د قومونو او قبایلو چارو وزارت پخوانی سرپرست وزیر او په ایران کې د افغانستان پخوانی سفیر
د یوې پلرینې سکه زامن و لوڼه چې د یوه نیکه وینه یې په رګونو کې چلیږي، نن په خپلومنځونو کې جنګول کیږي، لسګونه لسګونه وژل کیږي، خو هیڅوک دې پوښتنې ته ځواب نهلري چې ولې؟
وايي: شیعه ګان و سُنیان دي. ښه دا نو څه رقم وېش دی؟ سره متفاوت فقهي اصول ولې باید په یوه ډله انسانانو بله ډله ووژني؟
۱۴۰۰ کاله پخوا سلګونه کېلومتره د دوی له سیمې لرې، پرخلافت اختلاف پېښ شوی. یوې برخې ویلي په اودس کې پښې مینځئ، بلې ویلي مسح کوئ یې. یوې ویلي څښتن تعالی ته پرانیستي لاس دریږئ، بلې ویلي هماغه واحد څښتن ته لاسونه تړلي لمونځ وکړئ...
پېړۍ پېړۍ پخوا او له دې ځایه ډېر لرې په دې اصولټاکنه، تفاوتونو او اختلافاتو کې د کورمې، پاړه چنار، هنګو، بغلان، غزني یا کابل خلکو هېڅ ونډه لرلې نه ده. دوی ته دا هرڅه په میراث رارسېدلي دي. منطقي پوښتنه دا ده، چې ولې نن، په یویشتمه پېړۍ کې، دغه سکه وروڼه و د تره زامن په دې توپیرونو سره وژني؟
مذهبي توپیرونه او اختلافات په ټولو هېوادونو او لویو دینونو کې شته، خو اصلي پوښتنه دا ده، چې ولې په افغانمېشته جغرافیا کې دا نیمه پېړۍ د دین په نامه انسانان وژل کیږي؟
اصلاً زموږ په جغرافیا کې دین ته څه مشکل پېښ دی، چې باید موږ یو بل پرې ووژنو؟
که موږ یو بل سره ونه وژنو زموږ پر مذهبونو به څه ټکه راوشکیږي؟
د درد ځای دا دی، چې موږ نه له ځانونو دا پوښتو او نه یو له بل څخه. یوازې د دین و مذهب په نامه د پردیو د ګټو، اشارو او لمسونو په زور سره وژنو.
تېرې څو ورځې بیخي خونړۍ وې. په کورمه کې یوه مذهبي ډله راپاڅېده په لاره روان ښځې، ماشومان او بېوسلې مساپر یې ووژل، چې روستۍ شمېرنې وايي تر سلو زیات شهیدان دي. بله ناڅرګنده ډله راپاڅېده د بغلان په کوم جومات کې یې صوفیان ووژل. د صوفیانو ګناه هم معلومه نه ده، خو د باور طریقه یې تر نورو لږ بېله ده او که نه عکسونو ښووله، چې د نورو مسلمانانو په جاینمازونو او هماغې قبلې ته ولاړ و او د محراب پر سر یې (یاالله) لیکلي وو.
انګریز دوه درې سوه کاله پخوا د مذهبونو د جنګولو اور لګولی، بیا یې کتلي، چې چېرته ډېرې لمبې کوي، هلته یې تر نن پورې بل ساتلی دی.
انګریز او په سیمه کې یې میراثخور پنجابي پوځي استبلیشمینټ په څرګنده غواړي چې پښتونمېشته سیمې په سره اور راواړوي، په کورمه، پاړهچنار، هنګو او نورو سیمو کې له یوه کال راپه دېخوا د سُني و شیعه پښتنو ترمنځ د جګړې اورته لمن وهل کېده، قومي مشران ورته بیدار وو، د پښتونژغورنې غورځنګ مشران ورغلل، چې دا لوبه پردۍ ده، مه کوئ! دواړه غاړې پوهېدل چې د باروتو په ډېرۍ ناست دي، خو دې باروتو ته به اور د پاکیستان پوځ ورلګوي، ځکه یې تر وسې وسې د جګړې مخه په قومي و دودیزو اصولو نیوله، خو دوښمن ډېر موذی او چلباز دی، دا دی اخیر یې د باروتو درمند ته اور ولګاوه او بېګناه پښتانه یې په کې سټ کړل.
کیسه نه د څوارلس سوه کاله پخوا د خلافت د اختلافاتو ده، نه د کربلا یا نجف و مدینې، نه د فقهي اصولو د تفاوت او نه هم د ثواب و عذاب.
اصلي کیسه د انګریزي میراثخورو د نننیو دسیسو او ګټو لوبه ده. پنجاب غواړي د پښتنو سیمه په مذهبي دوزخ بدله کړي.
باید پښتانه له خپلو مېنو څخه وشړي او دغه جغرافیا خالي شي، غواړي دلته توربیرغي و سپینبیرغي مېشت کړي، غواړي دلته له القاعدې څخه الفایده واخلي، غواړي د ډالرو اخیستلو حسابونه پرانیزي، غواړي تاجیکستاني و اوزبیکستاني اورپکي راولي او د چین و چیچین جهادیان وسلوال کړي.
