د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
د پښتنو په وروستي درې سوه کلن تاریخ کې لومړی ځل دی، چې په لویه پیمانه د مختلفو فکرونو لرونکې پښتنې او پښتانه په یوه میدان کې جرګه کیږي او د خپل ورځني کړاو کیسه کوي او په اړه یې تصمیم نیسي.
په دې جرګه کې د پړ او مړ د کیسې روایت معلوم شو، دا روښانه شوه، چې پښتانه له چا ضرر لیدلی، ولې وژل شوي؟ او ولې بې کوره شوي دي؟
د یاد روایت د نه ایجاد په تړاو د پاکستان حکومت په خپل ټول قوت د ممنوعیت منډې ترړې ووهلې؛ خو لکه چې وايي، د ولس زور د خدای زور دی، پاکستان مجبور شو، چې د جرګې د نه کېدا په تړاو خپله فیصله بېرته واخلي.
جرګه سره له لویه کړاوه جوړه شوه، پښتنې او پښتانه په یو ټغر راټول شول او د خپل تېره کیسه یې وکړه، د روان حالت شرحه یې بیان کړه او د راتلونکي په تړاو یې بحثونه پیل کړل.
د جرګې محورونه
په دغه جرګه کې په څو اساسي او فرعي محورونو بحث شوی او لا هم روان دی، چې د جرګې د بحث اساسي محور پښتنو ته د اوښتو زیانونو بحث دی، چې په ډېر تفصیل پر بحث وشو.
پښتنو ته اوښتي ځاني او مادي زیان:
جرګه والو وویل، چې تر دې مهاله شا و خوا ۷۶ زره او ۵۸۴ پښتانه په بمي چاودنو او هدفي وژنو کې وژل شوي، ۵،۷ میلیونه خلک بې کوره شوي او ۶ زره او ۷۰۰ کسان لادرکه دي.
د پښتنو پر ۲۰۰ جوماتونو چاودنې شوي، یو زرو او ۷۳۸ پښتانه مشران وژل شوي او اووه زره او ۵۳۸ پښتانه د ځمکنیو ماینونو د چاودنو له امله معلول شوي دي.
په پښتنو سیمو کې ۹ زره او ۲۲۷ لویې چاودنې شوي او وايي، چې د پولیو کمپاین پر مهال د پولیو د ډلې ۲۱۳ پښتنې کمپاینرانې وژل شوي.
همداراز یوازې په وزیرستان کې ۲ زره دیني علما وژل شوي دي.
د پښتنو ۳۶ مارکیټونه ویجاړ شوي چې د هغو له ډلې ۱۱ مارکیټونو ودانۍ په بشپړه ټوګه له خاورو سره خاورې شوي.له کویټې څخه تر سوات پورې د پښتنو یو میلیون جریبه ځمکه غضب شوې ده.
همدا راز تر اوسه ۲۲ زره داسې کسان په زندانونو کې اچول شوي، چې جرم یې لا معلوم نه دی.
د ۲ لکه ۱۷ زره پښتنو شناختي کارډونه بلاک شوي دي او تر اوسه په جګړه کې ۲۳ لکه پښتانه ټپیان شوي دي.
پورته ارقام په پښتونخوا کې پښتنو ته د اوښتو زیانونو یو کوچنی لېست دی، چې په جرګه کې د یو اساسي محور په توګه مطرح شو.
جرګه پښتنو ته د اوښتو زیانونو لومړی مسوول د پاکستان پوځ یادوي.
ترهګرې او نیابتي ډلې:
دویم بحث د پښتنو پر سیمه د ترهګرۍ د تپل کېدو، نیابتي ډلو ایجاد او په دې چارو کې د پاکستان د پوځ د مستقیم ملاتړ دی، چې د جرګې برخوالو په خپلو ویناو او همداراز بحثونو کې پرې خبرې کړې دي.
د نیابتي ډلو په تړاو د جرګې کلي نظر او ادعا دا ده، چې د پاکستان پوځ د نیابتي او ترهګریزو ډلو ملاتړ کوي او باید د دغو ډلو له ملاتړه لاس واخلي.
جرګه وال وايي، چې په پښتنو سیمو کې د ناامنۍ علت د پاکستان پوځ او د دغه پوځ نیابتي ډلې دي.
