچنان تهدید میشود که از ساحه مرتفع معدن پایین نیاید.
این فایل صوتی را ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، با عنوان سخنرانی هبتالله آخندزاده به مناسبت پنجمین سالگرد بازگشت طالبان به قدرت در شبکه اکس منتشر کرده است. هبتالله در این پیام مدعی شده که پس از قدرتگیری طالبان امنیت در سراسر کشور برقرار شده و «در تمام ولسوالیها صدای مرمی شنیده نمیشود».
رهبر طالبان همچنین گفته است که در یک قرن گذشته، افغانستان حکومتی مانند اداره این گروه نداشته است.
سخنگوی طالبان درباره زمان و مکان دقیق محل سخنرانی هبتالله آخندزاده اطلاعاتی ارائه نکرده است.
اظهارات رهبر طالبان درباره امنیت سرتاسری و آرامش در سراسر کشور، همزمان با افزایش حملات حملات مخالفان و درگیریها در بدخشان منتشر شده است.
جبهه آزادی افغانستان اعلام کرده است که از روز شنبه، ۲۴ اسد، تاکنون با نیروهای طالبان در زیباک بدخشان درگیری داشته است.
همزمان، در روزهای گذشته، نیروهای طالبان و افراد جمعهخان فاتح، فرمانده ناراضی این گروه، در نسی و مناطق همجوار آن در بدخشان درگیریهای متعدد داشتهاند. فصیحالدین فطرت، رئیس ارتش طالبان روز یکشنبه برای مذاکره با فاتح به بدخشان رفت.
هبتالله: حمایت از نظام طالبان «فرض» است
هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان در این پیام همچنین از حاکمیت طالبان به عنوان نتیجه «جهاد مقدس» یاد کرده و گفته است حمایت از حکومت این گروه برای هر افغان «فرض» است.
رهبر طالبان در این پیام، ۲۴ اسد ۱۴۰۰ را روز «پیروزی» طالبان و «شکست اشغال امریکا» توصیف کرد و گفت این رویداد با «کمک خداوند و نیروهای دیندوست و وطندوست» تحقق یافته است. او همچنین مدعی شد که طالبان از رهگذر «جهاد مقدس»، امریکا را در برابر مردم افغانستان و جهان «شرمنده» و «شکستخورده» ساختهاند.
آخندزاده گفت اکنون در افغانستان «یک نظام شرعی، خدایی و افغانی» حاکم است و از اعضا و هواداران طالبان خواست برای حفظ این نظام تلاش کنند.
آخندزاده در عین حال از نظام جمهوری پیشین انتقاد کرد و گفت در دوره انتخابات جمهوری، گاهی دو نفر همزمان خود را رئیسجمهور اعلام میکردند. او این موضوع را نشانه ضعف ساختار سیاسی حکومت پیشین دانست.
رهبر طالبان بار دیگر بر اطاعت از حکومت خود تأکید کرد و خطاب به اعضای این گروه گفت که آنان در برابر مردم، شریعت و خداوند مسئولیت دارند و باید از نظام موجود حفاظت کنند.
او همچنین از «وحدت» و «همبستگی» میان مردم افغانستان سخن گفت.
در این سخنرانی، هبتالله آخندزاده به موضوع حقوق زنان، محدودیتهای اعمالشده بر آموزش و کار زنان، وضعیت مشروعیت بینالمللی حکومت طالبان، مشکلات اقتصادی، بیکاری و بحران معیشتی مردم اشارهای نکرد.
طالبان در ۲۴ اسد ۱۴۰۰ پس از فروپاشی نظام جمهوری وارد کابل شدند و قدرت را در افغانستان به دست گرفتند. با گذشت پنج سال از حاکمیت این گروه، حکومت طالبان هنوز از سوی هیچ کشوری به استثنای به رسمیت شناخته نشده است.
به گفته همسرش، در خانه پنج کودک خردسال گرسنه بودند و او برای تأمین نیازهای روزمره خانواده با مشکل روبهرو بود. سرانجام توانست شوهرش را بیدار کند. جواد پس از بیدار شدن مدتی گیج و خشمگین بود و کمی بعد میان این زوج مشاجره درگرفت.
اما این، به گفته همسر جواد، نخستین بار نبود که او برای مدت طولانی میخوابید.
او میگوید در ماههای گذشته، جواد گاهی یک یا چند روز را بیشتر در خواب میگذراند و در این مدت مسئولیتهای خانوادگی خود را انجام نمیداد.
همسرش چندین بار از جیب او قرص پیدا کرده بود. جواد گفته بود این قرصها را برای سردرد مصرف میکند. اما نزدیکان خانواده میگویند او به مصرف «زیکپ» ــ نام تجاری پرگابالین ــ وابسته شده بود.
جواد بعدها هنگام فروش پرگابالین بازداشت شد و بیش از سه ماه را در زندان طالبان گذراند.
داستان او به یکی از پرسشهای تازه درباره بازار مواد در افغانستان میانجامد: آیا پس از کاهش شدید کشت خشخاش و ممنوعیت مواد مخدر سنتی، بخشی از مصرف مواد به سوی داروهای طبی و مواد مصنوعی در حال حرکت است؟
پاسخ قطعی به این پرسش هنوز وجود ندارد.
اما تحقیقات چند هفتهای افغانستان اینترنشنال، شامل گفتوگو با مسئولان مراکز درمان اعتیاد، شفاخانههای خصوصی، دهها داروخانه، اتحادیه داروسازان افغانستان، واردکنندگان و تولیدکنندگان دارو، مصرفکنندگان، فروشندگان مواد مخدر، مقامهای پیشین مبارزه با مواد مخدر و دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، شواهدی از دسترسی و مصرف غیرپزشکی پرگابالین و ترامادول در بخشهایی از افغانستان به دست آورده است.
