یوه افغان معترضه هدا خموش وايي، ځینې افغان او ایراني فعالانو د "جنسیتي توپیر" د رسمیت پیژندلو لپاره ګډه غونډه وکړه. د اغلې خموش په وینا، دغه ښځې پلان لري چې خپل لاریونونه همغږي کړي.
هغې نن په خپل اېکس کې په یوه یادښت کې لیکلي: "دا د ایراني او افغان میرمنو لومړۍ ناسته ده، چې هدف یې د جنسیتي تبعیض پای ته رسولو او دا اتحاد د یو واحد جنسه او نارینه ډلې طالبانو پای ته رسولو لپاره دی، چې په ښځو باندې ظلم کوي. ښځې دې غښتلې شي او د ایران چې د خلکو د ځپلو او زنداني کولو او په دار کولو هڅه کوي.
په هغه انځور کې چې هدا خموش د دې انلاین ناستې په اړه خپور کړی، لیدل کېږي، چې په دې غونډه کې د افغانستان د ولسي جرګې پخوانۍ غړې شکریه بارکزۍ او د ایران د اسلامي جمهوریت د اپوزیسیون فعاله مسیح علي نژاد هم حضور درلود.
تر دې مخکې مسیح علي نژاد د نوروز په مناسبت په یوه پیغام کې ۱۴۰۳ لمریز کال د جنسیتي تبعیض پر وړاندې د ایرانیانو او افغانانو د یووالي کال بللی و.
د کډوالۍ نړېواله اداره وايي، واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته یې هغو افغانو مېرمنو ته کاري فرصتونه برابر کړي، چې له کډوالۍ راګرځېدلې، زلزلو ځپلې او اقتصادي ستونزې یې ډیرې وې. دغه اداره وايي، په افغانستان کې ښځې تر نور هر وخت زیاتې لاسنیوي ته اړې دي.
د کډوالۍ نړېوالې ادارې تېره ورځ سه شنبه (وري اوومه) ناوخته په خپله ایکس پاڼه یوه ویډیو خپره کړې او د یاسمين په نوم له یوې افغانې میرمنې سره یې مرکه کړې چې دا مهال د یوې کارخونې مشره ده او شاوخوا څلوېښت نورې بېوزلې وزګارې میرمنې یې په کار بوختې کړې دي.
مېرمن یاسمین وايي، مخکې له ۲۰۱۷ کال څخه یې په کور کې کار کاوه، وروسته په کابل کې یوې کارخونې ته د کار لپاره ور وپېژندل شوه چې د ماشومانو اړوند توکي یې جوړول نو له هغې ورځې ورسره د خپل داسې کارخونې د جوړولو فکر پیدا شو.
هغه وايي: «اوس (د ښځو راتلوونکي) په نوم خپله کارخونه لرم، چې شاوخوا ۴۰ بېوزلې مېرمنې کار راسره کوي، دا هغه مېرمنې دي چې یا تازه له کډوالۍ راګرځېدلې دي او یا هم اقتصادي ستونزو ځپلې دي، دوی اوس کار زده کړی او د کارګرو په حیث کار کوي او خپل کورونه چلوي.»
اغلې یاسمین وايي، چې دوی په دې کارخونه کې د ماشومانو لپاره جامې، د خوب بسترې، لېندکۍ، سیزنیانې او نور د ماشومانو اړوند توکي جوړوي.
هغه وړاندې وايي، «په دغو ۴۰ کارګرو میرمنو کې ۲۰ تنه په کارخونه کې او د ۲۰ شاوخوا مېرمنې له کوره کار راسره کوي چې له دومره تولید سره بیا هم د بازار غوښتنه زیاته ده او اېله یې پسې رسولی شو.»
د دغې کارخونې مشره یاسمین وايي، په راتلوونکي کې یې هڅه داده چې تر دې ډیرې افغانې میرمنې به کار بوختې کړي او په کابل کې څو نورې کارخونې هم جوړې کړي چې تر دې ډيرې بېوزلې میرمنې په خپلو پښو ودروي او له اقتصادي ستونزو یې خلاصې کړي.
د خوړو نړېوال پروګرام د افغانستان څانګې هم د وري شپږمه نیټه په خپله ایکس پاڼه لیکلي و چې په افغانستان کې داسې مهال چې د ښځو لپاره اقتصادي فرصتونه کم دي، دغې ادارې په یاد هېواد کې د ښځو لپاره د خیاطۍ روزنیز پروګرامونه پیل کړي.