موږ وار وار لیکلي وو، چې پاکیستاني پوځ پښتونمېشته سیمه و ټول افغانستان د اور په لیکه دروي، کورمه و تیرا و وزیرستان به یې د پیل تمځای وي، دا لوبه تر چترال و ګېلګیت و بلتستان پورې رسیږي.
دېخوا د بغلان د صوفیانو قتل عام هم د بغلان و بدخشان په کرښه د همداسې یو اور لګولو هڅه ده. له دېخوا هم د صوفیانو، سلفیانو، دیوبندیانو،شیعه و اسماعیلیه و سُني، توربیرغو، سپینبیرغو، تحریریانو، خلافتیانو او امارتیانو کیسې ګرمېدونکي دي.
د اور دا کړۍ به بالاخره سره نښلي. د پاکیستانیانو نیت واخان ته دی. واخان ته په سولهييزه لاره رسېدل ناشوني دي. د لویو قدرتونو هم دلته ګټې شته، نیابتي ډلې باید وپنځیږي، چاغې شي او له دودیزو امنیتي پولو ووځي.
په منځنۍ اسیا کې راڅرګندې شي او د ژېړښامار (چین) په پوزه ستن ورچوخ کړي. په تاجیکستان کې د چینايي اینجینر وژل په پښتونخوا و بلوچستان کې د چینايي اینجینرانو له وژلو سره اړیکه لري، دا د یوې کیسې دوه برخې دي، چې بالاخره به سره نښلي.
پاکیستان په کورمه کې خپل هدف ته ورسېد. پوځ لاره ونیوله او په مرموزه بڼه یې شیعه مساپر ووژل، بیا یې له راپارېدلو شیعه پښتنو سره خپل ځري ملګري کړل او د بګن بازار ته یې اور ورته کړ.
پاکستان نن هماغه شیعه و سُني پښتانه یو د بل وینو بهولو ته سره راپورته کړل، چې شاوخوا یوه میاشت مخکې د خیبر په لویه جرګه کې سره څنګ په څنګ ناست وو او د خپلو شهیدانو او ټپیانو درد ته یې ژړل. دواړو نارې وهلې، چې:
« یه جو دهشتګردی هی، اس کی پیچی وردی هی!»
د خیبر په لویه جرګه کې پرېکړه وشوه، چې د پښتنو ترمنځ د هرراز اختلافاتو د حل لپاره به پخپله پښتانه په خپلو دودیزو لارو چارو اقدام کوي او د داسې جرګو پیل به هم له کورمې څخه کیږي. ولس دا درک کړې وه، چې دوښمن په کوم زخم ګوته ایښې ده؟ خو دوښمن راوړاندې شو، لا دوه میاشتې پوره نه دي، چې کورمه یې دوزخ کړه.
پنجاب د دغه اورلګولو په لوبه کې دا هڅه هم کوي، چې د خیبر تاریخي جرګه د خپلو پرېکړو د عملي کولو په لاره کېناکامه کړي.
حللاره هلته موندلای شو، چې د ستونزې جرړه وپېژنو، د پورته تحلیل پر بنسټ اوس نو د ستونزې جرړه ډېره څرګنده ده او هر یو یې پېژندلای شو:
د نړۍ لوی اقتصادي و پوځي ځواکونه زموږ په سیمه کې خپل سیالان لري، دا سیالان روسیه، چین، هیند او نور دي. دغو سیالانو ته تر ټولو نږدې ستراتيژيکه پرته سیمه افغانستان و پښتونخوا ده.
په دې سیمه کې مسئول حکومتونه نهشته او د تېر پنځوس کلن جهادي قیامت له برکته یوه لویه برخه ځوان نسل په افراطیت او ډالري جګړه معتاد دي. دلته د استخباراتي مدرسو او معهدونو له برکته مذهبي و عقیدوي جګړو ته لمن وهل تر هر بل ځایه اسانه دي.
عرب، پنجابي د منځنۍ اسیا و چین اورپکي دلته بلد دي او خپلې هډې لري، توربیرغي، سپین بیرغي او القاعده و نور هم چمتو دي، چې د نړیوالو لویو سیالانو د ګټو او نیابتي جګړو لپاره وجنګیږي. دې ټولې اجندا ته له ملکي خلکو یوه تشه زمکه په کار ده، یاغیستان باید د یویشتمې پېړۍ په ستندردونو جوړ شي.
خلک باید ووځي یا په همدې نیابتي ډلو کې منحل شي، د خلکو د ایستلو یوه لاره د دوی خپلمنځي جنګونه او کډوالۍ دي، چې دا دی د کورمې و وزیرستانونو جګړې، د ګوډ و بډ طالبانو ډرامې او داسې نورې لوبې یې پیلامه ده. په بېوزله پښتونخوا کې دومره باروت ذخیره شوي، چې کلونه کلونه سیمه په اور اړولای شي.