منظور پښتین هم په خپلو خبرو کې ویلي، چې په قبایلي سیمو کې باید د پاکستان پوځ او ټي ټي پي ته شپیته ورځې وخت ورکړل شي، چې له دغه سیمو ووځي او دغه سیمې پرېږدي.
جرګه وال ټي ټي پي د پاکستاني پوځ یوه نیابتي ډله بولي چې په سیمه کې یې ناامنۍ ته په لوی لاس زمینه برابره کړې ده.
دا روایت د پښتون ژغورنې غورځنګ په هغه شعار کې چې اوس د جرګې شعار هم ګرځېدلی دی، چې وايي: “د ترهګرۍ تر شاه د پوځ لاس دی” هم جوت تر سترګو کیږي.
د ورکو پښتنو لټون:
په خیبرپښتونخوا او بلوچستان کې نېږدې شپږ زره پښتانه تری تم دي، د دغې جرګې ګڼ غړو د خپلو ورکو شویو عزیزانو تصویرونه له ځانه سره جرګې ته راوړي او د خپلو عزیزانو د پېدا کېدا غوښتنه کوي.
جرګه وال بیا د پښتنو د ورکېدا، بې لامله زنداني کېدا او شکنجه کېدا ټوله پړه د پاکستان پر پوځ او استخباراتي ادارې ور اچوي او دا مساله د جرګې د ټولو کمېټو د بحث یو اساسي محور دی.
پر خپلو وسایلو خپل اختیار:
جرګه وال په دې باور لري، چې په خیبر پښتونخوا کې پښتانه پر خپلو وسایلو خپل اختیار نه لري او د پښتنو امکانات پنجاب مصرفوي.
اوبه او برېښنا د پښتونخوا او پښتنو اړوند ده، خو اختیار یې د پنجاب په لاس کې دی. د پښتنو کورونه په ۲۴ ساعتونو کې ۱۰ ساعته برېښنا نه لري، فابریکې یې د نه برېښنا له امله تړل شوي، خو په پنجاب کې کورنۍ ۲۴ ساعته برېښنا لري او فابریکې یې هم د پښتنو پر برېښنا روانې دي.
پښتونخوا له اقتصادي رکود سره مخ ده، خو پنجاب ورځ تر بلې پیاوړی کېدونکی دی.
د پښتنو د قومي جرګې د جرګه والو یو مهم بحث دا دی، چې پر خپلو وسایلو خپل اختیار تر لاسه کړي او له خپلو امکاناتو لومړی خپله استفاده وکړي او که امکانات زیات شول نورو صوبو ته یې ورکړي.
خپلواک سیاسي هویت:
د جرګې یو مهم بحث په سیاسي پرېکړو او مسایلو کې د پښتون محورۍ پر بنسټ ونډه ده. جرګه وال خواشیني دي، چې د پښتونخوا پښتانه هغه ډول سیاسي هویت نه لري؛ کوم چې یو پنجابی یا سندی لري.
که څه هم خنډونه زیات دي، خو د سیاسي هویت د بېرته تر لاسه کولو په پار لومړۍ غوښتنه له دوی سره د سیاسي تبعیضي چلند ختمېدل او د یوه ښار ونډي په توګه ورته په ارزښت قایلېدل دي، خو که دا چاره نه ترسره کیږي، چې پښتانه د یوه خپلواک سټیټ په توګه په راتلونکي کې د خپل بېرغ د پورته کېدا ګواښ هم کوي.
د درېیم بدیل په توګه جرګه وال د لوی افغانستان ناره هم پورته کوي، چې وروستیو دوو مسالو د پاکستان حکومت ته د تجزیې فکر غښتلی کړی دی.
دا هغه اساسي مساله ده، چې د پاکستان اسټبلیشمینټ یې د جرګې د پرېکړو په تړاو اندېښمن کړی او هڅه کوي، چې په یو نه یو ډول د جرګې په پرېکړو کې دخیل شي.
فرهنګي هویت:
د جرګې د بحث یو محور د پښتنو د فرهنګي هویت خوندیتوب دی، چې له مخې یې پښتانه پر خپلې ژبې د زده کړو حق غواړي، په نصاب کې د پښتنو مشاهیرو د ځای پر ځای کېدو غوښتنه لري او پاکستاني نصاب جعلي او تپل شوی فکر بولي.