د افغانستان د ښځو لپاره د امریکا ځانګړې استازې رینا امیري د کب په شلمه نېټه ویلي و، چې افغانستان د طالبانو د افراطي سیاستونو له امله په کال کې څه باندې یو میلیارډ ډالر له لاسه ورکوي.
افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته دغې ډلې د نجونو پر ټولو روزنیزو چارو او د ښځو پر کار کولو بندیزونه لګولي دي.
د خوړو نړوال پروګرام د افغانستان څانګه وايي، چې یو شمېر ښځو ته یې په دغه هیواد کې د خیاطۍ له لارې کاري فرصتونه برابر کړي. دغه اداره وايي، هدف یې دا دی چې په افغانستان کې د ښځو بد اقتصادي حالت ته په کتو دوی ته کاري فرصتونه رامنځته کړي.
د خوړو نړېوال پروګرام د افغانستان څانګې نن دوشنبه د (وري شپږمه) نیټه په خپله ایکس پاڼه لیکلي چې په افغانستان کې داسې مهال چې د ښځو لپاره اقتصادي فرصتونه کم دي، دغې ادارې په یاد هېواد کې د ښځو لپاره د خیاطۍ روزنیز پروګرامونه پیل کړي.
دغه سازمان وايي، چې د داسې پروګرامونو هدف په افغانستان کې د ښځو لپاره کاري فرصتونه برابرول او په اقتصادي برخه کې د دوی په پښو درېدل دي.
د دغې ادارې په ایکس پاڼه په یوه خپره شوې ويډیو کې د جمعه ګلې په نوم يوې خیاطې میرمنې ويلي، «خاوند مې وزګار دی کار نه لري او بې وزلی دی، د دغې ادارې یې کور ودان چې مرسته راسره کوي او خیاطي یې هم را زده کړه. د کور خرڅ مو هم راکوي.»
د افغانستان د ښځو لپاره د امریکا ځانګړې استازې رینا امیري د کب په شلمه نېټه ویلي و، چې افغانستان د طالبانو د افراطي سیاستونو له امله په کال کې څه باندې یو میلیارډ ډالر له لاسه ورکوي.
د روان کال په غبرګولي میاشت کې د ملګرو ملتونو پراختیایي پروګرام اټکل کړی و، چې یوازې پر ښځو د طالبانو بندیزونه د افغانستان اقتصاد ته له ۶۰۰ میلیون څخه تر یو میلیارډ ډالرو پورې زیان رسولی دی.
افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته دغې ډلې د نجونو پر ټولو روزنیزو چارو او د ښځو پر کار کولو بندیزونه لګولي دي.
د پخواني جمهوري دولت لوی څارنوال فرید حمیدي د افغانستان انټرنشنل - پښتو په سپړنه خپرونه کې وویل، چې طالبان د یوې ځانګړې برنامې له مخې د مېرمنو پر وړاندې جنسي اپارتاید کوي.
ښاغلي فرید حميدي د طالبانو د مشر ملا هبت الله وروستي پیغام ته په اشارې سره وویل، چې دغه ډله پر مېرمنو د فشار راوړلو په وسیله غواړي چې له نړۍوالو سره تعامل وکړو.
د نوموړي په خبره، چې د ملا هبت الله وروستی پیغام یو سیاسي ارزښت لري او غواړي، چې له دې لارې نړۍوالې ټولنې ته دا پیغام وړاندې کړي، چې که ورسره تعامل ونه شي؛ نو دوی پر مېرمنو لا هم بندیزونه سختولی شي.
د حمیدي په خبره، چې د ملا هبت الله پیغام یو اړخ دا هم و، چې خپلو ځواکونو ته وښيي، چې دوی لا هم په خپل پخواني دریځ ولاړ دي.
هغه زیاته کړه: "له دې پیغامه دا هم ښکاري، لکه دوی چې تر اوسه پورې اسلام نه وي تطبیق کړي او اوس بیا له سره د اسلام د عملي کېدا ژمنه کوي".
پخوانی لوی څارنوال وايي، چې په افغانستان کې د جنسي اپارتاید موضوع باید لا درسته تعریف شي او په نړۍوال کچ د دغې مسالې لپاره مرجع او سزا وټاکل شي.