این تحقیق نمیتواند اندازه این بازار یا شمار افرادی را که به پرگابالین وابستهاند مشخص کند. افغانستان آمار ملی و قابل اتکایی درباره مصرف غیرپزشکی این دارو در اختیار ندارد.
اما مصاحبهها و اسناد بررسیشده تصویری از بازاری چندلایه ارائه میکنند: داروهایی که برای درمان بیماری تولید و وارد میشوند، در کنار مواد مصنوعی و مواد مخدر سنتی، در برخی نقاط از مسیرهای رسمی و غیررسمی به دست مصرفکنندگان میرسند.
پرگابالین (زیکپ) چیست و چرا مورد سوءمصرف قرار میگیرد؟
پرگابالین دارویی است که برای درمان برخی انواع صرع، دردهای عصبی و اختلال اضطراب فراگیر استفاده میشود. این دارو بر سیستم عصبی مرکزی اثر میگذارد.
اما پرگابالین، برخلاف موادی مانند تریاک یا هروئین، ذاتاً یک ماده مخدر غیرقانونی نیست. کاربرد پزشکی مشخص دارد و در بسیاری از کشورها بهعنوان دارو تجویز میشود.
در عین حال، بررسیهای سازمان جهانی بهداشت نشان داده است که پرگابالین میتواند مورد سوءمصرف قرار گیرد و در برخی مصرفکنندگان باعث وابستگی شود.
خوابآلودگی، گیجی، کاهش هوشیاری و اختلال هماهنگی حرکتی از جمله عوارض شناختهشده آن هستند. قطع ناگهانی دارو، بهویژه پس از مصرف طولانی یا دوزهای بالا، نیز میتواند با علائم ترک همراه باشد.
خطرات آن در صورت مصرف همزمان با داروها یا مواد تضعیفکننده سیستم عصبی مرکزی، بهویژه مواد افیونی، میتواند افزایش یابد و در موارد شدید به اختلال تنفسی منجر شود.
بنابراین، مسئلهای که در افغانستان مطرح است، «مخدر بودن» پرگابالین نیست؛ بلکه مصرف آن بدون تجویز، مصرف بیش از مقدار تجویزشده یا استفاده از آن برای ایجاد آثار روانی است.
الگوی بازار مواد در افغانستان در حال تغییر است
افغانستان سالها یکی از مهمترین منابع تریاک و هروئین جهان بود. اما پس از ممنوعیت کشت خشخاش از سوی طالبان، تولید خشخاش بهشدت کاهش یافته است.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد در ارزیابی منتشرشده در فبروری ۲۰۲۶ همچنان مواد سنتی را بخش مهمی از الگوی مصرف در افغانستان میداند، اما همزمان به اهمیت مواد مصنوعی و سوءمصرف برخی داروهای طبی اشاره میکند.
در این ارزیابی، مردان مورد بررسی، چرس و تریاک را از جمله مواد رایج در جوامع خود معرفی کردند. در کنار آنها، «تابلیت کی» و متامفتامین یا شیشه نیز در میان موادی بودند که گزارش شدند.
این دادهها نشان نمیدهد که داروهای نسخهای جایگزین تریاک یا چرس شدهاند.
اما نشان میدهد که بازار مواد در افغانستان دیگر فقط به مواد سنتی محدود نیست.
چرا کابل در این میان اهمیت دارد؟
کابل بزرگترین مرکز شهری افغانستان و یکی از مراکز اصلی ارائه خدمات درمانی و دارویی در کشور است.
افغانستان اینترنشنال از دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد درباره عوامل احتمالی افزایش دسترسی به داروهای مورد سوءمصرف در کابل پرسید.
این نهاد در پاسخ، به عواملی مانند جمعیت بالای کابل، دسترسی بیشتر به داروخانهها و مراکز درمانی خصوصی و وجود شبکههای غیررسمی فروش دارو اشاره کرد.
کابل همچنین یکی از مراکز اصلی درمان اختلالات مصرف مواد است.
اما هیچیک از این دادهها بهتنهایی ثابت نمیکند که کابل «کانون مصرف پرگابالین» در افغانستان است.
برای چنین نتیجهای، به مطالعات شیوع و دادههای قابل مقایسه میان کابل و سایر ولایتها نیاز است؛ دادههایی که در حال حاضر وجود ندارد.
آنچه در مراکز درمان اعتیاد دیده میشود
در شفاخانه هزاربستر تداوی معتادین ابنسینا در کابل، یکی از مراکز بزرگ درمان افراد دارای اختلال مصرف مواد، یک منبع آگاه که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش منتشر شود، گفت بیش از نیمی از بیماران این مرکز را جوانانی تشکیل میدهند که به گفته او پس از مصرف پرگابالین وابسته شدهاند.
این منبع گفت برخی از این افراد در ادامه به مصرف «تابلیت کا» و مواد مصنوعی دیگر روی آوردهاند.
این ادعا بهطور مستقل تأیید نشد و مشخص نیست این برآورد بر اساس پرونده چند بیمار یا مربوط به چه دورهای است.
به گفته همین منبع، بسیاری از مراجعهکنندگان جوان و شهرنشیناند و برخی تحصیلات دانشگاهی دارند.
او همچنین از جوانی سخن گفت که به گفته او پس از مصرف ۴۰ قرص ۷۵ میلیگرمی پرگابالین در یک روز، اقدام به خودزنی کرده بود. این منبع گفت برخی مصرفکنندگان پرگابالین و «تابلیت کا» سابقه چندین اقدام به خودکشی داشتهاند.