په پښتونخوا کې له پښتنو قامپالو سره یوه وېره دا ده، چې دوی له فرهنګي فقدان سره مخ کېدونکي دي او دا چاره په اوږدمهال کې د دوی پښتونواله په پاکستانواله بدلوي.
که څه هم نېږدې لس کاله وړاندې د پاکستاني کېدو پروسه په چټکۍ روانه وه، خو د پښتون ژغورنې غورځنګ له ایجاد سره سم، دا پروسه ټکنۍ او بیا د پښتونولۍ د تفکر د ایجاد پروسه چټکه شوه.
د لر او بر یو افغان روایت پیاوړی شو، پر خپلې خاورې د خپل اختیار ناره غښتلې شوه او د نشنالیزم پر بنسټ د فرهنګي هویت د خوندیتابه بحثونه ایجاد شول.
فرعي محورونه
د پښتنو د قومي جرګې یو شمېر فرعي محورونه هم شته، چې بحثونه پرې شوي او یا به پرې وشي، خو دا کوچني محورونه هم د اساسي محورونو تکمیلوونکي دي.
ښايي یو شمېر حکومت پلوې کړۍ په دولتي ساختار کې پښتنو ته د چوکیو پر ورکړې بحث وکړي، په پوځ کې د پښتنو ونډه وغواړي.
همداراز یو شمېر ډېورنډ مېشتي پر ډېورنډ پوله د پاکستان د سختو اصولو د پلي کولو پر اسانۍ خبرې کوي، د پاسپورټ له حتمي کېدا سرټکوي، د سوداګرۍ پر تضعیف شوي حالت بحث کوي او دې ته ورته ځینې نور کوچني بحثونه هم شوي او یا کېدونکي دي.
د جرګې پرېکړې:
د جرګې په پرېکړه لیک کې د اساسي محورونو په باب پرېکړه حتمي ده او د معلوماتو له مخې د جرګې یوه پرېکړه دا ده، چې پاکستانی پوځ او ټي ټي پي له قبایلي سیمو او سوات څخه ووځي.
د ترهګرۍ او نیابتي ډلو په تړاو پرېکړه به په پرېکړه لیک کې په ډېر شدت سره روښانه شي او د پاکستان پوځ او ټي ټي پي ته به ځانګړې کرښې معلومې شي.
جرګه به پر خپلو وسایلو د خپل اختیار غږ کوي او دا مساله د پښتونخوا او بلوجستان د پښتنو لپاره حیاتي موضوع ده.
دا مساله نه یوازې د پښتون ژغورنې غورځنګ لپاره مهمه ده، بلکې ټولو قامپالو او حتا د پاکستان تحریک انصاف ګوند لپاره هم مهمه ده، چې په پرېکړه لیک کې به یو غښتلی اړخ وي.
له خپلواک سیاسي هویت څخه بیا د جرګې د غړو تعریف جدا دی، ځکه دا جرګه له مختلفو سیاسي افکارو تشکیله شوې.
د خپلواکې پښتونخوا غوښتونکي، د پاکستان د ایین لاندې ژوند غوښتونکي او د لوی افغانستان غوښتونکي افکار د دغې جرګې درې مهمې برخې دي، خو د پاکستان تر ایین لاندې ژوند غوښتونکو شمېر زیات دی.
په دې تړاو ښايي د جرګې پرېکړه لیک کې بحث یو څه له جنجاله ډک وي.
همداراز د فرهنګي هویت د خوندیتابه پرېکړه په بحث کې شامله ده، خو دا چې په پرېکړه لیک کې په څومره شدت سره راپورته کیږي، په پرېکړه لیک کې به روښانه شي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
ځینې کسان تبصرې کوي، چې نهښايي تمې و توقعات ډېر لوړ وساتل شي، دومره لوړ، چې که بیا هغه توقعات پوره نه شي، ښايي د خلکو ترمنځ ناهیلي خپره شي او داسې نورې ګونګوسې.
خبره دا ده، چې دا جرګه له پېلیدو سره خپلو ډېرو لوړو توقعاتو ته رسېدلې ده. د جرګې جوړېدل تر ټولو لویه ولسي تمه وه، چې وشوه او په جرئت وشوه.
