ژوند او روغتیا؛ له چاغۍ څخه د خلاصون لار

د دغې څېړنې له مخې، چې په جاما مجلې کې خپره شوې، د هغو مېرمنو په منځ کې چې په ۲۰۰۶ کال کې یې د ایچ پي وي واکسین ترلاسه کولو وړ وو، د رحم د سرطان له امله د مړینې کچه خورا کمه شوې ده.

د سویلي کارولینا په طبي پوهنتون کې د اپیډمیولوژي له څانګې اشیش دشموک په دې اړه وویل: «موږ داسې انګیرله چې د واکسین کولو شاوخوا ۱۶ کاله وروسته، موږ به اوس وکولای شو چې د رحم د سرطان په مړینې کې د هغې لومړنۍ اغیزه وګورو او موږ په ریښتیا هغه څه ولیدل چې تمه مو لرله.»

د څېړنې مهم ټکي

په دې څېړنه کې د ۱۹۹۲ او ۲۰۲۱ کلونو ترمنځ د ۲۵ کلونو څخه کم عمره مېرمنو کې د رحم د سرطان له امله د مړینې اړوند احصایې څېړل شوي. څېړنه ښیې چې له ۱۹۹۲ څخه تر ۲۰۱۵ کاله پورې په هرو درېیو کلونو کې د مړینې کچه شاوخوا څلور سلنه کمه شوې.

له ۱۹۹۲ څخه تر ۲۰۲۱ پورې، دا شمېره له ۶۰ سلنه څخه زیات ته ورسیدله، او د مړینې کچه په هرو سل زرو خلکو کې ۰،۰۰۷ پیښو ته راټیټه شوې.

دغه د پام وړ کمښت د ایچ پي وي واکسین د احتمالي اغیزو سره سمون لري.

د اوسلو په پوهنتون کې اقتصادي روغتیا پوهې ایملي برګر په دې اړه وویل: «دا کمښت په داسې وخت کې رامنځ ته شوی چې تمه کیده واکسین خپله اغیز وښیي. دا څیړنه ښیي چې واکسینونه د مړینې په کمولو کې مهم رول لوبوي."

دا موندنې ځکه مهمې دي، چې د مړینې کمښت یوازې په ځوانو مېرمنو کې لیدل شوی.

د اشیش دشموک په وینا، د رحم سرطان لاهم په دغه عمر کې خورا نادر دی، مګر کله چې موږ د زړو عمر لروکو مېرمنو ته وګورو لکه د ۳۰ او ۴۰ کلونو مېرمنې په دوی کې د رحم سرطان خپریدلو کچه لوړه ده.

راتلونکي کې څه باید وشي؟

د دې څېړنې پایلې ښیي چې د رحم د سرطان څخه د مړینې کچې په کمولو کې د ایچ پي وي واکسین مثبت اغیزه لري.

دغه واکسین د ایچ پي وي پورې اړوند د شپږ ډوله سرطانونو پشمول د رحم ، واژن، مقعد او ستوني سرطان، مخه نیسي.

په یوې بلې څېړنه کې چې د جون په میاشت کې د سرطان پیژندنې په ملي مجلې کې خپره شوه، څرګنده شوه، چې هغه مېرمنې چې په ۱۲ یا ۱۳ کلنۍ کې د ایچ پي وي واکسین ترلاسه کړی د رحم د سرطان هېڅ نښه په کې نه ده لیدل کیږي.

دا شواهد د پوهاوي د زیاتوالي او د واکسین کولو کچې ته وده ورکولو اړتیا باندې ټینګار کوي، ترڅو د دغه واکسین اوږدمهاله اغیزې په لویو عمر مېرمنو کې ولیدل شي.

په نړۍ کې د ټولنیزو رسنیو کاروونکي

د ۲۰۲۴ کال د وروستیو معلوماتو له مخې، په نړۍ کې له ۴.۹ میلیارده زیات خلک ټولنیزې رسنۍ کاروي. دا د نړۍ د ټول نفوس شاوخوا ۶۰٪ برخه جوړوي.

• ماشومان او ځوانان: د ټولنیزو رسنیو د کاروونکو لویه برخه ځوانان دي. د ۱۳-۲۴ کلونو کسان د کاروونکو تر ټولو فعاله ډله ده، چې ماشومان (تر ۱۸ کلونو کم عمره) یې د شاوخوا ۳۰٪ برخه جوړوي.
• جنسیت: د جنسیت له اړخه توپیر شته. په نړۍ کې نارینه شاوخوا ۵۴٪ او ښځې ۴۶٪ د ټولنیزو رسنیو کاروونکي دي. په ځینو پرمختللو هېوادونو کې ښځې تر نارینه وو ډېرې فعاله دي، خو په مخ پر ودې هېوادونو کې د نارینه وو ونډه ډېره ده.

