د اسلام اباد پر وړاندې د طالبانو د چلند بدلون؛ ایا پاکستان په غني او کرزي پسې خفه دی؟

نوموړې نن سې شنبه پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي، چې د امریکا متحده ایالات له افغانستان سره د بشري مرستو د یوه ستر تمویلونکي هېواد په توګه باید د هر مصرف شوي ډالر حساب ورکړي.

نوموړې په ټینګار سره ویلي، چې پر افغانستان او افغانانو د ګڼو بحرانونو د راتلو له امله افغانان اړ دي، چې د بحرانو د له منځه وړلو لپاره د مرستو هر ډالر ولګوي.

له دې وړاندې د خوړو نړۍوال پروګرام په اېکس ټولنیزه پاڼه کې د یوې ویډیو په خپرولو سره چې پکې د واورو د ورښت له امله د لارې بندېدل او د مرستندویه کارکوونکو سخت حالت ښيي ویلي، مخکې له دې چې ځنډ شي، اړمنو کسانو او د لېرې پرتو سیمو اوسېدونکو ته د مرستو د رسولو په موخه ۴۰۰ میلیون ډالرو ته اړتیا لري.

یاد پروګرام اوږدمهاله جګړې، وچکالي او زیانمن اقتصاد، د ښځو او ماشومانو د اغېزمن کېدو لوی لاملونه بولي.

د (ډبلیو ایف پي) ترڅنګ یو شمیر نورو مرستندویه ادارو هم په ځلونو خبرداری ورکړی، چې که دوی ته د اړتیا وړ بودیجه برابره نه شي نو په افغانستان کې به بشري ناورین رامنځته شي.

ډانیال انډرس د راستنو شويو کسانو حالت کړکېچن وباله او ويې ويل، چې افغانستان ته د راستنېدونکو زياتره يې سرپناه نه لري.

هغه چې د تورخم پولې ته د کډوالو د وضعیت د کتلو لپاره تللی و؛ له هغه ځایه یې عکسونه خپاره کړل او ویې ویل: زه له پاکستانه د زرګونو افغانانو د راستنېدو شاهد یم: "د دوی ډېری په خورا بد حالت کې دي".

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو همغږي کوونکي زیاته کړه، چې له ډېرو کډوالو سره یې خبرې کړې دي.

هغه زیاته کړه، چې اکثره راستانه شوي کسان په افغانستان کې کور نه لري.

هغه وويل، چې د ژمي په راتلو سره مهاجرين سرپناه ته اړتيا لري؛ خو ډانیال انډرس وويل، چې ټولې هغه خېمې، کمپلې او مرستندويه توکي يې چې يوه مياشت وړاندې په هرات کې د زلزلې ځپلو کورنيو ته ورکړي وو، وېشلي دي.

د دې سازمان د بشري مرستو همغږي کوونکي وویل، چې د مهاجرینو ناڅاپي راستنیدو د سرپناه او لومړنیو خدماتو په ګډون په موجوده سرچینو او ظرفیتونو ډېر فشار راوړی دی.

هغه له کډوالو سره د بېړنۍ مرستې غوښتنه وکړه.

د طالبانو د خوست امنیه قوماندانۍ مطبوعاتي دفتر نن سې شنبه د ( لړم ۲۳مه ) د یوې خبرپانې خپرولو سره ویلي، چې د دغه ولایت لپاره د طالبان امنیه قوماندان له هغه خوستي ځوان سره لیدلي چې څه موده وړاندې په دغه ولایت کې طالب وسلوالو صحرايي محاکمه کړی و او بیا ترې وېډیو ثبت کړې وه.

په خبرپاڼه کې راغلي هغه درې تنه طالب وسلوال د طالبانو خوست امنیه قوماندانۍ په امر نیول شوي دي.

افغانستان انټرنشنل د ویډیو په اړه د لړم ۲۱ مه د خوست تڼیو ولسوالۍ له اوسیدونکو سره خبرې وکړې او موندنې ښیي چې دغه ویډیو څو موده وړاندې ثبت شوې ده.

که څه هم د بادشاه زالله جرم نه دی معلوم؛ خو په دغه وېډيو کې یو طالب په خبرو کې وايي، چې کواکې د طالبانو په شان څېره یې جوړه کړې ده او د «مجاهد» له نومه ناوړه ګټه اخلي.