د جرګې جوړېدو د ډیورند کرښې هاغاړه پښتنو د خپلواکۍ څرګندونه وکړه، دوی د جرګې په پیلولو نړۍ او څارونکیو ته وښودله، چې دا ولس خپلواک دی او هغه څه کوي، چې غواړي یې.
د پښتنو خپلواکي تر ټولو لویه توقع وه، چې د جرګې په جوړېدو ترلاسه شوه.
ولې وایم، چې د پښتنو خپلواکي د جرګې له جوړېدو سره تثبیت شوه؟
د پاکیستان پوځي واکمني او استخباراتو د ټولو مُلکي او پوځي ملګریو ترڅنګ خپلې ټولې هڅې وکړې، چې جرګه ونه شي. دوی د پښتونژغورنې غورځنګ یو له تر ټولو د پراخ ملاتړ خاوند مشر علي وزیر پرته له هېڅراز قانوني لاسوندي زنداني کړی دی، د جرګېڅلورسوه سمونچاري ( منتظمین) یې ونیول،د جرګې سیمې ته د راتلو لارې یې بندې کړې، له هرې لارې یې ګواښونه وکړل او بالاخره یې د جرګې په درشل کې درې ورځې وړاندې جرګې ته د چمتووالي پر سیمه د پوځي تاړاک و ناتار یرغلونه پیل کړل، کوتک و ټوپک یې وکارول، ډزې یې وکړې، اوښلن ګازونه یې وکارول، نیولو او وهلو ته یې زور ورکړ، چې دا هم ونه شوه، مخامخ یې پر پښتنو ځوانانو ډزې وکړل، څلورتنه یې شهیدان او په درجنو یې ټپیان کړل،د پښتنو د پاسپورتونو او شناختکارتونو د تړلو ګواښونه یې وکړل، خو منظور پښتین ودرېد او ویې ویل:
دا جرګه به کوو!
ولس چې دا هرڅه څارل، راوخوځېد. په غرونو رغونو یې سلګونه کیلومتره لاره ووهله زده و زخمي په لسګونو زره خلک د جرګې ډګر ته راغلل، څه شمېر پښتنو پولیسو هم ډنډې و وسلې وغورځولې او د خپل قوم ترڅنګ ودرېدل.
پاکیستاني پوځي استبلېشمېنټ چې دا ولیدل، وډار شو او امر یې وکړ، چې په پوځ و پولیسو کې ټول پښتانه پرسونل احتیاطي ځایونو ته شاته کړئ او د هرډول اقدام صلاحیت ترې واخلئ.
د پاکیستاني واکمنۍ شا ولړزېده او مجبور شو د پښتنو د غوسې له توپان څخه ځان بچ کړي، په روستیو شېبو کې یې د جرګې د جوړېدو لپاره جرګه وکړه او ویې غوښتل چې د فیزیکي جبهې پرځای له سیاسي و پټې جبهې کار واخلي. هڅه یې وکړه تاوتریخوالی په رواني جګړه واړوي. که څه هم مزاحمت روان و، د جرګې لپاره پر لار تخنیکي وسایل په لاره کې ورک شول او د ډلهییز ترانسپورت په وسیله د راتلو لارې لا هم تړلې پاتې دي، خو د خلکو سیلاو راروان و او کله چې ټولو ولیدل، پښتانه په خپلواکۍ سره خامخا دا جرګه جوړوي، نو له خپلو دریځونو او شهرتونو وډار شول، څه شمېر سیاستځپلي او واک ته تږي تش په نامه ملتپال هم له پټنځایونو راووتل، څه له اخلاص و له درده او څه هم له ځانښوونې د جرګې په لوري راروان شول.
د پښتین او د هغه د ملګرو استقامت یوه اسطوره شوه او په دې توګه یې د پښتنو خپلواکي تثبیت کړه، جرګه وشوه او تر هغه په شانداره، ستره او ولولهپاروونکې بڼه د پیل شېبو ته ورسېده، چې تصور یې کېده.
له دومره خنډونو او مخنیویو راتېرېدل او پر خپل ملي دریځ ټينګېدل، قرباني ورکول او سر په ډبره وهل د پښتنو د خپلواکۍ ثبوت دی او جرګه په دې برخه کې بریالۍ شوې ده.