منبع که میگوید به اطلاعات پنج مرکز درمان اعتیاد در کابل دسترسی دارد، همچنین مدعی افزایش مصرف پرگابالین در میان دانشآموزان و درمان یک نوجوان ۱۴ ساله به دلیل وابستگی به این دارو شد.
تصویری بزرگتر از بحران
یافتههای این منبع در شرایطی مطرح میشود که سازمان ملل متحد نیز از افزایش مصرف مواد مصنوعی و سوءمصرف داروهای طبی در افغانستان خبر داده است. با این حال، ارزیابی ملی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد تأکید میکند که مصرف مواد در افغانستان همچنان عمدتاً تحت تأثیر مواد سنتی است و دادههای موجود بهتنهایی میزان شیوع سوءمصرف پرگابالین را در کشور مشخص نمیکند.
در عین حال، اسناد سازمان ملل نشان میدهد که پرگابالین و زیکپ در بحث تغییر بازار مواد در افغانستان مطرح شدهاند؛ در گزارش «بررسی تریاک افغانستان ۲۰۲۵» نیز در اظهارات بخش مبارزه با مواد مخدر طالبان، پرگابالین و زیکپ در میان موادی ذکر شدهاند که به گفته این نهاد، برخی مصرفکنندگان مواد مخدر به سوی آنها روی آوردهاند. این اظهارات، با این حال، داده مستقل درباره میزان مصرف پرگابالین در افغانستان نیست.
آنچه از مجموعه این شواهد میتوان گفت این است که سوءمصرف داروهای طبی در افغانستان به موضوعی فزاینده در حوزه سلامت و درمان اعتیاد تبدیل شده است؛ اما برای تعیین ابعاد واقعی مصرف پرگابالین، میزان وابستگی، شیوع آن در میان دانشآموزان و نرخ بازگشت به مصرف پس از درمان، به دادههای منظم و قابل راستیآزمایی نیاز است.
از دانشآموزان تا کادر صحی و نیروهای طالبان
بلخ در شمال افغانستان میزبان شماری از مراکز درمان افراد دارای اختلال مصرف مواد است. یک مسئول ارشد که میگوید به اطلاعات چهار مرکز درمان اعتیاد در این ولایت دسترسی دارد، با حفظ هویتش به افغانستان اینترنشنال گفت تا ۷۰ درصد بیماران این مراکز، سابقه مصرف پرگابالین یا «زیکپ» را داشتهاند.
این رقم بهطور مستقل تأیید نشده است و مشخص نیست این برآورد بر اساس پروندههای چه تعداد بیمار و در چه بازه زمانی انجام شده است.
به گفته این منبع، در میان افرادی که سابقه مصرف پرگابالین داشتهاند، علاوه بر دانشآموزان، شماری از کارکنان بخش صحی، از جمله نرسها، نیز دیده میشوند. او مدعی است برخی از این افراد پس از مصرف پرگابالین به مصرف مواد مصنوعی دیگر، از جمله «تابلیت کا»، روی آوردهاند.
این منبع همچنین ادعا میکند که در میان مراجعهکنندگان به مراکز درمان اعتیاد در بلخ، افرادی از اعضای طالبان نیز حضور دارند؛ افرادی که به گفته او، در ساختار حکومت طالبان وظایف رسمی دارند.
او گفت: «تا ۱۵ نفر از مجاهدین را داریم که در امارت اسلامی کار میکنند، وظیفه رسمی دارند؛ افسر هستند، سرباز هستند، در محکمه و ولایت کار میکنند و به این مواد معتاد شدهاند.»
به گفته این منبع، این افراد به دلیل مصرف پرگابالین، «تابلیت کا» و مواد دیگر، در مراکز درمان اعتیاد تحت درمان قرار گرفتهاند. افغانستان اینترنشنال نتوانسته است هویت یا وضعیت درمانی این افراد را بهطور مستقل تأیید کند.
این منبع همچنین از انتقال یک جوان ۲۰ ساله به یکی از مراکز درمانی خبر داد و گفت این فرد پس از مصرف مقدار زیادی پرگابالین در یک روز، در حالت بیهوشی به مرکز منتقل شده بود.
او در موردی دیگر ادعا کرد که والی طالبان در بلخ دو تن از افراد نزدیک خود را برای درمان به یکی از مراکز فرستاده و این افراد در اتاقهای ویژه تحت درمان قرار گرفتهاند. طالبان تاکنون این ادعا را رسما تایید نکردهاند.
دسترسی آسان به پرگابالین
به گفته این منبع، دسترسی به پرگابالین در بلخ برای جوانان و کارکنان حکومت طالبان دشوار نیست. او میگوید این دارو هم از برخی داروخانهها و هم از فروشندگان غیررسمی مواد قابل تهیه است و با قیمت نسبتاً پایین فروخته میشود.
او دسترسی به این قرصها را «بسیار آسان» توصیف کرد.
در حالی که پرگابالین یک داروی پزشکی با کاربردهای درمانی مشخص است، سوءمصرف آن میتواند با خوابآلودگی، گیجی و وابستگی همراه باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز درباره امکان سوءمصرف و وابستگی به این دارو بررسیهایی انجام داده است.
رشد مراکز خصوصی ترک و تداوی اعتیاد؛ نشانهای از بازاری تازه
بررسیهای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که همزمان با افزایش تقاضا برای درمان اعتیاد، شمار شفاخانهها و کلینیکهای خصوصی درمان اعتیاد، بهویژه در کابل، افزایش یافته است.
عبید مجددی، رئیس پیشین اتحادیه شفاخانههای خصوصی، به افغانستان اینترنشنال گفت که در این اواخر دستکم هفت شفاخانه خصوصی برای درمان اعتیاد و بیماریهای روانی در کابل ایجاد شده است.