دغه خوستی ځوان په ژړغوني غږ طالب ته وايي، چې برېتونه دې ورته نه قیچی کوي؛ خو طالب وسلوال یې خبرو ته پام نه کوي او د سر وېښتانو ترڅنګ یې برېتونه هم ور قیچي کوي.

دا ځوان په خبرو کې وايي:"تر دې یې مړ وی؛ نو به ښه و"، په مقابل کې یو طالب ورته وایي:" که زموږ قوماندان ته دا خبره وکړې، ممکن هغه دې ووژني".

څو میاشتې وړاندې په کندهار کې ناست د طالبانو مشر ملا هبت الله یو فرمان صادرلو سره امر وکړ، چې له دې وروسته هېڅ طالب له محکمې پرته د هېڅ مجرم ته سزا نه شي ورکولی.

په دغه فرمان کې راغلي وو، چې مجرم ته د سزا ورکولو پرمهال د انځورونو او وېډیوګانو اخیستو اجازه نه شته.

دغه وېډیو په ټولنیزو رسنیو کې د ګڼو افغانانو پراخ غبرګونونه راپارولي وو.

د خوست یوه اوسیدونکي لیکلي وو:"دا کس بله لاره نه لري ترڅو د طالبانو پرضد وسله واخلي او وجنګیږي، دا یوه صحرايي محاکمه ده او هېڅ څوک دا حق نه لري چې د چا غرور مات کړي".

د خوست یو بل اوسیدونکي لیکلي وو: " که هر څومره لوي مجرم وي، دوی حق نه لري چې داسې چلند ورسره وکړي، که دوی دا صلاحیت لري نو بیا عدلي او قضايي ارګانونه د څه لپاره دي".

له دې وړاندې هم ورته وېډیوګانې خپرې شوې دي، خو تر اوسه طالبانو خپل وسلوال د ورته کړنو له امله نه دي محاکمه کړي.

نیوکې دا دي، چې طالبان د خپلو غړو د محاکمه کولو لپاره کوم قانون نه لري او دغې ډلې په افغانستان کې د رسنیو سانسورولو سره له مطبوعاتو هم پر طالبانو د نیوکو چانس اخیستی دی.

اوس پوښتنه دا ده، چې ایا د دې وېډیو له خپرېدو سره به اوس طالبانو د خپل مشر ملا هبت الله له فرمانه سرغړونکي طالب وسلوال د نورو افغانانو په څېر علني محاکمه کړي او که نه؟

د يادو مرکزونو مسوولینو وويل، چې وسله والو طالبانو په ټولګيو کې د نجونو عکسونه اخيستي او له هغوى يې غوښتي، چې د زده کړې مرکزونه ترک کړي.

د دوی په ​​وينا؛ وسله والو طالبانو د لړم په ٢٣مه د سې شنبې په ورځ نیوکه وکړ، چې نجونې د اړتيا وړ حجاب نه مراعتوي او په ټولګيو کې يې نارينه ښوونکي درس ورکوي.

سیمه ییزو مسوولینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په هرات کې د طالبانو د پوهنې ریاست د "تاف ګیت"، "مصلح"، "مسلم"، "نانونت"، "عطایي"، "ابن سینا" او "نسا" ښوونیز مرکزونه تړلي دي.

په دغو ښوونیز مرکزونو کې ځینو نجونو په انګلیسي، الماني او کمپیوټر کې زده کړې کولې.

د سرچينې د معلوماتو له مخې؛ په هرات کې د نجونو د يو شمېر نورو ښوونيزو مرکزونو دروازې هم د طالبانو د وېرې له امله تړل شوې دي.

​یوې ښځینه زده کوونکې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې درې ورځې وړاندې په هرات کې طالبانو د نجونو د ښوونځیو د دروازې د تړلو اقدام کړی و.

دغې زده کوونکې زياته کړه، چې وسله والو طالبانو د ښوونځي په دروازه کې د ښوونیزو مرکزونو ټولګيو ته د تګ مخه نيولې ده.

د دغو ښوونیزو مرکزونو يو ښوونکي وويل، چې څو ورځې وړاندې طالبانو له دوى څخه د ښوونیز مرکز د تړلو غوښتنه کړې وه.

هغه زياته کړه، چې د دغه ښوونیز مرکز مسوولينو نجونو ته خبر ورکړى، چې تر څو ورځو پورې دې ټولګیو ته له تګ څخه ډډه وکړي.