اوس نو د جرګې دویمې سترې بریا ته سترګې دي، چې هغه د دغې خپلواکۍ ساتنه ده. ټول په دې پوهیږو، چې د خپلواکۍ ساتل د یوې ملي واکمنۍ تر مشرۍ لاندې په یوه خپلواکه سیاسي جغرافیا کې ممکنه ده.تر ډیورند کرښې پورېغاړه پښتانه که غواړي، چې خپله دغه ترلاسه کړې خپلواکي وساتي، د دوښمن له راروانو کساتونو خلاص شي او له مرګونو، ترهګرو ډلو، روسته پاتې والي، د اقتصادي سرچینو له چورتالان، د فرهنګ و ژبې له مسخې و فسخې، د پردیو خونړیو وسله والو له شره او د پنجاب له پوځي یرغلونو وژغورل شي، باید هم خپله سیاسي جغرافیا ولري او هم خپله ملي واکمني. اوس نو جرګې ته سترګې دي، چې د دغو دوو اړتیاو په راخپلولو کې به څه پرېکړه کوي.
موږ ټول پوهیږو، چې دا په یوه ورځ او یوه جرګه کې نه شي ترلاسه کېدلای. هر سلیم عقل په دې پوهېدلای شي، چې خپلواکه سیاسي جغرافیا او خپله ملي واکمني همدا سبا بله ورځ نه کرل کېدلای شي او نه یې هم رېبل کېدلای.
خو باور داسې دی، چې دا جرګه به د دغو دوو لویو ملي موخو په لور د مزله د پیل او د یوه راڼه لیدلوري و تګلوري افق خامخا پرانیزي.
په دې جرګه کې به هرومرو ولسي مشران او مخور دې پایلې ته رسیږي، چې د خپل واک او اختیار د ساتنې او د پښتنو د ژوند ژغورنې لپاره نور نو له پنجاب سره په یوه لار تلل ناشوني دي.پښتانه اوس پوهېدلي دي، چې د دوی ژوند و ژواک د انګریز له ښکېلاک څخه راپه دېخوا هماغسې د غلامۍ او بلواکۍ تر تورې تیارې لاندې ورنه لوټل کیږي، چې سل کاله پخوا ورنه لوټل کېده. ښکېلاک ښکېلاک دی، څه د انګریز او څه د پنجاب. کیسه هماغه ده. د پښتانه انساني ځواک او جغرافیا دواړه زبېښل کیږي.
۱ـله سړې جګړې څخه راپاتې پاکیستاني او نړیوال ترهګرې ډلې، چې په ایډیولوژیک فشار یې د پښتنو په سیمه کې ځای پرځای کړې دي، القاعده، داعش او د عربو، چین، چیچین او منځنۍ اسیا ډلې یې بېلګې دي.
۲- د هغو ۶۰۰۰۰ مدرسو او معهدونو په تاوتریخجنو تولیداتو چې په تېرو څلویښتو کلونو کې د نړیوالو استخباراتو له خوا په سیمه کې راټولې شوې دي او غواړي له پښتنو څخه د غوښو جنګي ماشین جوړ او بیا یې د لویو ځواکونو او سیمه ییزو سیالانو ترمنځ د نیابتي ډلو په توګه سره وجنګوي. چې د ګوډ و بېډ طالبانو ډلې( TTP) او د شیعه و سني پښتنو جګړې یې بېلګې دي.
۳- د ترهګرو ډلو په پلمه د پوځ د یرغلونو او عملیاتو په پایله کې د څښنده نیواک هغه څپې چې له ۲۰۰۲ کال را په دېخوا یې د پښتنو ۸۰۰۰۰ وګړي ورووژل او دغه سیمه یې له هره اړخه تباه کړه.
له دې ټولو څخه د خلاصون یوازینۍ لاره بشپړه سیاسي، فرهنګي، جغرافیايي او اقتصادي خپلواکي ده. پښتانه د ځانژغورنې په پار په دې محکوم دي، چې ځان له هره اړخه خپلواک کړي. پښتانه د قصاب له ساتور څخه د رحم غوښتنه کړلای نهشي.
