د پاکستان پوځ د یکشنبې په ورځ ومنله چې د شمالي وزیرستان په میرعلي کې یې یو پوځي پرون له وسلوالو سره په نښته کې وژل شوی دی. پرون ځینې امنیتي سرچینو ویل چې دې پېښه کې درې پوځیان ټپیان شوي دي.
د پاکستاني پوځ د عامه اړیکو څانګه وايي، پرون یې د وسلوالو پرضد عملیات کول چې له برید سره مخ او یو سرتېری یې ووژل شو.
پوځ د سرتېرو د ټپي کېدو یا د مقابل لوري د مرګ ژوبلې په هکله څه نه دي ویلي.
له بلې خوا پاکستاني طالبانو د دې برید مسوولیت منلی او ویلي یې دي چې ۱۵ پاکستاني سرتېرو ته یې مرګ ژوبله اړولې ده.
تېره میاشت هم پوځ منلې وه چې د سوېلي وزیریستان په اسمان منځ سیمه کې یې شپږ سرتېري له وسلوالو سره په جګړه کې وژل شوي دي.
په تېرو میاشتو کې په پښتونخوا او بلوچستان په تېره پخوانیو قبایلي سیمو کې پر پاکستاني ځواکونو بریدونه ډېر شوي دي او تر ډېره یې مسوولیت پاکستاني طالبان پر غاړه اخلي.
د پاکستان په پنجاب صوبه کې جارواکي وايي، له تمځي سره نږدې له ولاړ اورګاډي سره د بل هغه د ټکر له امله شل کسان ټپي شوي دی. دا اورګاډی د پنجاب له میاولې د دغې صوبې مرکز لاهور ښار ته روان و چې د شیخپورې په ستار شاه کلا تمځي کې له ولاړ ګاډي سره ټکر شو.
ویل کېږي اورګاډی د پټلۍ پر داسې کرښه تللی چې لا د مخه بل اورګاډی پرې ولاړ و.
د پاکستاني رسنیو د راپور له مخې، د دې پېښې له امله د پټلۍ څلورو مسوولانو دندې ځنډولې دي.
پرون هم له ستارشاه کلا سره د بارګاډي څلور ډبې یا کوټې له پټلۍ غړېدلې وې.
په تېرو لسیزو کې په اسیا په تېره د دې لویې وچې په دوو سترو هېوادونو هند او چین کې د اوبو برېښنا تولید خورا سخت کم شوی دی. مالومات ښيي چې د انرژۍ تنظیموونکي د اقلیمي بدلون له امله د بې ثباته شوې برېښنا غوښتنې ته په ځواب ویلو کې پر فوسیلي سونتوکو تکیه کوي.
دا دوه هېوادونه چې د اسیا د تولیدي برېښنا له څلورو درې برخې مصرفوي او هم ډېر ګلتوني یا شین کوریز ګاز خارجوي د اوبو برېښنا د کمښت جبرانولو او د انرژۍ زیاتېدونکې اړتیا پوره کولو لپاره په ډېره کمه اندازه نوېدونکې انرژي کاروي.
وروستیو کلونو کې د بد اقلیمي حالت او د ورښت کمېدو او ګرمي زیاتېدو له امله ډېری اسیايي اقتصادونه د برېښنا له کمښت سره مخ دي.
د برېښنا د غوښتنې زیاتېدو او عرضې کمېدو سره د انرژۍ اړتیاوو ته د ځواب ویلو لپاره د سکرو په څېر د ککړو سونتوکو ډېر کارولو د دې سونتوکو کمول هم له ننګونو سره مخ کړي دي.
د امبر په نوم د انرژۍ اندیځ یا فکري مرکز وايي، د روان میلادي کال په لومړیو اوو میاشتو کې په اسیا کې د اوبو برېښنا تولید ۱۷.۹ سلنه کم شوی او د فوسیلي سونتوکو کارول ۴.۵ سلنه زیات شوي دي.
د ریسټاډ انرژۍ د برېښنا او ګاز مارکېټ مشر کارلوس توریس ډیاز وايي، په اسیا کې د لمري او بادي برېښنا د تولید له خورا زیاتې ودې سره سږ کال د اوبو برېښنا د پراخ کمښت له امله د فوسیلي سونتوکو د انرژۍ بټیو عرضه هم ډېره شوې ده.
د هغه په خبره، "په ټوله سیمه کې د تودوخې سخته او اوږده څپه د دې لامل شوې چې د اوبو زیرمو کچه ټیټه شي او د غوښتنې پوره کولو کې د بریښنا بدیلو سرچینو ته مخ واړول شي."