به گفته او، افزایش این مراکز میتواند نشانهای از افزایش تقاضا برای خدمات درمان اعتیاد باشد.
افغانستان اینترنشنال برای بررسی خدمات این مراکز، صفحات مجازی آنها را نیز بررسی کرد. در تبلیغات شماری از این مراکز، درمان افراد وابسته به پریگابالین (زیکپ) بهطور آشکار وعده داده شده است.
ردپای پریگابالین در شبکههای اجتماعی
افغانستان اینترنشنال در جریان این تحقیق، فعالیت صفحات و حسابهای شبکههای اجتماعی در افغانستان، از جمله فیسبوک، اینستاگرام و تیکتاک، را نیز بررسی کرد.
یافتههای این بررسی نشان میدهد که شماری از تولیدکنندگان محتوا درباره مصرف پریگابالین با شهروندان و مصرفکنندگان گفتوگو کردهاند. در چند مورد، مصاحبهشوندگان از افزایش مصرف این دارو در میان جوانان ابراز نگرانی کرده و درباره پیامدهای آن هشدار دادهاند.
در این ویدیوها، برخی مصاحبهشوندگان همچنین از دسترسی آسان به پریگابالین سخن گفته و از جوانان و شهروندان خواستهاند از مصرف خودسرانه آن خودداری کنند.
از داروخانه تا دستفروشان؛ تجارت پنهان اما پرسود
با وجود محدودیتهای وضعشده برای فروش برخی دوزهای بالای پرگابالین، این پرسش مطرح است که حجم رو به افزایش این دارو چگونه به دست مصرفکنندگان میرسد.
یافتههای افغانستان اینترنشنال، بر اساس گفتوگو با داروسازان، صاحبان داروخانهها، مصرفکنندگان و منابع فعال در بازار دارو، حاکی از آن است که دسترسی به پرگابالین، با نام تجاری «زیکپ»، در بخشهایی از افغانستان همچنان آسان است و بخشی از خرید و فروش آن خارج از شبکه رسمی دارو انجام میشود.
جانآغا، معاون اتحادیه سراسری داروخانههای کابل، به افغانستان اینترنشنال گفت فروش پرگابالین ۳۰۰ میلیگرمی «کاملاً ممنوع است»، اما خرید و فروش مخفیانه این دارو همچنان ادامه دارد.
او همچنین گفت بخشی از داروهای خاص، از جمله برخی داروهای نسخهای، بهصورت غیررسمی و قاچاق وارد افغانستان میشوند. به گفته او، «شرکتهای بزرگ واردکننده دارو» نیز در برخی موارد در این روند نقش دارند.
افغانستان اینترنشنال برای تهیه این گزارش با مسئولان و مالکان بیش از ۴۰ داروخانه در چهار منطقه کابل، هرات، بلخ و بدخشان گفتوگو کرده است.
اکثر داروفروشان افزایش تقاضا برای پرگابالین، بهویژه از سوی جوانان، را تأیید کردند. بیشتر آنان فروش این دارو بدون نسخه را رد کردند، اما گفتند برخی داروخانههای دیگر ممکن است آن را بهصورت پنهانی و بدون نسخه در اختیار مصرفکنندگان قرار دهند.
احمد جاوید [نام مستعار] مالک یک داروخانه در کابل، گفت به دلیل تقاضای بالا و سود فروش، برخی داروخانهها پرگابالین را به افراد مورد اعتماد خود بدون طی مراحل معمول عرضه میکنند.
او گفت: «به خاطر تقاضای بلند و فایده زیاد، برخی داروخانهها زیکپ را برای افراد مورد اعتمادشان، با گذاشتن در داخل پاکتهای پلاستیکی، میفروشند.»
ستار [نام مستعار] مالک یک داروخانه در هرات، به افغانستان اینترنشنال گفت روزانه بین ۱۵ تا ۲۰ نفر برای خرید پرگابالین به داروخانه او مراجعه میکنند. او گفت این دارو را تنها در صورت ارائه نسخه در اختیار مشتریان قرار میدهد.
بازاری فراتر از داروخانهها
گفتوگوهای افغانستان اینترنشنال با منابع مختلف نشان میدهد که بازار پرگابالین تنها به داروخانهها محدود نیست. برخی منابع از فروش این دارو از طریق دستفروشان و فروشندگان غیررسمی مواد نیز خبر میدهند.
این در حالی است که پرگابالین یک داروی پزشکی است و برای درمان برخی بیماریها از جمله دردهای عصبی و صرع استفاده میشود. اما مصرف بدون نظارت پزشکی میتواند خطر سوءمصرف، خوابآلودگی و وابستگی را افزایش دهد.
ترکیب این دارو با برخی مواد دیگر، بهویژه مواد افیونی و داروهای تضعیفکننده سیستم عصبی مرکزی، نیز میتواند خطر عوارض جدی را افزایش دهد.
یافتههای این تحقیق نشان میدهد که در کنار بازار رسمی دارو، شبکهای غیررسمی برای دسترسی به پرگابالین وجود دارد؛ اما اندازه واقعی این بازار، حجم قاچاق و سهم داروخانهها، واردکنندگان و فروشندگان غیررسمی در آن، بدون دادههای رسمی و بررسیهای مستقل قابل تعیین نیست.
از واردات قانونی تا تولید داخلی و قاچاق
تقاضای بالای پرگابالین در بازار افغانستان، به گفته فعالان صنعت دارو، علاوه بر زنجیره رسمی تأمین دارو، توجه شبکههای غیررسمی و قاچاقچیان را نیز به این دارو جلب کرده است.