اصلي کیسه دا ده، چې ټول افغانستان د دغې لوبې قرباني دی. هغوی چې وايي د دې غاړې نیمګړي افغانستان د خلکو یې په دې کیسه څه؟ نو بیخي څرګنده ده، چې د لوبې له تاریخي ماهیت څخه خبر نه دي. د ډیورند د کرغېړنې کرښې د راکښلو او بیا د دغې کرښې هاغاړه پښتنو په سیمه کې د ترهګرو ځالو د ځای پرځای کولو منطق همدا دی، چې افغانستان هم د پاکیستاني پوځ تر ستوني تېر کړي. دغه پښتانه د افغانستان د لاندې کولو لپاره د ستراتيژیک عمق د پالیسۍ قربانیان دي، ځکه خو د دوی د ځانژغورنې هڅه په حقیقت کې د افغانستان د ژغورلو هڅه هم ده.
په دې توګه باید ټول افغانان د پښتونژغورنې د غورځنګ او د هغه د ځوانو مبارزانو د احسان پوروړي وي، چې د دغې یوه پېړۍ زوړ زاولن زخم رغولو ته یې ملا تړلې ده.
جرګه خپلو موخو ته همدا اوس لا رسېدلې ده، د نړۍ تر یو سلو دېرشو ډېر معتبر اژانسونه جرګې ته راځي او هلته به پر سکرین د هغو نارواوو او ظلمونو مستندات ګوري، چې په دې خلکو او سیمه شوي دي. په دې توګه به په نړیوال کچ د پښتنو راتلونکې مبارزه مشروعیت مومي او بالاخره به له خپلواکۍ تر ملي واکمنۍ دغه مزل په پوره ځواک او قوت سره راپیلیږي.
همدا ده د ټول افغان د ژغورنې لاره.
مګر خوشال بابا نه و ویلي، چې:
بله هيڅ ليدلى نهشي په دا منځ کې
يا مغل له ملکه ورک يا پښتون خوار
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د کوکي خېلو خان ملک ولي خان کوکي خېل په ۱۹۸۵ کال کې، چې په کابل کې د وخت افغان ولسمشر ببرک کارمل د ډیورنډ د دواړو خواوو د قومي مشرانو جرګه را وغوښته، له خپلو ۵۰۰ کسانو سره د پلتنخنیک تالار کې حاضر و.
دوی د افغانستان له حکومت نه وسلې ترلاسه کولې او په خیبر ولسوالۍ کې یې د پاکستان د پوځ او امنیتي ادارو پر وړاندې جګړه رهبري کوله.
د هغه زوی ملک نصیر کوکي خېل د پښتون ژغورنې غورځنګ په مشرۍ د نننۍ جرګې د ملاتړو د سر په کتار کې ولاړ دی. خو تفاوت دا دی چې دی د یوه سوله ییز غورځنګ ملاتړ کوي.
د پښتون قومي جرګې تنظیموونکو دې جرګې ته د سیاسي ګوندونو، قومونو او قبایلو، ټولنیزو سازمانونو او د ټولنې د نورو پاړکو شاوخوا ۳۰ زره استازي، مخور او زلمیان رابللي دي.
د جرګې د بحث محور څه دی؟
ظاهرا په دې جرګه کې د پښتنو سیمو پر امنیت، خوندیتوب، ژبې، جغرافیا، فرهنګ او سیاسي او اقتصادي ستونزو بحث کیږي، خو اصلي ستونزه د ترهګرو او بنسټپالو ډلو په تړاو د پاکستان د پوځ او امنیتي ادارو هغه پالیسۍ دي، چې د ډیورنډ کرښې په دواړو لوریو کې میشت پښتانه او افغانان ترې له تېرو پنځو لسیزو کړیږي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشران دې ته معمولا د «ډالري جګړې» اصطلاح کار وي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ شعار « د ترهګرۍ تر شا د یونیفورم لاس دی» د دوی ټوله بیانیه وړاندې کوي. دغه بیانیه به د جرګې په بحثونو کې ټاکونکی ځای پیدا کوي.
سره له دې چې د پاکستان امنیتي ځواکونو او د خیبر ولسوالۍ ځایي ادارې د پښتون ژغورنې غورځنګ پر فعالیتونو او د جرګې پر جوړېدو بندیزونه ولګول او بریدونه یې وکړل، د یاد غورځنګ غړو خپل سوله ییز رنګ او هوډ خوندي ساتلی.