نوموړي وايي، چې طالبانو پخوا مالیات غیراسلامي بلل؛ مګر اوس یې په ډېر شدد او جبر نه یوازې دا چې د خلکو اقتصادي وضعیت په پام کې ونیول شي له خلکو مالیه اخلي.
د حمیدي په خبره، چې د طالبانو واکمني پر ظلم ولاړه ده او دوام یې ناشونی دی.
د طالبانو مشر ملا هبت الله په خپل وروستي غږیز پیغام کې لویدیځ ته ګوتڅنډنه کړې او ویلي یې دي، چې نوموړی د خدای په نماینده ګۍ پر خلکو شرعي حدود عملي کوي.
نوموړي په عام محضر کې مېرمنو ته د سزا د ورکړې خبر هم ورکړی دی.
د افغان ښځو او بشري حقونو ملاتړ کوونکي او فعالاني وايي، چې په افغانستان کې د حقوقي، قضايي او عدلي سیسټمونو نه شتون د ښځو پر وړاندې کورني تاوتريخوالي زيات کړي دي. په تېره يوه اونۍ کې د افغانستان په بېلابېلو سيمو کې د کورني تاوتريخوالي له امله ۶ وژل شوي دي.
د کندهار په مېوند ولسوالۍ کې تېره ورځ د (وري ۴مه) د کورنۍ د جنجال له امله يوه مېرمن وژل شوې.
په کندهار کې د طالبانو امنيه قوماندانۍ مطبوعاتي دفتر په يوې خبرپاڼه کې ويلي: « یو کس دوې مېرمنې لرلې د کورني اختلافاتو له امله د يوې مېرمني زوی د پلار دويمه مېرمن په ډزو ويشتلې او وژلې ده.»
طالبان وايي؛ د بريد کوونکي کس د نیولو هڅې رواني دي.
وژل شوې مېرمن د ۶ اولادونو مور وه.
یوه اونۍ وړاندې د کندهار په ارغستان ولسوالۍ کې هم يوې مېرمنې ځان وژلی.
طالبانو ويلي، چې انجلۍ عصابي ناروغي لرل؛ خو د سيمو خلکو بيا ويل، چې کورنی جنجال و.
څلور ورځې مخکي د ننګرهار په کوز کونړ کې هم يوې ښځې ځان وژلی و، چې ننګرهار کې د ځان وژونکې ښځې بدلنۍ هم د هغې د غچ اخیستو په بدل کې د خسر او لېور له لوري وژل شوه.
دوې ورځې وړاندې په ننګرهار کې په يوې جلا پېښه کې يو کس خپله مېرمن او انګور وژلي وه.
دې ټولو پېښو ته په اشارې د ښځو ملاتړې او فعالانې وايي، چې په افغانستان کې واک ته د طالبانو په رسېدو د ښځو په وړاندې ستونزې او دا ډول وژنې زياتې شوې دي.
طالبان تر ډېره د ښځو د وژنو دا ډول پېښو ته د عصبي ناروغيو نوم ورکوي او غواړي په همدې دول له مسووليته ځان خلاص کړي.
د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده په خپل تازه بیان کې د ښځو اړوند ويلي، چې «له دې وروسته به ښځو ته په عام محضر کې سزا ورکړو.»
هغه وايي؛ دوی به له دې وروسته په عملي ډول شریعت پلی کړي.
ملا هبت الله په يوه غږیزه وينا کې ويلې: «موږ د الله حدود نافذوو، تاسې (لوېدیځوال) به واياست، چې دا د ښځو حقوقو پایماله کېدل دي، چې په ډبرو یې ولئ. سبا به موږ د زنا حد تطبیقوو په عام محضر کې به یې په ډبرو ولو او یا به ښځې په دورو وهو، دا ټول ستا د ډيموکراسي خلاف دي. په دې هر یوه به ستا سره مقابله کوو.»
د ښځو فعالانې د ښځو د غږ نه اورېدل، حقوقي او عدلي ادارو ته نه پرېښودل او د دوی ستونزو ته نه لاس رسی د کورني تاوتریخوالي لامل بولي.