د ملي احصایې د شننې له مخې د روان کال د اګسټ تر پایه چین کې د اوبو د برېښنا تولید ۱۵.۹ سلنه کم شوی او دا له ۱۹۸۹ کال راهیسې اول ځل دی چې دومره کم تولید لري.
په هند کې د اوبو برېښنا تولید د د روان میلادي کال په ورته موده کې د ۶.۲ سلنه کمېدو سره له ۲۰۱۶ کال راهیسې خورا سخت کمښت دی.
د حکومتي مالوماتو له مخې، د برېښنا تولید کې د دغه هېواد ونډه هم ۹.۲ سلنه کمه شوې ده.
چین د اوبو برېښنا د کمښت پوره کولو لپاره د سږني میلادي کال لومړنیو اتو میاشتو کې له فوسیلي سونتوکو د برېښنا تولید ۶.۱ سلنه او هند هم دا تولید ۱۲.۴ سلنه زیات کړی دی.
مالومات ښيي چې په ورته مهال د نوېدونکې انرژي تولید په چین کې ۲۲ سلنه او په هند کې ۱۸ سلنه ډېر شوی دی.
د امبر او د انرژۍ نړیوال سازمان مالومات ښيي چې د هند او ویتنام په ګډون په نورو اسیایي اقتصادونو لکه په فلیپین او مالیزیا کې هم د اوبو او وچې هوا له امله د اوبو برېښنا تولید کم شوی دی
په ویتنام کې د بریښنا د تولید تر تېر جولای لهلس سلنې ډیر ټیټ او په دغه موده کېله ډبرو سکرو د برېښنا تولید همدومره ډېر شوی دی.
په ځینې حالتو کې د اوبو د ساتلو او د رسولو د بڼې بدلولو له امله هم د بریښنا تولید کم شوی دی.
د انرژۍ او پاکې هوا څېړنیز مرکز مشر شنونکی لوري میلیاورت وايي، د ګرمې څپې په زیاتېدو او د برېښنا د ډېر کارولو په دلیل چینايي چارواکو د بند پر مسوولانو فشار راوستلی چې د اوبو کچه وساتي.
نوموړی وايي، د باد او لمر خلاف په لنډ وخت کې د اوبو برېښنا د کمې یا زیاتې غوښتنې د پوره کولو لپاره دا برېښنا کمولی یا ډېرولی شو او چینايي چارواکو د برېښنا تولید ډېرولو لپاره دا کار کړی دی.
نوموړی وايي، په چین کې د بادي او لمري برېښنا د تولید چټکې ودې سره د اوبو برېښنا هم د انرژۍ په تنظیم کې مهم رول لوبولی شي.
په اسیا کې د بادي او لمري بریښنا تولید د سږني میلادي کال لومړنیو اوو میاشتو کې ۲۱ سلنهډېر شوی او یو کال مخکې چې ۱۱.۵ سلنه و اوس دا ټولیز تولید ۱۳.۵ سلنې ته لوړ شوی دی.
خو د اوبو برېښنا اپوټه د بادي او لمری بریښنا وړاندوینه او کنټرول سخت دی، ځکه د ځایی هوا شرایطو سره توپیر لرياو په شپه کې د هند په شمول نورو هیوادونو کې همد لمر نشتوالی داکمښت زیاتوي.
هند د برېښنا کمښت سره سږ کال د برېښنا تلل یا قطع کول صفر ته رسولي، خو اړ شوی چې پر سکرو د فشار کمولو لپاره ګرانبیه طبیعي ګاز واردولو ته مخه کړي.
د ایما حل په نوم د برېښنايي شننو مرکز مشر ویکتور وانیا وايي، د اوبو برېښنا اصلي ګټه د لمري او بادي انرژۍ ملاتړ دی، خو که دا برېښنا بې باوره شي، نو هند به د اړتیا وړ انرژۍ لپاره د ډبرو سکرو په ګډون پر بدیلو لارو غور وکړي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي د قره باغ پر حالت اندېښنه ښودلې او له اذربایجان او ارمنستانه یې غوښتي چې اوربند ټینګ کړي. انتونیو ګوتریش د ملګرو ملتونو د ۷۸مې عمومي غونډې په څنډه کې د اذربایجان او ارمنستان د بهرنیو چارو له وزیرانو سره جلا جلا وکتل.
د ملګرو ملتونو په یوه خپره شوې خبرپاڼه کې چې د تلې میاشتې په لومړۍ نېټه، د اذربایجان د بهرنیو چارو له وزیر جیهون بایراموف سره د ښاغلي ګوتریش له کتنې وروسته، راغلي دي: «د ملګرو ملتونو سرمنشي په قره باغ کې د پوځي تاو تریخوالي د وروستي زیاتوالي په اړه اندېښنه څرګنده کړه. او د اوربند پر ساتلو يېټینګار وکړ.»