منظور پشتین د جرګې له جوړېدو یوه ورځ وړاندې د پښتون ژغورنې غورځنګ د څلورو وژل شویو کسانو د جنازې په مراسمو کې په ټینګار وویل، چې دغه جرګه به په یوه ډیموکراتیکه فضا کې ترسره کیږي او د پریکړو ترڅنګ یې ولاړ دی.
د اجنډا له مخې، دغه جرګه په عمومي ناستو او ځانګړو ناستو وېشل شوې.
په عمومي ناستو کې کلیدي ویناوې کیږي، او په ځانګړو ناستو کې د هرې ولسوالۍ او سیمې استازي په خپلو ځانګړو خیمو کې د ستونزو په اړه بحثونه کوي. ددې بحثونو په پایله کې به یوه ځانګړې کمیټه جوړیږي، چې د پرېکړو د پلیتابه او تعقیب مسوولیتونه پرغاړه لري.
د جرګې لومړۍ ورځ د جګړې پر ټولنیزو او اقتصادي زیانونو او اغیزو بحث کوي.
پښتون ژغورنې غورځنګ په پښتونخوا کې د جګړې د زیانونو په اړه یوه سپینه پاڼه جوړه کړې، چې نن د جرګې پر غړو وېشل شوې ده. دغه پاڼه د معلوماتو ترڅنګ، د جرګې غړو ته د بحثونو لوری ور کوي.
په دې پاڼه کې روښانه شوې چې د پاکستان د پوځي عملیاتو په پایله کې له درې عشاریه اووه میلیونو ډېر پښتانه بې ځایه شوي او له ۶۸ زرو ډېر ملکيان وژل شوي، چې ۷۵ سلنه یې پښتانه دي.
د جګړو له امله په پښتنو سیمو کې د بې وزلۍ کچه ۲۷ سلنه ښودل شوې. دغه راز دا پاڼه ښيي، چې په هره سیمه کې له سلو کورونو څخه شل کورونه او په زرګونو دوکانونه او مارکېټونه وران کړای شوي دي.
د پوځ له خوا د کرل شویو ماینونو د چاودېدو په پایله کې د وژل شویو او معلول شویو کسانو شمېرې هم ددې سپینې پاڼې د بحث موضوع ده. یوه مهمه موضوع چې د پښتون ژغورنې غورځنګ د رامنځته کېدو یو مهم محرک ګڼل کیږي، د خلکو جبري ورکېدل دي. ددې غورځنګ د شمېرو له مخې، د خیبر پښتونخوا په ۲۶ ولسوالیو کې څلور زره او ۹۵۲ تنه کسان لادرکه شوي، چې مسوولیت یې د پاکستان پر پوځ او ادارو ور اچول کیږي.
د جرګې درې ورځني بحثونه
د پښتون ژغورنې غورځنګ چې ددې جرګې کوربه توب کوي، پر یوه سکرین د جرګې برخه والو ته تصویري ګزارش وړاندې کوي، چې تمرکز یې د جګړې پر اغیزو، جبري ورکو شویو کسانو، د ملکي وګړو پر بېځایه کېدو او د پاکستان د پوځي عملیاتو په پایله کې د اقتصادي، ټولنیزو او رواني اغیزو پر څرنګتیا دی.
د جرګې تالار ته د خیبر پښتونخوا له بېلابېلو سیمو، په ځانګړې توګه شمالي او جنوبي وزیرستان، سوات او نورو قبایلي سیمو نه د زیانمنو کورنیو غړي راغوښتل شوي چې د پوځي عملیاتو په پایله کې له دوی سره د شویو تیریو په اړه د جرګې ګډونوالو ته د عیني شاهدانو په توګه د خپلو غمیزو کیسې واوروي.
په دې کې د سوات او لکي مروت هغه دوه سپین ږیري پلرونه هم شامل دي، چې د کورنۍ ګڼ غړي یې په مستقیمو بریدونو کې وژل شوي دي. هغه مېرمنې هم جرګې ته بلل شوې، چې مېړونه او زامن یې په جبري ډول لادرکه شوي او تر اوسه یې د مړي او ژوندي درک نه لګیږي.