یعقوب منگل، معاون اتحادیه واردکنندگان دارو، به رادیوی افغانستان اینترنشنال گفت ضعف نظارت زمینه قاچاق برخی داروها از پاکستان، ایران و هند را فراهم کرده است.
به گفته او، دوزهای پایینتر پرگابالین از مسیرهای قانونی وارد افغانستان میشوند، اما بخشی از دوزهای بالاتر از مسیرهای غیررسمی به بازار راه پیدا میکنند.
منگل همچنین گفت ممنوعیت فروش پرگابالین ۳۰۰ میلیگرمی به قطع کامل دسترسی به این دارو منجر نشده است؛ زیرا برخی مصرفکنندگان با خرید چند قرص با دوز پایینتر، مقدار مورد نیاز خود را تأمین میکنند.
او افزود که تقاضای بازار برای پرگابالین باعث شده است چند شرکت داروسازی در داخل افغانستان نیز این دارو را تولید کنند و محصولات خود را تا دوز ۱۵۰ میلیگرم به بازار عرضه کنند.
منگل از شرکتهای سنوفارما در قندهار، زعفران فارما در بلخ و اویسن فارما در هرات نام برد.
شعیب صدیقی، مدیر تولیدات سنوفارما، به افغانستان اینترنشنال گفت این شرکت که حدود ۲۰۰ نوع دارو تولید میکند، پرگابالین ۵۰، ۷۵ و ۱۵۰ میلیگرمی را نیز تولید و در بازار توزیع میکند.
اما درباره زعفران فارما روایت متفاوت است. با وجود آنکه تبلیغات مربوط به پرگابالین در بروشورها و صفحات مجازی این شرکت در بلخ دیده میشود، صمد سروری، مسئول بازاریابی زعفران فارما در شمال، تولید این دارو توسط شرکت را رد کرد.
سروری در عین حال گفت با وجود ممنوعیت واردات دارو از پاکستان، قاچاق پرگابالین از این کشور همچنان ادامه دارد.
افغانستان اینترنشنال برای دریافت دیدگاه مسئولان اویسن فارما در هرات تلاش کرد، اما تا زمان انتشار این گزارش پاسخی دریافت نکرد.
بازار رسمی و غیررسمی
اظهارات مسئولان اتحادیههای داروخانهها و واردکنندگان دارو، همراه با گفتوگوهای افغانستان اینترنشنال با داروخانهها و فعالان بازار، نشان میدهد پرگابالین در افغانستان علاوه بر کاربرد پزشکی، با تقاضای قابل توجهی در بازار غیرپزشکی نیز روبهرو است.
با این حال، برای تعیین حجم واقعی واردات قانونی، تولید داخلی، قاچاق و میزان مصرف غیرپزشکی پرگابالین در افغانستان، آمار جامع و قابل اتکای ملی در دسترس نیست.
آنچه از شواهد این تحقیق برمیآید، شکلگیری بازاری چندلایه برای پرگابالین است؛ بازاری که در آن داروی تولیدشده در داخل، واردات قانونی و محمولههای غیررسمی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و بخشی از تقاضا نیز از مسیرهای خارج از شبکه رسمی تأمین میشود.
روایت مصرفکنندگان؛ چرا جوانان به زیکپ روی میآورند؟
افغانستان اینترنشنال با ۱۰ مصرفکننده پرگابالین که عمدتاً در کابل و بلخ زندگی میکنند، گفتوگو کرده است.
شش نفر از این افراد بین ۲۵ تا ۴۰ سال سن داشتند و در زمان انجام مصاحبه بیکار بودند. چهار نفر دیگر بین ۱۸ تا ۲۵ سال داشتند و در میان آنان دانشآموز، دانشجو و فرد شاغل نیز حضور داشت.
بیشتر این افراد، مشکلات اقتصادی، بیکاری و نداشتن چشمانداز روشن برای آینده را از جمله دلایل روی آوردن خود به پرگابالین عنوان کردند. با این حال، این گفتوگوها با ۱۰ مصرفکننده نمیتواند نشاندهنده دلایل مصرف در میان همه مصرفکنندگان این دارو در افغانستان باشد.
سیر [نام مستعار] پس از بازگشت طالبان به قدرت شغلش را از دست داده و اکنون سه فرزند دارد. او میگوید حدود یک سال پیش، از طریق دوستانش با پرگابالین آشنا شد.
او گفت: «بیشتر دوستانم استفاده میکنند. وقتی در کنار هم هستیم، همه میخواهیم خستگیمان رفع شود و دل خود را خوش بسازیم.»
سیر میگوید معمولاً هفتهای دو بار پرگابالین مصرف میکند و گاهی آن را با آب یا نوشیدنیهای انرژیزا میخورد.
میرویس، ۲۲ ساله، نیز میگوید دوستانش نخستین کسانی بودند که این قرص را به او معرفی کردند.
وقتی از او پرسیدیم آیا پس از مصرف پرگابالین رفتار خشونتآمیز داشته است، گفت: «وقتی مصرف نکنم، ناراحتیام بیشتر میشود و جنجال میکنم.»
این گفته، بهتنهایی نمیتواند نشان دهد که پرگابالین علت رفتار خشونتآمیز یا تحریکپذیری اوست. تغییرات خلقی و رفتاری میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و برای تعیین رابطه مستقیم آن با یک دارو، ارزیابی پزشکی لازم است.
صبور، ۳۸ ساله، که در یک شرکت خصوصی کار میکند، مدعی است شماری از همکارانش نیز از پرگابالین و دیگر داروهای روانفعال استفاده میکنند.