د سیمې پرګنې باید دسیسه وپېژني. همدومره ساده. کله چې پوه شول چې د دوی د جګړو تیل و باروت پردي دي او دوی د ډالري جګړو د اور خاشاک. هله نو بیا عقلاني دودیزې پرېکړې کړلای شي. د خیبر د جګړې پرېکړې باید عملی شي. پښتانه باید ټول هغه امکانات له منځه یوسي، چې دوی په خپلو منځونو کې سره جنګولای شي.
د خیبر د لویې جرګې د پرېکړو او مهم ستراتيژيک پیغام د درک و عملي کولو لپاره نورو جرګو ته اړتیا ده. د پښتنو – افغانانو د دغې روانې جګړې د حل لپاره هیڅوک نه راوړاندې کیږي، دا پخپله افغانان دي، چې باید په هوښیاري او ملي احساس و درک دغې جګړې ته د تیلو په ځای اوبه وروشیندي او پر خپله خاوره د سولې د ټینګښت له لارې د پنجاب خوله په تورو خاورو وموښي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
د بلوچستان عملیات د «عزم استحکام» په اډانه کې اعلان شوي، چې د روان کال په جون کې لومړي وزیر شهباز شریف تایید کړي وو. دغه پرېکړه داسې مهال کیږي چې په بلوچستان او خیبر پښتونخوا په ځانګړې توګه قبایلي سیمو کې د جنګیالیو ډلو فعالیتونه پراخ شوي او امنیتي ځواکونو ته یې درنده مرګ ژوبله اړولې ده.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف د ایالتي او مرکزي حکومتونو د چارواکو او د پوځ د استازو په غونډه کې وویل چې « دا یوازې د ترهګرۍ ضد جګړه نه ده، بلکې د پاکستان د راتلونکي جګړه ده».
په دې غونډه کې اصلي تمرکز د بلوڅانو پر ازاد پوځ، د بلوچستان ازادۍ جبهې او براس شوی او دا ډلې د پاکستان امنیت،حیاتي اقتصادي پروژو، سوداګریزو لارو او د چین پاکستان د څو میلیارد ډالري اقتصادي کوریډور پروژې، په ټوله کې ددغه هېواد اقتصادي ودې ته ستر ګواښ ګڼل شوې دي.
پوځ د جنګیالیو ایکو سیسټم په نښه کوي
د پاکستان د ملي عمل پلان کمیټې د پرېکړو پر بنسټ به د بلوچستان عملیات د جنګیالیو ډلو د شبکو پر له منځه وړومتمرکز وي او دغه راز د ترهګرۍ ضد جګړې ملي اداره به بېرته فعاله کیږي چې په مرکز، ایالتونو او ولسوالیو کې په ملي او سیمه ییزه کچه له دغو عملیاتو سره په همغږۍ عمل وکړي.
د پاکستان د پوځ لوی درستیز دې ناستې ته ویلي، چې « په ترهګرۍ ضد جګړه کې هر پاکستانی یو سرتېری دی، څوک چې د پاکستان امنیت ګواښي، ځواب به یې وویني». پوځي چارواکو ویلي چې دا یوازې د جنګیالیو د له منځه وړو عملیات نه دي بلکې هغه «ایکو سیسټمونه» به هم له منځه وړي چې جنګیالیو ډلو ته د ودې لارې برابروي.
دغه پوځي عملیات به له سیاسي، امنیتي او اقتصادي بدیلونو سره مل وي چې د عملیاتو له اړخه رامنځته کېدونکې اغیزې جبران کړای شي. په ناسته کې د عزم استحکام عملیاتو لرلید هم وړاندې شوی، چې د بې ثباتۍ پر وړاندې د نظامي، سیاسي او اجتماعي-اقتصادي لارو پر یو کولو متمرکز دی.
پاکستان د چین فشارونو ته غاړه ږدي
په جنوبي وزیرستان کې د ۲۰۰۲ کال او په شمالي وزیرستان کې د ۲۰۱۴ کال عملیاتو په اړه چې ډېری پکې چین ضد جنګیالي په نښه شول، داسې اټکل دی چې دغه عملیات د بیجنګ او امریکا تر ګډو فشارونو لاندې ترسره شول. د نویو عملیاتو «عزم استحکام» په برخه کې هم پاکستانی پوځ د بیجنګ تر شدید فشار لاندې دی.
د اکتوبر میاشتې په وروستیو کې په پاکستان کې د چین سفیر د خبریالانو له لارې اسلام اباد ته پیغام ولېږه، چې د امنیت په برخه کې عملي ګامونه واخلي. وروسته یې په یوه غونډه کې د بیجنګ او اسلام اباد ترمنځ د ګډ امنیتي میکانیزم په اړه خبرې وکړې، چې د شنونکو په باور، بیجنګ غواړي د خپلو وګړو او پروژو د خوندیتابه لپاره پاکستان ته امنیتي کمپنۍ ولیږي.