د جرګې د اجنډا له مخې، ماښام مهال به د جرګې ګډون کوونکو ته د مهمو مسایلو یو لنډیز و رکول کیږي، چې د جرګې پر دویمه ورځ پرې خپلمنځي بحثونه وکړي. د جرګې پر دویمه ورځ په ځانګړو ناستو کې د هرې سیمې استازي راټولیږي او په تېرو دوو لسیزو کې د پښتنو ناوړه وضعیت څیړي.
د هرې سیمې کمپ یا خیمه به د رایو له لارې خپل استازي ټاکي او مسوولیت به یې د کمپ د بحثونو مدیریت او د جرګې په عمومي تالار کې د رپوټ وړاندې کول وي.
د جرګې درېیمه ورځ د یوې ځانګړې ډلې ګومارلو ته بېله شوې، چې ددې جرګې د پریکړو او پایلو د تعقیب مسوولیت به پرغاړه لري. دا کمېټه به د خیمو یا کمپونو له بحثونو وروسته خپلې چارې پیلوي.
د شاوخوا اتیا کمپونو استازي به، چې ۴۵ تنه د ولسوالیو او سیمو او ۳۵ تنه د سیاسي ګوندونو او نورو ډلو استازي دي، د کلیدي مسایلو په اړه بحث کوي او خپلې حل لارې او وړاندیزونه به کوي. د هر کمپ استازي به خپل ځانګړی پریکړه لیک وړاندې کوي، چې د جرګې په دویمه ورځ ددوی په اړوند کمپ کې پرې خبرې شوې وي.
ټاکل شوې ددې کمیټې لپاره چې د جرګې د مشرتابه حیثیت لري، د هر کمپ له استازو غړيوټاکل شي.
دغه کمېټه به د ټولو پرېکړه لیکونو نچوړ را وباسي او د هغو په رڼا کې به د راتلونکي لپاره کاري لارښود او ستراتیژي جوړوي. د جرګې په پای کې به د مشرتابه کمیټې مشران او تازه ټاکل شوي غړي د جرګې پر پایلو او راتلونکې کړنلارې غږیږي او د لوړې په مراسمو سره به نهايي تصمیونه او راتلونکي کاري پړاوونه اعلانوي.
د جرګې د پرېکړو اجرايي اړخ
دغه جرګه په پښتونخوا کې د خپل ډول لومړنۍ جرګه ګڼل کیږي، چې د ګډون کوونکو فکري، سیاسي او ټولنیزه تنوع پکې له ورایه برېښي. د جرګې اجنډا، مدیریت او د پرېکړو د تعقیب څرنګوالی یې له نورو هغو دودیزو جرګو سره متفاوت دی، چې پښتانه یې په خپلو کلیو او سیمو کې ترسره کوي.
د پاکستان د حکومت او امنیتي ادارو لپاره د جرګې دغه ډول او ترکیب اندېښمنوونکی دی، له همدې امله یې د جرګې د مخنیوي ټولې هڅې وکړې. سره له دې چې حکومت دې جرګې ته د پرانېستې اجازه ورکړه، خو هیله لري چې دا جرګه د خیبر پښتونخوا د ایالتي حکومت او نفوذي سیاسي او ټولنیزو مشرانو له لارې دداسې پرېکړو لامل نه شي چې د اسلام اباد لپاره سرخوږ شي.
یوه مساله چې په دې جرګه کې د بحث وړ موضوع ګرځېدای شي له قبایلي سیمو نه د پوځ وتل او په پرېکړو او سیاستونو کې د پښتونخوا د خپلواکۍ مساله ده. په دې مساله کې د پښتون ژغورنې غورځنګ، قبایلي مشران او حتا د پاکستان وسله وال مخالفان یوه خوله دي.
ددغسې پرېکړو د پلیتابه لپاره مهم څیز د جرګې د پرېکړو اجرایي ضمانتونه دي، چې تر اوسه لا روښانه نه دي. د پښتنو په جرګو کې معمولا د پرېکړو د اعمال ځواک څلویښتي او قومي لښکرې دي. که چیرې دې جرګې قومونه او قبیلې د خپلو پرېکړو د اجرا په برخه کې مکلفې کړې، اسلام اباد ته به یې مخامختیا اسانه نه وي.