او گفت: «چندین سال است که با هم همکار هستیم، اما در یک سال اخیر، خوی، عادت، حوصله و رفتار همکارانم که از این داروها استفاده میکنند بسیار تغییر کرده و بینهایت کمحوصله شدهاند.»
دسترسی آسان
یکی از نکات مشترک در گفتوگو با مصرفکنندگان، نحوه دسترسی آنان به پرگابالین بود.
تقریباً همه این افراد گفتند که این دارو را از طریق داروخانههای شهری یا فروشندگان غیررسمی مواد تهیه میکنند.
این روایتها با یافتههای دیگر این تحقیق درباره دسترسی نسبتاً آسان به پرگابالین در برخی شهرهای افغانستان همخوانی دارد.
روایت این افراد نشان میدهد که برای بخشی از مصرفکنندگان، پرگابالین تنها بهعنوان یک داروی درمانی وارد زندگیشان نشده است؛ بلکه در برخی موارد از طریق شبکه دوستان، برای کاهش احساس خستگی، تغییر حالت روحی یا فرار موقت از فشارهای زندگی به آنان معرفی شده است.
چرا بازار از مواد مخدر سنتی به سمت قرصهای صنعتی رفته است؟
برای یافتن پاسخ این پرسش، افغانستان اینترنشنال با شماری از فروشندگان مواد مخدر در کابل و چند ولایت دیگر گفتوگو کرده است.
سالم، نام مستعار، که میگوید نزدیک به دو دهه در شمال افغانستان به فروش انواع مواد مخدر مشغول بوده، افزایش تقاضا برای پرگابالین را تأیید میکند.
او گفت: «در دوران جمهوریت مشروبات الکولی و تابلیت کا بازار گرم داشت، اما فعلاً چون قیودات زیاد است و اقتصاد مردم هم ضعیف است، بیشتر فروشات ما تابلیت پرگابالین و تابلیت کا است.»
به گفته سالم، او هر قرص پرگابالین را بین ۵۰ تا ۱۲۰ افغانی میفروشد. او قیمت «تابلیت کا» را نیز از حدود ۲۰ افغانی اعلام کرد و گفت قیمت آن به توان مالی خریدار بستگی دارد.
سالم همچنین از تجربه شخصی خود در مصرف پرگابالین سخن گفت. او مدعی شد حدود یک سال پیش، برای نزدیک به دو ماه بهطور پیوسته این دارو را مصرف کرده و میزان مصرف روزانهاش در آن دوره به ۲۴۰۰ میلیگرم رسیده بود.
او گفت پس از دو ماه مصرف، در برابر اعضای خانوادهاش رفتار خشونتآمیز داشته و پس از آن تصمیم گرفته است مصرف پرگابالین را متوقف کند.
سالم اکنون میگوید از «تابلیت کای» خارجی، یا به تعبیر خودش «باکیفیت»، استفاده میکند.
او مشتریان خود را عمدتاً نوجوانان و جوانان بیکار و کمدرآمد معرفی میکند و مدعی است شماری از افراد طالبان و کارکنان ادارات این گروه نیز از مشتریان او هستند.
سالم همچنین مدعی است ادامه فعالیت فروشندگان مواد مخدر بدون همکاری برخی مسئولان محلی و افراد بانفوذ در میان طالبان امکانپذیر نیست.
بازداشت فروشندگان
صمد، نام مستعار، فروشنده دیگری در کابل، میگوید در نخستین سال حکومت طالبان، به دلیل نداشتن افراد رابط در میان این گروه، دو بار هنگام فروش «تابلیت کا» بازداشت شده است.
او مدعی است در جریان بازداشت در زندان طالبان مورد ضربوشتم قرار گرفته، اما پس از آنکه خود را فردی معتاد معرفی کرده، چند ماه بعد آزاد شده است.
صمد همچنین مدعی است برخی دوستانش در پی مصرف زیاد این داروها، به گفته او، «کنترول دهان و دندان» خود را از دست دادهاند.
از فروش مواد تا زندان
جواد، همان فردی که روایت زندگیاش در ابتدای این گزارش آمده است، نیز مدتی بعد هنگام فروش پرگابالین از سوی نیروهای طالبان بازداشت شد.
او بیش از سه ماه در زندان طالبان بود.
نزدیکان جواد میگویند او با پرداخت ۵۰۰ هزار افغانی آزاد شد و اتهام فروش غیرقانونی پرگابالین علیه او، پس از پرداخت رشوه، به اتهام اعتیاد تغییر یافت.
با این حال، روایت این فروشندگان تصویری از بازاری ارائه میکند که در آن پرگابالین در کنار مواد مخدر سنتی و مواد مصنوعی دیگر معامله میشود؛ بازاری که بخشی از آن در داروخانهها و بخش دیگری خارج از شبکه رسمی دارو فعالیت دارد.
پشت پرده بازار؛ قاچاق و تولید غیرقانونی
سود حاصل از فروش و افزایش تقاضا برای برخی داروهای روانفعال، نگرانیهایی را درباره گسترش قاچاق و تولید غیرقانونی این مواد در افغانستان ایجاد کرده است.
فرهاد بشریار، کارشناس مبارزه با مواد مخدر، به افغانستان اینترنشنال گفت بر اساس بررسیهای او، برخی مقامهای طالبان، از جمله مسئولان گمرکی و مرزی، در قاچاق این داروها دست دارند.
او همچنین مدعی شد در کنار قاچاق، لابراتوارها و مراکز تولید غیرمعیاری در بخشهایی از افغانستان فعالاند و برخی داروهای روانفعال و مواد مخدر صنعتی را تولید و وارد بازار غیررسمی میکنند.