چین پاکستان ته دوه انتخابونه پر وړاندې اېښي: یا د جنګیالیو او چین ضد ډلو خلاف عملیات وکړي او یا بیجنګ ته اجازه ور کړي چې پخپله د خپلو میلیارد ډالري پروژو د خوندیتابه لپاره امنیتي ځواکونه راولي. د پاکستان لپاره دویم انتخاب ځکه د منلو وړ نه دی چې د بهرني ځواک په حضور کې د جهادي ډلو لپاره د اشغال پر ضد د جهاد او بلواوو پلمه په لاس ورځي، له همدې امله یې دویم انتخاب ته، سره له دې چې اسلام اباد ته په سیاسي، امنیتي او اقتصادي لحاظ دروند تمامیږي، مخه کړې ده.
چین به د نومبر په وروستیو کې پاکستان ته خپل ترهګرۍ ضد روزونکي او جنګیالي استوي چې له پاکستاني پوځ سره ګډ تمرینات وکړي. دغو تمریناتو ته «د ترهګرۍ ځپنې ګډ ضربتي عملیات» نوم ورکړل شوی چې ټول تمرکز به یې په بلوچستان کې د پیلېدونکو عملیاتو لپاره پر جنګي ستراتیژۍ، پلان جوړونه او تمرین وي.
پاکستان دامهال په دوو جبهو- بلوچستان او خیر پښتونخوا- کې له امنیتي ننګونو سره مخ دی.
پوځي ستراتیژیستان نه غواړي پوځ هممهاله په دواړو جبهو کې جګړې ته کښېوځي، ځکه په دې توګه ددې دواړو جبهو ترمنځ د اتحاد امکان دی، چې د بې ثباتۍ په پراخولو سره پوځ او امنیتي ادارې د تاوتریخوالي په مدیریت کې له ننګونو سره مخ کوي او جګړه اوږدیږي.
بلوچستان د قبایلي سیمو په پرتله د پاکستان لپاره په څو دلایلو لومړیتوب دی. لومړی چین تر ټولو ډېر په دغه ایالت کې ښکیل دی او غواړي خپلې اقتصادي ګټې او پر پروژو کړې پانګونې خوندي کړي. دویم، بلوڅ وسله وال د پاکستان او ایران دواړو لپاره ګواښ دی او د تهران او اسلام اباد د ګټو له ټکر سره سره، چې یو د هند په ملاتړ چابهار او بل د چین په ملاتړ ګوادر بندر ابادول غواړي، دواړې خواوې په دې پوهیږي چې په دې سیمه کې ناکرارۍ د دواړو هېوادونو ټیکاو ګواښي او بهرنیو عواملو ته لار پرانیزي. برعکس په پښتونخوا کې وضعیت متفاوت دی، ځکه طالبان د ټي ټي پي په ځپلو کې د اسلام اباد همکاري نه کوي، یا یې له توان نه بهر ده.
د روان میلادي کال په جنوري میاشت کې تهران او اسلام ابادد یوه او بل په خاوره کې ناڅاپي بریدونه وکړل او دواړو خواوو د بلوڅ جنګیالیو مرکزونه هدف وګرځول، خو په اپرېل کې دواړو اړخونو هوکړه وکړه چې د ترهګریزو کړنو د مخنیوي لپاره پر ګډه پوله خپلې ترهګرۍ ضد هڅې سره همغږې کړي. دواړو خواوو خپلې اړیکې بېرته نورمال حالت ته راوستې او د دواړو هېوادونو ترمنځ د بیلتون پالو ډلو خلاف هڅې چټکې شوې.
د نومبر په لومړیو کې په اسلام اباد کې د پاکستان د پوځ له لوی درستیز سره د ایران د بهرنیو چارو وزیر له کتنې دوه ورځې وروسته داسې رپوټونه خپاره شول، چې پاکستان او ایران پر پوله د قاچاق وړونکو پرضد ګډ عملیات کړي. ایراني پوځي چارواکو وویل چې دوی د تېل وړونکو په جامه کې ځانمرګي وژلي دي.
د همکاریو دې نوې فضا اسلام اباد دې ته هڅولی، چې له تهران سره پر پوله خپلې هڅې همغږې کړي او بلوڅ جنګیالي، چې د پخوا په څېر په افغانستان کې پټنځایونه او سیاسي او امنیتي ملاتړ نه لري، محاصره کړي. طالبان د خپل مذهبي کرکټر له مخې له بلوڅو جنګیالیو سره خواخوږي نه لري او هند هم هغسې نفوذ نه لري، چې ددې جنګیالیو لپاره په سیمه کې د شاتګ جبهه رامنځته کړي. په همدغه دلیل او د بلوچستان جغرافیا ته په کتو، پاکستان ته په قبایلو کې تر پوځي عملیاتو د بلوچستان عملیات د مدیریت وړ او لومړیتوب برېښي.
