جې شنکر: په کاناډا کې مو ډیپلوماټان د «تاوتریخوالي او وېرې» په فضا کې ژوند کوي

د مسکو فارمټ غونډه د جمعې په ورځ (د تلې په۷ مه) د روسیې په کازان ښار کې جوړه شوه او وروستۍ اعلامیه یې د روسیې د بهرنیو چارو وزارت له خوا رسنیو ته وړاندې شوه.

په دې غونډه کې د هند، ایران، قزاقستان، چین، قرغزستان، پاکستان، روسیې، ترکمنستان او ازبکستان، سعودي عربستان، قطر، متحده عربي اماراتو او ترکیې ځانګړو استازو او لوړ پوړو چارواکو حضور درلود.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي د مېلمه په توګه بلل شوی و.

د دې غونډې په وروستۍ اعلامیه کې راغلي، چې د غونډې ګډونوالو د افغانستان د سیاسي او امنیتي وضعیت په اړه اندیښنه څرګنده کړه.

دوی له طالبانو وغوښتل، چې د داعش په ګډون د ترهګرو ډلو پر وړاندې جدي مبارزه وکړي او پرې نږدي چې افغانستان د ترهګرۍ پر مرکز بدل شي.

د دغې غونډې په اعلاميه کې له طالبانو غوښتل شوي، چې د سیمې له هېوادونو سره دې د ترهګریزو ګواښونو او نشه یې توکو د قاچاق د مبارزې په برخه کې خپلې همکارۍ زیاتې کړي.

په دې ناسته کې د ټولو هېوادونو استازو ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې د یوه جامع حکومت په جوړولو کې کوم پرمختګ نه دی شوی، داسې حکومت چې په دې هېواد کې د ټولو قومي-سیاسي ډلو ګټې منعکس کړي.

همداراز دوی له طالبانو وغوښتل چې د سولې بهیر د بشپړولو او په افغانستان کې د یو متوازن، ټول شموله او حساب ورکوونکي حکومت د رامنځته کولو لپاره د قومي او سیاسي ډلو له استازو سره خبرې وکړي.

د دغې غونډې په وروستۍ اعلاميه کې راغلي: «موږ له اوسنيو افغان چارواکو وغوښتل، چې د افغانانو د ژوند د کچې د لوړولو، د لا زيات مهاجرت د مخنيوي او د مهاجرينو د راستنېدو لپاره لازم شرايط رامنځته کړي.»

ګډونوالو په افغانستان کې د خلکو اساسي حقونو او ازادیو ته د درناوي غوښتنه وکړه.

هغوی وویل، «موږ د ښځو پر کار او د نجونو د زدکړو د بندیز په اړه پر اندېښنو تمرکز وکړ او له افغان چارواکو مو وغوښتل چې په ښوونځیو کې د نړبوالو معیارونو سره سم عصري زدکړو ته وده ورکړي.»

دوی همدا راز امریکا د افغانستان د روان وضعیت مسووله وبلله او ویې ویل، چې واشنګټڼ باید له جګړې وروسته د دغه هېواد د بیارغونې په برخه کې خپل مسوولیت وپېژني او د افغانستان شتمنۍ دې ژر تر ژره ازادې کړي.

کریموا له ۱۳۹۲لمریز کال راهیسې په ازبکستان کې د اختلاس په جرم زنداني ده.

مېرمن کریموا په ازبکستان کې لوړ مقام درلود او د اسلام کریموف د لور په توګه یې په دغه هېواد کې ډېر نفوذ درلود.

د راپورونو له مخې، هغې د زیوراتو فابریکه درلوده، یو تلویزیوني چینل یې اداره کاوه او د ګوګوشا په نوم یې پاپ سندرې خپرولې.

کریموا د ازبکستان د مخابراتو سکتور ته د لاسرسي په بدل کې د بډو اخیستو او د سویس بانکي حسابونو او په نورو هیوادونو کې د حسابونو د یوې پیچلې شبکې له لارې په پیسو سپینولو تورنه ده.

هغې د مخابراتي شرکتونو قراردادونو کې د بډو اخیستو تور رد کړی.

په راپور کې ویل شوي، چې د هغې سازمان د «دفتر» په توګه پر درغلیو سربیره، په ښکاره توګه په خپلو عملیاتو کې له تاوتریخوالي او ډار څخه کار اخیستی.

تېره میاشت د بریتانیا حکومت د کریموا درې لوکس ملکیتونه چې له شل میلیونو پونډو څخه زیات ارزښت لري ضبط کړل.

په جنیوا کې په ملګرو ملتونو کې د ازبکستان د سفیرې په توګه کریموا ډیپلوماتیک مصونیت درلود، خو دا معافیت په ۱۳۹۱ لمریز کال کې لغوه شو او سویس وکړای شول چې د هغې د مالي چارو په اړه د خپلو تحقیقاتو ساحه پراخه کړي.