در جریان تهیه این گزارش، سه فروشنده مواد مخدر نیز به افغانستان اینترنشنال گفتند که برخی داروهای روانفعال، بهویژه «تابلیت کا»، از مراکز تولیدی در بخشهایی از افغانستان به دست آنان میرسد.
این فروشندگان از ولسوالی بلخ، ولسوالی امامصاحب قندوز، دره مومند در ننگرهار و منطقه سرای شمالی کابل بهعنوان محلهایی نام بردند که به گفته آنان، مواد تولیدشده در آنها وارد شبکه توزیع میشود.
لابراتوارهای کوچک؛ بخشی از شبکه تولید
ابراهیم ازهر، معاون پیشین وزارت مبارزه با مواد مخدر، میگوید لابراتوارهای تولید مواد مخدر صنعتی همچنان در بخشهایی از افغانستان فعالاند.
او گفت: «لابراتوار یک ساختمان مغلق و پیچیده نیست؛ بلکه با یک دیگ، تعدادی شبکه زرد و یک فضای باز هم میتوان صدها نوع داروی روانگردان تولید کرد.»
ازهر همچنین مناطق قبایلی پاکستان، بهویژه بازار باجور، را از مسیرهای مهم قاچاق مواد مخدر صنعتی عنوان کرد.
او گفت پیوندهای اقتصادی و اجتماعی میان ساکنان دو سوی خط دیورند، در کنار فعالیت شبکههای قاچاق، مبارزه با انتقال غیرقانونی مواد میان افغانستان و پاکستان را دشوار کرده است.
وزارت داخله طالبان: قاچاق تابلیتهای نشئهآور از خارج ادامه دارد
وزارت داخله طالبان میگوید مبارزه با مواد مخدر و بهویژه قاچاق و توزیع تابلیتهای نشئهآور، از اولویتهای نیروهای امنیتی این گروه است.
عبدالمتین قانع، سخنگوی وزارت داخله طالبان، در اظهارات متعدد گفته است که پس از ممنوعیت کشت و تولید مواد مخدر سنتی، تمرکز این وزارتخانه بر جلوگیری از قاچاق مواد مصنوعی و داروهای مورد سوءمصرف، از جمله «تابلیت کا»، پرگابالین با نامهای تجاری «زیکپ» یا «زیکاب» و ترامادول، قرار گرفته است.
قانع در اظهاراتی در سال ۲۰۲۶ مدعی شد که کشت و تولید مواد مخدر سنتی در افغانستان به «نزدیک صفر» رسیده و بخش عمده مواد مصنوعی موجود در بازار از خارج وارد میشود. او بهویژه از پاکستان و دیگر کشورهای همسایه نام برده و گفته است که این مواد بهصورت قاچاق وارد افغانستان میشوند.
هزاران قرص ضبط شده است
وزارت داخله طالبان در ماهها و سالهای اخیر بهطور منظم از کشف و ضبط محمولههای بزرگ تابلیتهای نشئهآور خبر داده است.
در اطلاعیههای این وزارتخانه، از کشف محمولههایی شامل صدها تا دهها هزار قرص پرگابالین یا «زیکپ» و «تابلیت کا» در کابل و ولایتهای مختلف خبر داده شده است. در برخی موارد نیز مقامهای طالبان از کشف بیش از صد هزار قرص و بازداشت چندین نفر خبر دادهاند.
وزارت داخله میگوید افراد بازداشتشده پس از تحقیقات به نهادهای عدلی و قضایی معرفی میشوند.
این موارد نشان میدهد که عملیات کشف و ضبط این مواد واقعاً بخشی از فعالیتهای اعلامشده وزارت داخله طالبان است؛ اما آمار کشفیات بهتنهایی نمیتواند میزان واقعی قاچاق یا اندازه بازار مصرف این مواد را مشخص کند.
ادعای درمان دهها هزار معتاد
وزارت داخله طالبان همچنین از جمعآوری و انتقال افراد دارای اعتیاد به مراکز درمانی خبر داده است.
مقامهای این وزارتخانه در گزارشهای خود از درمان حدود ۷۴ هزار فرد دارای اعتیاد و کشف و نابودی حدود ۱۰ هزار تُن مواد مخدر سخن گفتهاند. همچنین ادعا شده که نزدیک به ۲۵۰۰ کارخانه و لابراتوار تولید مواد مخدر تخریب شده است.
روایت متفاوت سازمان ملل
در حالی که طالبان از نزدیکشدن تولید مواد مخدر سنتی به صفر سخن میگویند، گزارشهای سازمان ملل تصویری پیچیدهتر ارائه میکند.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) کاهش شدید کشت خشخاش پس از ممنوعیت طالبان را تأیید کرده است، اما همزمان درباره تغییر بازار مواد در افغانستان، افزایش اهمیت مواد مصنوعی و سوءمصرف برخی داروهای طبی هشدار داده است.
بنابراین، کاهش شدید کشت خشخاش لزوماً به معنای از بین رفتن بحران مواد مخدر نیست. بخشی از بازار میتواند از مواد سنتی به سمت مواد مصنوعی، داروهای نسخهای و سایر مواد روانفعال تغییر کند.
فاصله میان آمار رسمی و واقعیت بازار
وزارت داخله طالبان میگوید قاچاق و توزیع تابلیتهای نشئهآور را سرکوب میکند و بخش عمده این مواد از خارج وارد افغانستان میشود. در مقابل، یافتههای افغانستان اینترنشنال، بر اساس گفتوگو با مصرفکنندگان، فروشندگان، داروسازان، مسئولان مراکز درمان اعتیاد و کارشناسان، نشان میدهد که دسترسی به پرگابالین و برخی مواد مصنوعی همچنان در بخشهایی از کشور آسان است.