پاکستان د بریټانیايي هند له تجربو په ګټنې سره، د وزیرستان په څېر وړه سیمه کې هم هممهاله په شمالي او جنوبي وزیرستان کې یوځايي عملیات نه دي کړي، ځکه د دغسې دوه جبهه یي جګړو مدیریت او بریالي کېدل ننګوونکي دي.
طالبانو ته سور څراغ
اسلام اباد د همدې اونۍ په اوږدو کې د افغانستان لپاره د چین او روسیې د ځانګړو استازو کوربه و. پاکستاني چارواکو مسکو او بیجنګ ته روښانه کړې، چې د افغان طالبانو حکومت د دوی د مخالفو وسله والو ډلو کوربه توب کوي.
سره له دې چې د اوس لپاره چین په قبایلي سیمو کې پوځي عملیات خپل لومړیتوب نه ګڼي، ځکه د کابل له اړخه ډاډمن دی چې تر نفوذ لاندې ډلې یې په پښتونخوا کې د بیجنګ ګټې نه ګواښي، خو په نږدې راتلونکي کې د عزم استحکام عملیاتو دویم ډګر قبایلي سیمې، په ځانګړې توګه شمالي او جنوبي وزیرستان دی. د قبایلي سیمو عملیات به ددې سیمو جغرافیا، جوړښتونو او په افغانستان کې یوې ملاتړې جبهې یا جغرافیا درلودو له امله اوږده او ډېر لګښته وي.چین هم ښايي دې ته لېواله نه وي چې ددغسې عملیاتو په لګښتونو کې ښکیل شي.
څومره چې پاکستان په بلوچستان کې بوختیږي او سیمې تصفیه کوي، په همغه کچه به په قبایلي سیمو کې د ټي ټي پي او نورو جنګیالیو ډلو نفوذ او حضور ډېریږي. القاعده به هڅه وکړي چې په خپلو فعالیتونو کې د ازاد لاس درلودو لپاره له خپلو ملاتړو ډلو سره بېرته وزیرستان ته ستنه شي.
خو دا به د کابل او اسلام اباد ترمنځ اړیکې نورې هم ترینګلې کړي، ځکه پاکستاني چارواکو په تکرار ویلي، چې د افغانستان په داخل کې هم خپل مخالفان په نښه کولای شي. د پاکستان د ملي عمل پلان په ناسته کې د جنګیالیو ډلو د « ایکو سیسټم» له منځه وړو یو پیغام په کابل کې د طالبانو واکمن حکومت ته دی چې د پاکستاني طالبانو په ملاتړ تورن دی.
سره له دې چې د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده د یوه فرمان له لارې د وسلو د قاچاق د مخنیوي لپاره ځانګړی فرمان صادر کړی او درپوټونو له مخې خپل یو شمېر جنګیالي یې د ټي ټي پي له لیکو سره له یوځای کېدو راګرځولي، اسلام اباد له دې ګامونو ډاډمن نه دی او دا احتمال نه شي رد کېدلی چې په قبایلي سیمو کې تر عملیاتو وړاندې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د ټي ټي پي او نورو پاکستاني جنګیالیو مرکزونه په نښه شي.
پاکستان به د ضرب عضب عملیاتو تجربو ته په کتو، چې پاموړ پایلې یې نه درلودې، دا ځل د پاکستاني جنګیالیو ملاتړې جبهه له منځه وړي او دا جبهه د اسلام اباد د ادعاوو پر بنسټ، له ډیورنډ کرښې پورې په افغانستان کې ده.
دغې نظریې نه یوازې د افغانستان په خلکو له فکري، اقتصادي، سیاسي او بشري اړخه اغېز کړی، بلکې د سیمې او نړۍ لپاره هم یو ستر ګواښ ګڼل کېږي.
د دغې ډلې په بیا حاکمېدا سره په افغانستان کې د سیاسي طالبي اسلام نظریه د ترویج په حال کې ده او د دغې نظریې د لا ترویج لپاره د افغانستان په ګوډ – ګوډ کې افراطي دیني – جهادي مدرسې جوړې شوې دي.
۱. د طالبانو د افراطي نظریې بنسټونه
الف. دیني تعبیر:
طالبان په خپله ایډیالوژي کې د اسلام د شریعت سخت تعبیر ته ځانګړې پاملرنه کوي، خو دا تعبیر اکثره له اسلامي نړۍ د منل شوي فهم څخه خورا محدود او سخت دی. دوی په ځانګړې توګه د فقهي احکامو پر ټینګ عملي کولو ټینګار کوي، چې ځینې وختونه د اسلامي اصولو له اصلي روح څخه لرې وي.
•د ښځو د تعلیم بندیز
•د سزاګانو سخت دریځي (لکه په عام محضر کې قصاص او په دورو وهل)
•د کلتوري او عصري ژوند محدودیت
پوره مسایل د نړۍ د پرمختللو اسلامي ټولنو د پرمختګ اساس جوړ کړی او له سعودي عربستان نیولې تر مصر او مالیزیا پورې دیني علماو پرې کلکه کره کتنه کړې او دا چاره یې د اسلام له اساسي روح سره په ټکر کې بللې ده خو طالبانو بیا ويلي چې دوي په افغانستان کې حقیقي اسلام پلی کوي او بهرنیو ته د مداخلې حق نه ورکوي.