طالب سرچینو تر اوسه د نجونو د ښوونیزو مرکزونو د تړل کېدو په اړه څه نه دي ویلي؛ خو د طالبانو د پوهنې په ریاست کې ځینو سرچینو ویلي چې دغه تړل موقتي دي.

په تېرو دوو کلونو کې طالبانو له شپږم ټولګي څخه پورته د نجونو د ښوونځيو د دروازو د تړلو ترڅنګ، پر پوهنتون او د مېرمنو پر کار بندیز لګولی.

په وروستیو میاشتو کې داسې راپورونه خپاره شول، چې په کابل کې طالبانو ښوونیزو مرکزونو ته د نجونو پر تګ هم بندیز لګولی دی.

طالبانو پر ښځو او نجونو پراخ بندیزونه لګولي دي. د طالبانو د محدودیتونو له مخې ښځې په نادولتي موسسو کې د کار کولو اجازه نه لري. دغې ډلې د ښځو پر ورزش او تفریح ​​هم بندیز لګولی دی.

دغه سرچېنه زیاتوي، سره له دې چې د بدخشان ادارې تر ډېره هڅه کړې چې د دغه بوټي د رېبلو مخه ونیسي؛ خو په وینا یې چې په ډېرو لرو پرتو او غرنیو سیمو کې د دغه بوټي د رېبلو مخنیوی ناشونی دی.

اېله رنګ هغه طبي بوټی دی، چې د بدخشان په غرونو کې پرېمانه پیدا کېږي او ترېنه د طبي دارو درملو په جوړولو کې ګټه اخېستل کېږي.
تر ډېره ولسي خلک د دغه بوټي پر ګټو نه دي خبر او په ډېرو لږو پېسو یې پر سوداګرو پلوري او له هېواده په خلاص مټ اېستل کېږي.
د بدخشان یو شمېر اوسېدونکي وايي، چې د وزګارتیا او تنګ‌لاسۍ له امله خلکو د دغه بوټي رېبلو ته مخه کړې او هر کس چې د ورځې دوه منه ورېبي؛ نو شاوخوا تر ۱۰۰۰ افغانیو عاید تر لاسه کوي.
تر دې وړاندې د طالبانو تر واک لاندې د چاپېریال ساتنې ادارې ټولو ولایتونو ته خبرداری ورکړی و، چې د طبي بوټو له رېبلو او د وحشي ځناورو او څارویو له ښکار کولو دې ډډه وکړي؛ خو تر کومه ځایه چې رپوټونه ورکړل شوي د دوی دغه غوښتنې تر ډېره د خلکو له‌خوا جدي نه دي نیول شوي.
د بدخشان ولایت د زراعت په ریاست کې یو تن کارکوونکي د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په دغه ولایت کې د اېله رنګ بوټي مخ په ورکېدو دي او سوداګر یو شمېر خلک هڅوي او په ډېره لږه بیه یې ترینه پلوري، د دغې سرچېنې په وینا که د دغه بوټي د قاچاق مخه و نه نیوله شي؛ نو کېدای شي د غره نورو بوټو او چاپېریال ته نه جبرانېدونکې پایلې ولري.
دغه بوټی د بدخشان په خاش، جرم، یګمان، کران او منجان ولسوالیو کې ډېر شین کېږي.
د یو شمېر کارپوهانو په وینا، که د دغه بوټي د رېبلو مخه و نه نیول شي؛ نو د چاپېریالي ککړتیا تر څنګ، د سېلابونو راوتلو او غرونو ښویېدنې پېښې هم زیاتېدلای شي.

دغو کارپوهانو دا رنګه ویلي، په روان کال کې دوه ځله دغه ولایت ته د شمالي ولایتونو د خاورو او دوړو څپه راورسېده چې سبب یې د شنو ساحو له منځه وړل، د ځنګلونو او بوټو قطع کول دي.
تر دې وړاندې د کندز په ولایت کې هم خلکو د خوږولې (شیرین بویه) بوټي رېبلي وو، چې وروسته د دغه ولایت د یو شمېر ولسوالیو پرېمانه ځمکې پر امو سېند لاهو شوې، هغه مهال هم د کرنې د برخې کارپوهانو ویلي وو، خوږولې هغه بوټی دی چې ځمکې ته د اړم حیثیت لري او د ځمکې رېښې مضبوطې ساتي.