ښاغلي ګوتریش همدا غوښتنه د ارمنستان د بهرنیو چارو له وزیر ارارت میرزویان سره هم په کتنه کې وکړه.
اذربایجان د روسیې او ترکیې په خبرتیا سره د سې شنبې په ورځ د وږي میاشتې په ۲۸ مه د ناګورنو قره باغ په سیمه کې خپل پوځي عملیات پیل کړل.
په قره باغ کې د بشري حقونو کمېشنر ګغام سټیپانیان ویلي چې په دې سیمه کې د اذربایجان د پوځ د عملیاتو په پایله کې لږ تر لږه ۲۰۰ کسان وژل شوي او ۴۰۰ نور ټپیان شوي دي.
په قره باغ کې د هېواد له برید وروسته د بهرنۍ تګلارې په برخه کې د اذربایجان د ولسمشر سلاکار حکمت حاجي ایف وویل، که په قره باغ کې پوځیان خپلې وسلې پر ځمکه کېږدی، و به بښل شي.
د اذربایجان له برید ۲۴ ساعته وروسته د ناګورنو قره باغ سیمې ارمنیانو د روسیې په منځګړیتوب د اوربند او د اذربایجان د شرط په منلو هوکړه وکړه.
اذربایجان او ارمنستان دواړه د ناګورنو قره باغ د ملکیت ادعا کوي او د شوروي ټلوالې له ړنګیدو راهیسې څو ځلې نښتې پرې شوي دي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر هم د جمعې په ورځ د وږي ۳۱مه په نیویارک کې په یوه خبري غونډه کې پر قره باغ د اذربایجان پر پوځي عملیاتو نیوکه وکړه.
انتوني بلینکن وویل چې امریکا په قره باغ کې د اذربایجان د پوځي عملیاتو مخالفه ده او غواړي چې شخړې دې د سیاسي خبرو له لارې حل شي.
د کاتولیکې کلیسا مشر له اروپايي هېوادونو وغوښتل چې هغو کډوالو ته لاس ورکړئ چې ژوند يې ترګواښ لاندې دی. پاپ ويلي چې له هغوی څخه د ويرې په ځای هغو ته بايد لاس ورکړل شي.
پاپ فرانسیس وویل: «موږ باید هغو کډوالو ته چې په سمندر کې ډوبیږي یوازې د خبرونو یا شمېرو په سترګه ونه ګورو ... دوی د ویجاړ ژوند تصویرونه او مات شوي خوبونه دي.»
پاپ فرانسیس د شنبې په ورځ (د تلې لومړۍ) د فرانسې په مارسیل کې د "هلي کمونین" په مراسمو کې وویل چې هغه پناه غوښتوونکي چې اروپا ته پر لاره په سمندرونو کې د ډوبیدو له ګواښ سره مخ دي باید وژغورل شي. هغه زیاته کړه: «دا د انسانیت دنده ده. دا د مدنيت دنده ده.»
د نړۍ د کاتولیکانو مشر دا هم وویل چې پناه غوښتونکي باید د "بریدګر" په سترګه و نه کتل شي. هغه زیاته کړه هغه کسان چې اروپا ته د رسېدو لپاره په سمندرونو کې خپل ژوند له خطر سره مخ کوي، ښه راغلاست ته اړتیا لري.
پاپ فرانسیس دغه څرګندونې د فرانسې د مارسیل ښار په یوه لوبغالي کې پنځو زرو کسانو ته په خپله وینا کې وکړې.
په دې مراسمو کې د فرانسې ولسمشر ایمانویل مکرون هم ګډون درلود.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر وايي، ایران او سعودي عربستان د دوه اړخیزو اړیکو له پرمختګ څخه خوښ دي. دواړو لوريو د خپلمنځي اقتصادي پرمختګ پر لارو چارو خبرې کړې.
حسین امر عبداللهیان وايي، د سعودي عربستان د بهرینو چارو له وزیر فیصل بن فرحان سره يې په لیدنه کې د دواړو لورو د همکاریو د هر اړخیز سند پر جوړولو، د ټرانسپورټ او سوداګریزو لارو په فعالولو يېټنیګار کړی.
دغه لیدنه په نیویارک کې د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې په څنډو کې شوې.
په چین کې له مذاکراتو وروسته، ایران او سعودي عربستان د ډیپلوماټیکو اړیکو د بیا پیلولو او د خپلو سفارتونو د پرانیستولو هوکړه وکړه.
به دې هوکړې وروسته د دواړو هیوادونو د بهرینو چارو وزیرانو تهران او ریاض ته سفرونه وکړل او دواړو هیوادونو خپل سفارتونه هم پرانستل.