ب. سیاسي ایډیالوژي:
د طالبانو سیاسي نظر د “اسلامي امارت” په بڼه تنظیم شوی دی، چې پکې ټول ځواک د طالبي افراطي ملایانو په لاس کې دی او هر هغه څوک چې د دغې ډلې په دود فکر نه کوي حق نه لري چې د طالبانو د حکومت د تصمیم نیونې برخه وګرځیږي.
دوی ډېموکراتیک نظامونه، د خلکو د رایو حق، او د بشري حقونو نړیوال معیارونه ردوي او د نړۍوال نظم لپاره رامنځته شوي ټول قواعد د “کفر” زېږنده بولي.
ج. ټولنیز نظم
د طالبانو ټولنیزه نظریه په محافظهکارانه پالیسیو ولاړه ده چې د ښځو، مذهبي او قومي اقلیتونو او هغو خلکو حقونه محدودوي چې د دوی له ایډیالوژۍ سره همغږي نه لري.
د ښځو د کار او تعلیم پر بندیز سربېره، دوی د رسنیو او ازاد بیان پر وړاندې هم سخت دریځ لري. د فردي ازادۍ ګڼې برخې یې محدودې کړې دي، د امربالمعروف په نامه د افغانستان په هرې سیمې او ښار کې ځانګړي محتسبین د افغانستان خلک څاري او هر هغه عمل چې د طالبي افکارو خلاف وي د سزا وړ ګڼل کیږي.
۲. د طالبانو افراطي نظریه په عمل کې
الف. د ښځو پر وړاندې محدودیتونه:
طالبانو د خپلو افراطي باورونو له مخې، د ښځو او نجونو پر زدهکړو بندیزونه لګولي او ښځې نه شي کولی په ټولنه کې فعاله ونډه ولري، زده کړې وکړي، کار وکړي او ان د خپل فزیکي وجود د تقویې لپاره سپورت وکړي، بالاخره مېرمنو ته یوازې په کور کې د پاتې کېدو او کورنیو چارو ترسره کولو حق ورکوي.
دا فکر د طالبي حاکمیت د اوسنۍ دورې زېږنده نه دی بلکې د طالبانو په لومړۍ دورې کې هم مېرمنو د زده کړو، کار او ټولنیز ژوند حق نه لاره نو ځکه ویلی شو چې د مېرمنو پر وړاندې سخت دریځ د طالبانو د اسلامي تحریک فکري بنسټ جوړوي.
ب. د تعلیم او بیان ازادي ځپل:
طالبانو د خپلو نظریاتو د پلي کولو لپاره د تعلیم او بیان ازادي تر جدي محدودیتونو لاندې راوستې ده. دوی د هغو تعلیمي نصابونو او خپرونو د خپرېدو مخه نیسي چې د دوی له ایډیالوژۍ سره په ټکر کې وي.
طالبانو د افغانستان د ښوونځیو په تعلیمي نصاب کې بدلون راوستی، یو شمېر مضامین یې له تدریسي نصاب څخه ویستي دي او په پوهنتونونو کې یې د اساسي مضامینو ۲۶ سلنه هغو دیني مضامینو ته ځانګړې کړې ده چې پکې طالبي – افراطي تفکر تدریسږي.
پر رسنیو یې د تصویر او ویډیو اخیستو بندیزونه لګولي دي او دا مهال د افغانستان له نیمايي په زیاتو ولایاتو کې خبریالان د تصویر اخیستو حق نه لري.
په افغانستان کې رسنۍ حق نه لري چې د طالبانو د مشر په ګډون طالب چارواکي نقد کړي او که چېرې دا چاره ترسره شي نو رسنۍ تړل کیږي او خبریالان یې ګواښل کيږي.
ج. فرهنګي ورانۍ:
د طالبانو د لومړۍ دورې په جریان کې د طالبانو له خوا د بامیانو د بودا مجسمو ورانول او د موسیقۍ، هنر او پر کلتوري جشنونو بندیز د دوی د افراطي نظریې څرګندې بېلګې دي، چې په دې توګه دوی د فرهنګي میراثونو پر وړاندې هم زغم نه لري.
طالبانو د نوروز د جشن سربېره ګڼ نورو فرهنګي ارزښتونه محدود کړي دي او په افغانستان کې څوک حق نه لري چې د افغانستان لرغوني جشنونه ونمانځي.
دا ډله په رسمي مراسلاتو کې د هجري لمریز کالیز پر ځای چې د افغانستان رسمي کالیز و، هجري سپوږمیز کالیز کاروي او ان یو شمېر پښتو نومونه یې هم عربي کړي دي.