این تحقیق همچنین به شواهدی از فروش این داروها در خارج از شبکه رسمی دارویی و ادعاهایی درباره تولید داخلی برخی مواد دست یافته است؛ هرچند بخشی از این ادعاها نیازمند تأیید مستقل است.
در نتیجه، تصویر موجود دو واقعیت همزمان را نشان میدهد: طالبان از عملیات گسترده برای کشف و ضبط مواد و درمان افراد دارای اعتیاد خبر میدهند، اما در بازارهای شهری افغانستان، دسترسی به برخی داروهای مورد سوءمصرف و مواد مصنوعی همچنان ادامه دارد.
این شکاف میان آمار و روایت رسمی حکومت طالبان و روایت مصرفکنندگان، فروشندگان و مراکز درمانی، یکی از پرسشهای اصلی درباره آینده بحران مواد در افغانستان است.
مسئله اصلی: خلأ داده
تصویر بهدستآمده از این تحقیق بازاری در حال تغییر را نشان میدهد.
از یک سو، کشت خشخاش در افغانستان بهدنبال ممنوعیت طالبان بهشدت کاهش یافته است و سازمان ملل از افزایش اهمیت مواد مصنوعی در بازار منطقهای سخن میگوید. از سوی دیگر، در شهرهایی مانند کابل و بلخ، مصرفکنندگان و فعالان بازار از دسترسی نسبتاً آسان به برخی داروهای نسخهای مانند پرگابالین خبر میدهند.
اما هنوز پاسخ روشنی به پرسشهای اساسی وجود ندارد: چند نفر پرگابالین را بدون تجویز مصرف میکنند؟ چه مقدار از آن بهصورت قانونی وارد یا تولید میشود؟ چه سهمی قاچاق است؟ و آیا مصرف آن واقعاً در میان جوانان با سرعتی که برخی منابع ادعا میکنند افزایش یافته است؟
بدون آمار ملی و مطالعات مستقل، هیچکدام از این پرسشها پاسخ قطعی ندارند.
برای خانواده جواد، مسئله اما آماری نیست. همسر او میگوید شوهرش روزهایی را در خواب میگذراند، از مسئولیت خانواده فاصله گرفته و سرانجام به اتهام فروش پرگابالین بازداشت شده است.
داستان او نشان میدهد که در افغانستانِ پس از ممنوعیت گسترده مواد مخدر سنتی، بحران اعتیاد ممکن است دیگر فقط در مزارع خشخاش یا بازار تریاک دیده نشود؛ بخشی از آن میتواند از مسیرهایی عبور کند که در ظاهر بخشی از زنجیره قانونی سلامت هستند، اما در نبود نظارت مؤثر میتوانند به بازار غیرپزشکی راه پیدا کنند.
نتیجهگیری
روایت جواد، داستان یک فرد تنها نیست؛ بلکه نمونهای از تغییری عمیقتر در الگوی مصرف مواد در افغانستان است. این تحقیق نشان میدهد که بحران مواد مخدر در این کشور وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن، خطر تنها از مزارع کوکنار، قاچاق تریاک و شبکههای سنتی مواد مخدر ناشی نمیشود، بلکه از مسیرهایی عبور میکند که در ظاهر قانونی به نظر میرسند؛ از داروخانهها، بازار دارویی و زنجیره توزیع دارو.
یافتههای این گزارش، بر اساس گفتوگو با مصرفکنندگان، خانوادههای آنان، مسئولان مراکز درمان اعتیاد، داروخانهها، واردکنندگان، تولیدکنندگان دارو، فروشندگان مواد مخدر، مقامهای پیشین، بیانیههای وزارت امور داخله طالبان و گزارش های سازمان ملل متحد، نشان میدهد که پریگابالین (زیکپ) در بخشهایی از جامعه افغانستان از چارچوب مصرف پزشکی خارج شده و به یکی از مواد مورد سوءمصرف، بهویژه در میان جوانان، تبدیل شده است.
این تحقیق نشان میدهد که مشکل تنها در دسترسی مصرفکنندگان به یک قرص خلاصه نمیشود؛ بلکه زنجیرهای از عوامل به گسترش این پدیده کمک کرده است: ضعف نظارت بر داروهای نسخهای، فروش غیررسمی، تقاضای رو به افزایش، مشکلات اقتصادی، بیکاری، فشارهای اجتماعی و نبود برنامههای مؤثر پیشگیری و درمان.
شواهد این گزارش نشان میدهد که افغانستان با یک بحران نوظهور روبهرو است؛ بحرانی که ممکن است در ظاهر کوچکتر از موجهای گذشته مواد مخدر به نظر برسد، اما به دلیل دسترسی آسان، پنهان بودن در زنجیره دارویی و درگیر کردن نسل جوان، میتواند در سالهای آینده پیامدهای عمیقتری ایجاد کند. این روند را میتوان یک سونامی خاموش دانست؛ بحرانی که بدون هیاهو در حال گسترش است، اما آثار آن با گذشت هر روز، در زندگی خانوادهها، سلامت جوانان و آینده اجتماعی افغانستان آشکار میشود.
اما در پشت آمارها، زنجیرههای پیچیده توزیع و بازارهای پنهان، داستان انسانهایی مانند جواد قرار دارد؛ مردی که یک روز برای درمان درد به قرص پناه برد، اما به تدریج خانواده، مسئولیت و کنترل زندگی خود را از دست داد. امروز، پرسش اصلی تنها این نیست که چند نفر دیگر مانند جواد در افغانستان وجود دارند؛ پرسش اصلی این است که سونامی خاموش با نسل جدید افغانستان چی خواهد کرد و جامعه را به کدام سمت خواهد برد؟