د بشري حقونو ملاتړې او د ښځو فعاله نظيفې جلالي د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې په افغانستان کې د ښځو په وړاندي د روان وضعت په اړه اندېښنه وښوده او زياته یې کړه، چې افغان مېرمني حقوقي، عدلي او د ستونزو د حل رسولو لپاره هېڅ بنسټ او ادارې ته لاس رسۍ نه لري.
د جلالي په خبره، چې د همدې امله د کورني تاوتريخوالي پېښې زياتي شوي دي.
هغه زياتوي: « افغان مېرمني حقوقي، عدلي او قضايي ادارو ته لاس رسۍ نه لري، طالبان چې په د ښځو حقونو ورکولو ته د اسلامي چوکاټ نوم ورکوي، دا هم په اسلام سره په ټکر کې دي.د ښځو په وړاندي روان وضعت د اندېښنې وړ دی.»
د اغلي جلالي په خبره؛ په لېرو پرتو سيمو کې د ښځو د تاوتريخوالي موضوعات خورا زيات دي، چې تر ډېره ورته رسنۍ لاس رسی نه لري.
د تېر جمهوريت پر مهال د ښځو اړوند وزارت، د بشري حقونو ادارې او د ښځو د ملاتړ بنسټونه فعال او تر ډېره به يې د ښځو د ستونزو او تاوتريخوالي قضيې څېړلې، چې اوس مهال طالبانو دا ټول بنسټونه بند کړي دي.
دامهال د طالبانو په شتون او يوې نرواکه ټولنه کې د ښځو د تاوتريخوالي د پېښو مخنيوي ته لاس رسی او غږ اورېدل تر بل هر وخت سخت شوي دي.
د اکثریت ډلې کارپوهان وايي، چې د طالبانو له واکمنۍ سره سم دغې ډلې څه له پاسه ۲۵۰ زره ښځینه ښوونکې او د پوهنتونونو استادانې له ښوونیز ډګره نیمه او بشپړې محرومې کړي دي.
په جلا وطنۍ کې د افغان متخصصینو او سیاستوالو د دغې ډلې کارپوهانو په خپلې تازه ارزونې کې ویلي، چې د طالبانو له واکمنېدا را وروسته نېږدې څلور میلیونه د پوهنتونونو، دارالمعلیمونو، مسلکي او عمومي ښوونځیو ښځینه زده کوونکې له زده کړو محرومې کړې دي.
دغه ډله په خپل راپور کې زیاتوي، چې نوی تعلیمي کال په داسې حال کې پيلېږي، چې په افغانستان کې د پوهنې وضعیت د ۲۱ مې پېړۍ تر ټولو سترې فاجعې سره مخ دی.
په راپور کې راغلي، چې یوازې سږ کال به ۳۳۰ زره نورې نجونې ښوونځي ته د ثانوي زدکړو لپاره نه شي کولای لاړې شي.
د اکثریت په راپور کې راغلي: "د هلکانو ښوونځي او پوهنتونونه، چې په نوم پرانیستي هم دي، د امکاناتو له نه شتون او د نصاب د افراطي او طالباني کېدو له ستر ګواښ سره مخ دي."
د اکثریت د کارپوهانو دغه ډله وايي، چې طالبان هڅه کوي خپله ایډيالوژي چې سرچینه یې د پاکستان حقانيه مدرسه ده، هر ډول چې وي په زوره په شته نارینه شاګردانو ومني.
دا ډله د حل لارې په توګه د افغانستان پر روڼ اندو، ملي او مترقي عناصرو غږ کوي، چې په ګروپي بڼه د ښوونې او روزنې په شمول د ټولو ملي روایاتو او مباحثو په هکله خپل دریځونه څرګند کړي.
دغې ډلې پر ملي مسالو د ډیالوګ افغاني ډیالوګ غوښتنه کړې ده.
وروسته له هغې چې په افغانستان کې پخوانی جمهوري دولت وپرځېد او طالبان واک ته ورسېدل، دغې ډلې په افغانستان کې د نجونو او مېرمنو پر زده کړو، کار، سیاست او ټولنیز فعالیت بندیز لګولی دی.
دغې چارې په نړۍوال کچ ځانګړي غبرګونه راپورته کړي؛ خو طالبان بیا د نجونو او مېرمنو مساله خپله داخلي مساله بولي او وايي، چې هېڅوک پکې د مداخلې حق نه لري.