۳. د طالبانو د نظریې سیمه ییز او نړۍوال اغېز
الف. د سیمهییز امنیت لپاره ګواښ:
د طالبانو د افراطي نظریې شتون د سیمې لپاره یو جدي امنیتي ګواښ دی. د دوی له راتګ سره په افغانستان کې سختدریځه ډلې لا فعاله شوې دي، چې په سیمه کې د ترهګرۍ د زیاتېدو امکان زیاتوي.
همداراز د جهادي او نورو مدرسو په اساس هر کال زرګونه طالبي ملایان فارغیږي چې د افغانستان سربېره یې سخت دریځ د سیمې هېوادونو ته هم ځانګړی زیان لري.
که چېرې د افراطي نظریاتو تولید په همدې دود روان وي دا طالبي افراطیت د سیمې سربېره نړۍ ته هم په اسانۍ انتقالېدلی شي.
ب. د بشري حقونو نقض:
د طالبانو د سخت دریځو پالیسیو له امله د بشري حقونو نقض په پراخه کچه ترسره کېږي. نړۍوالې ټولنې په پرلهپسې توګه د دوی د بشري سرغړونو غندنه کړې، خو دوی خپلو پالیسیو ته دوام ورکړی دی.
د طالبانو د سرغړونو پالیسۍ د دې سبب ګرځي چې د افغانستان په ګډون په سیمه کې هم دا سرغړونې زیاتې شي، له افغانستان څخه د کډوالۍ بهیر لا پیاوړی شي او د افغانستان کادرونه لا ډېر فرار ته مجبور کړی شي.
ج. نړۍواله انزوا:
د طالبانو افراطي نظریې د دې سبب شوي چې افغانستان له نړۍوالې ټولنې څخه منزوي پاتې شي. اقتصادي بندیزونه او د مرستو کمښت د دې وضعیت لا خرابېدو لامل ګرځېدلی دی.
د طالبانو له بیا واک ته رسېدا سره پر افغانستان د نړۍوالې ټولنې مرستې بې سارې کمې شوې دي او که څه هم په نړۍواله کچه امریکا یوازینی هېواد دی چې د بشري مرستو په برخه کې له نورو ټولو هېوادونو زیاته مرسته کوي خو د بشري حقونو، بیان ازادۍ، مېرمنو او د افراطیت د ترویج په اړه د طالبانو خشن دریځ د دې لامل کیږي چې بشري مرستې ختمې، افغانستان لا منزوي او د افغانستان خلک لا وږي شي.
۴. پایله
د طالبانو افراطي نظریې نه یوازې د افغانستان خلکو ته ستونزې راولاړوي، بلکې د نړۍوالې ټولنې لپاره هم یو ستر ګواښ دی. دا نظریه د دیني اصولو د سخت تعبیر، د بشري حقونو د نقض او د نړۍوالو اصولو له مخالفت څخه سرچینه اخلي.
د دې لپاره چې دا ډول نظریې محدودې شي، نړۍواله ټولنه باید پر طالبانو فشار راوړي او په عین حال کې د افغانستان د خلکو لپاره اوږدمهاله ملاتړ چمتو کړي.
که څه هم د طالبانو په اړه د ۲۰۲۱ کال تصور دا و چې دا ډله به د نړۍ له اوسنيو واقعیتونو سره ځان عیار کړي او د افراطیت پر ځای د اعتدال او پرمختګ لارې ته مخه کړي خو وروستیو درېیو کلونو وښوده چې طالبان له خپلې لومړۍ دورې لا افراطي شوي، بندیزونه یې لا سخت شوي او هڅه کوي چې خپل فکر په زور بیا هم پلی کړي.
د طالبانو دا افراطي فکر د اوږدمهال لپاره د تطبیق وړ نه دی، د افراطیت د ترویج په تړاو د سیمې د هېوادونو سربېره نړۍوالې ټولنې ته ګواښونه ورځ تر بلې په زیاتېدو دي او دا خطرونه کولی شي چې د طالبانو د حکومت لمن ورټوله کړي.
ځینې ډلې چې په جنګ باور لري، له پخوانیو امریکایي چارواکو سره پخواني تصویرونه نشروي او فکر کوي چې ګوندې امریکا به یو ځل بیا مخکې او دوی ورپسې وي او یا به دوی مخکې او امریکا ورپسې وي او دوی به د کابل ارګ ماڼۍ ته ورسوي
ځینې حتا د ټاکنو پپولیستي شعارونو پر اساس، فکر کوي چې نور د دوی پچه وتلې او دوی به د امریکا د نویو امنیتي چارواکو سلاکاران وي او څه چې دوی ورته وایي هغه به کوي.
د دې تر څنګ د طالبانو حاکمه ډله د امریکا د نوي جمهور رئیس د ټاکل کیدو په هکله بدبینه او په ویره کې ده چې ګوندې امریکا به یو ځل بیا افغانستان ته قوتونه ولیږي، دوی به له قدرته لرې او بیا سر بداله کړي ځکه دوی پوهیږي چې دوی د لنډکروزرو او نوي ژوند مزې وڅکلې او د پخوا په شان بیا جنګ نشي کولای او نه ورته په سیمه او نړۍ کې د پخوا په شان عقبه شته.