په سویډن، فرانسې، ناروې، هالنډ، امریکا او بریتانیا کې هم د کریموا تر کنټرول لاندې ادارې په هکله جنایي تحقیق کېږي.

د ارمنستان او اذربایجان ترمنځ له کړکېچ وروسته ویل کېږي، چې ارمنستان ته د ارمنانو تګ زیات شوی دی.

هغه وویل، «په دې وضعیت کې اکثراً هغه کورنې شاملې دي چې کمزوري ماشومان لري.»
هغې زیاته کړه، فکر یې کاوه چې د خلکو وتل اوږه پروسه ده، خو دا اونۍ ډېره چټکه تر سره شوه او له امله یې ډېر خلک سرګردان شول.

په ارمنستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو د عالي کمېشنرۍ استازې، کویټا بلاني وویل، په ارمنستان کې د نوم لیکنې په مرکزونو کې د « ستړي او وېرېدونکي» خلک راټول شوي دي.

هغې وویل دا یو داسې حالت دی چې دوی «نهه میاشتې کلابند ژوند تېر کړی او کله چې دلته راشي، نو له اضطرابه ډک وي، وېره لري او ځوابونه غواړي.»

د ملګرو ملتونو یوه بل چارواکي ویلي، چې په دې کډوالو کې یو پر دریمه برخه ماشومان دي.

د یونیسف سیمه ییز مدېر رجینا دي دومینیسیس وویل، «زموږ اصلي اندیښنه داده چې ډېری کډوال له خپلو کورنیو څخه جلا شوي دي.»

د سور صلیب او سرې میاشتې ټولنې د نړیوال فدراسیون استازي هیچام دیاب هم وویل، چې د کډوالو لپاره د رواني روغتیا ملاتړ ته ډیره اړتیا ده.

د زاهدان مکي جومات هغه انځورونه چې په ټولنیزو شبکو کې خپاره شوي ښيي چې خلک د اسلامي جمهوریت له امنیتي ځواکونو یو شمېر ټپي شوي کسان پناه کوي.

حالوش ویبپاڼې مخکې راپور ورکړی و، چې امنیتي ځواکونو مکي مسجد ته تلونکې ټولې لارې او کوڅې تړلې دي.

د راپورونو له مخې د جمعې په ورځ د تلې په اوومه د سیستان او بلوچستان په زاهدان، خاش، راسک او تفتان ښارونو کې مظاهره چیان واټونو ته راووتل او د اسلامي جمهوریت پرضد یې شعارونه ورکړل.

د زاهدان ښار خلکو د جمعې له لمانځه وروسته د خونړۍ جمعې له تلین یوه ورځ مخکې سړکونو ته پّه وتلو سره د «موږ بسیجي، سپاهي، داعش تاسو یاست» شعارونه ورکړل.

له زاهدان څخه خپرې شوې ویډیوګانې او راپورونه ښيي چې امنیتي ځواکونه د ښار په بېلابېلو سیمو کې پر ښاریانو ډزې کوي او مظاهره کوونکي د پولیسو مخې ته ولاړ دي.

د مکي جومات امام مولوي عبدالحمید اسماعیلزهي د جمعې د لمانځه په خطبه کې د زاهدان د خونړۍ جمعې د تلین په مناسبت وویل، چې دغه ډول پراخ قتل عام توکمیزو او مذهبي اقلیتونو ته د اسلامي جمهوریت د تعصبي نظر پایله ده.

د مولوي عبدالحمید د جمعې د لمانځه خطبه د زاهدان د قتل عام له لومړۍ تلین یوه ورځ مخکې وه.

پاکستاني طالبانو رسنیو ته په یوه اعلامیه کې ویلي، په دې دواړو بریدونو خواشیني ښودلې ده او وايي په کلکو ټکو یې غندي.

دا ډله زیاتوي چې په جوماتونو، مدرسو، ښوونځیو او عامه ځایونو کې بریدونه د دوی کار نه دی.

د جمعې په ورځ د بلوچستان په مستونګ کې د میلادالنبي په مراسمو کې ځانمرګي ۵۷ کسان ووژل او تر شپېتو یې ټپیان کړل.

دا ډول د جمعې لمانځه کې د هنګو د دوبې د پولیسو تاڼې دورازه کې یو ځانمرګی برید شوی او ور پسې بل ځانمرګي د پولیسو جومات ته ځان رسولی دی.

ځايي چارواکي وايي، په دې پېښه کې درې کسان وژل شوي او ۱۳ ټپیان دي.

لا هم کومې ډلې د دې دواړو بریدونو مسوولیت نه دی منلی.