ځینې نور افغانان فکر کوي چې د ستاینو او ځانونو مطرح کولو په قطار کې باید وروسته پاتې نه شي څو د راتلونکو تحولاتو برخه اوسي. غویی لا حلال شوی نه دی خو دوی خانکي په سر نیولي دي.
دا خوش بیني او بدبیني د څه لپاره ده؟
ایا دا خوش بیني او بدبیني د یو څو کسو او ډلو د ګټو په خاطر ده او که دا خوش بیني او بد بیني د افغانانو د ګټو په محور ده چې افغانستان کې دایمي ثبات رامنځته شي.
افغانستان بیا د سیمې او نړۍ د رقابتونو مرکز ونه ګرځي او بالاخره افغانستان کې یو قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام رامنځته شي چې ټول افغانان پکې ځان وګوري او د قانون په چوکاټ کې سره ګډ ژوند وکړي.
که پورته اهداف تر سره نه شي او افغانستان بیا د نړۍ او سیمې د رقابتونو مرکز وګرځي نو بیا د امریکا د نوي جمهور رییس په راتګ سره خوش بیني او بدبیني د افغانانو لپاره څه ګټه نه لري.
دې کې شک نه شته چې د امریکا رول تر اوسه هم په نړۍ کې مهم دی خو دا چې د افغانستان په هکله د امریکا نوې اداره څه تصمیم نیسي، غواړم چې یو لړ واقعیتونو ته اشاره وکړم.
افغانان په کل کې او هم د سیمې او نړۍ هیوادونه په دې نظر دي چې د افغانستان موجوده حاکمه ډله د ټولو لپاره تهدید دی خو د دې بلا له شر نه د خلاصیدو په هکله بیلابیل متضاد نظرونه موجود دي اما عمومي ذهنیت همدا دی چې په دغه ډول چې د طالبانو حاکمه ډله له خپل ولس، سیمې او نړۍ سره چلند کوي، هیڅوک یې په رسمیت نه پېژني او د هرې ورځې په تیریدو سره د دوی د زوال شپې رالنډیږي. په دې خاطر د امریکا موجوده او راتلونکې اداره هم طالبان په رسمیت نه پیژني او د بدیلې تګلارې په لټه کې به وي.
خو سیاست او سیاسي پرېکړې د احساساتو په اساس نه تر سره کیږي او د هرې پریکړې په هکله ګټه او تاوان سنجول کیږي. امریکا چې د دنیا لوی زبرځواک دی، د زبرځواکي تر څنګ، ډیر پیچلی سیستم لري چې هره پریکړه یو کس نشي کولاې او د جمهور ریئس ټرمپ د پریکړو په وړاندې ډیر حقوقي خنډونه شته دي او هغه به هغوی حل کوي خو دلته د افغانستان په هکله خبره مطرح ده.
د امریکا لپاره لومړی اپشن دا دی چې طالبان نور هم منزوي کړي، مالي او استخباراتي مرستې پرې بندې کړي او په رسمیت یې ونه پیژني. دا اپشن کافي نه دی ځکه د افغانستان مشکل په خپل ځای پاتې کیږي. افغانان له لا زیاتو ستونزو سره مخامخ کیږي.
د طالبانو بدیل
اول د طالبانو په زور لرې کول او بدیل باندې کار کول دي لکه چې په ۲۰۰۲ ز کال کې یې وکړل. دا اپشن بعید په نظر ښکاري ځکه د امریکا جنجالونه زیات دي او نه غواړي چې بیا پوځي مداخله وکړي. جمهور ریئس ټرمپ په کراتو ویلي چې دی غواړي جنګونه ختم کړي نه دا چې جنګونه زیات کړي. البته دا مسله مهمه ده چې د جنګونو ختم د چا په شرایطو غواړي؟ د جنګونو د ختمولو پریکړې یوازې امریکا په یو اړخیزه توګه نشي کولې ځکه هره جګړه پیچیدلې او مغلقه ده او زیاتو هڅو ته اړتیا لري چې دا جګړې ختمې شي.
دویم ښه اپشن د افغانانو او هم د سیمې هیوادونو او امریکا لپاره د یوې سیاسي پروسې تقویه کول دي. ځینې شاید ووایي چې سیاسي پروسه کار نه ورکوي او زور او ټوپک د افغانستان د مسایلو د حل لار ده، چې دا سمه نه ده.
د سافټ پاور په چوکاټ کې امریکا، د سیمې هیوادونه او افغانان په شریکه کولی شي چې په افغانستان کې مثبت تغییر رامنځته کړي. ټولې خواوې باید فکرا، ذهنا او په عملي توګه دغه وروستي بدیل ته ځانونه اماده کړي چې نه سیخ وسوځي او نه کباب.
زما په اند همدا اخري بدیل د افغانانو په خیر دی او د جنګ نغارې غږول د افغانانو په خیر نه دي. په دې توګه نه زیاته خوش بیني په کار ده او نه زیاته بد بیني.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.