د محتوا رنګارنګي

په ټولنیزو رسنیو کې د موضوعاتو بڼه د هېوادونو او فرهنګونو سره توپیر لري، خو ځینې نړۍوال موضوعات دا دي:

1. خبرونه او سیاست: د نړۍ په ټولو برخو کې سیاسي بحثونه او نړۍوال خبرونه ډېر خپرېږي.
2. تفریح او مشهور شخصیتونه: فلمونه، موسیقي، سپورټ، او د مشهورو کسانو ژوند ډېره محتوا په خپل ځان کې رانغاړي.
3. فېشن او ژوندانه طرزونه: ځوانان په ځانګړې توګه د فېشن، خوراک او سفر اړوند پوسټونو سره ډېره علاقه لري.
4. ښوونه او روزنه: تعلیمي مالومات، د مهارتونو زده کړې او د ژوند مشورې په چټکۍ سره په ټولنیزو شبکو کې وده کوي.
5. ټېکنالوژي او نوښتونه: د نوې ټېکنالوژۍ، اپلیکیشنونو او وسیلو په اړه پوسټونه هم ډېر عام دي.

د ټولنیزو رسنیو ډېرو کاروونکو هېوادونه

د هغو هېوادونو نومونه چې د ټولنیزو رسنیو ډېر کاروونکي لري، د نفوس او انټرنیټ د لاسرسي پراخېدو سره تړاو لري:

1. هند: په هند کې شاوخوا ۷۰۰ میلیونه خلک نړۍوالې ټولنیزې رسنۍ کاروي، چې په نړۍ کې لومړی ځای لري.
2. چین: په چین کې له ۹۳۰ میلیونو زیات خلک د خپلو کورنیو ټولنیزو شبکو لکه؛ WeChat او Weibo کاروي.
3. امریکا: په امریکا کې له ۳۰۰ میلیونو زیات امریکایان ټولنیزې رسنۍ کاروي.
4. برازیل او اندونیزیا هم د کاروونکو له مخې لوړ ځایونه لري.

د افغانستان د ټولنیزو رسنیو کاروونکي

په افغانستان کې د انټرنیټ او ټېکنالوژۍ پراختیا سره د ټولنیزو رسنیو کاروونکي په چټکۍ مخ په زیاتېدو دي. د وروستیو شمېرو له مخې:

• د افغانستان شاوخوا ۱۱-۱۲ میلیونه خلک د ټولنیزو رسنیو کاروي.
• فیسبوک په افغانستان کې تر ټولو مشهوره شبکه ده، خو ټکټاک او انسټاګرام هم په ځوانانو کې په زیاتېدو دي.
• ښځې د کاروونکو لږه برخه جوړوي، ځکه فرهنګي او ټولنیزې ستونزې د هغوی ګډون محدودوي.

پایله

ټولنیزې رسنۍ د نړۍ د خلکو تر منځ فاصلې ختمې کړې او د معلوماتو شریکولو یو پیاوړی ځواک ګرځېدلی. د دې وسیلو د پراخېدو له امله د ماشومانو، ښځو او نارینه و ګډون مخ پر زیاتېدو دی. د ځینو هېوادونو خلک د نفوس او پرمختللې ټېکنالوژۍ له امله په دې ډګر کې تر نورو مخکې دي، خو په ټوله کې دا د هرچا د ژوند یوه مهمه برخه ګرځېدلې.

د دې وسیلو هوښیار او مثبت استعمال زموږ د ټولنې پرمختګ او د اړیکو لا ښه کېدو کې مرسته کوي.

تر ټولو مخکې باید د ځيګر په اهميت پوه شو، ځيګر زهري مواد فلټر کوي، غوړ ميتابوليز کوي او د هاضمې سيستم ته وده ورکوي، ځيګر په بدن کې د وينې د جوړولو مسووليت هم لري.

خو خلکو ته معلومه نه ده، چې موږ هر ورځ داسې څښاک کوو چې ځیګر ته تاوان رسوي.

هغه مشروبات چې ځیګر ته زیان رسوي په لاندې ډول دي:

نوشابې

له یخو نوشابو څخه نیولې تر هر ډول یې، چې د کوچینانو په شمول لویان یې هم مصروفي د ځیګر لپاره ډېر تاوان لري.

د یوې څېړنې له مخې چې د کاناډا اف ګیسټرو اینټرولوجي انډ هیپاټولوجې مجلې له خوا خپره شوې، ښیي چې د نوشابو منظم مصرف په ځیګر کې د غوړو نفوذ سره نږدې تړاو لري.

د سوډا څښاک له څښلو سره په ځیګر کې غوړ راټولیږي، په ځیګر کې د درد لامل کیږي او د ځیګر پر فعالیت اغیزه کوي.

د انرژي څښاک

د انرژی څښاک ځوانان ډېر خوښوي او خورا عام هم دي، مګر دا ستاسو ځیګر ته تاوان رسولی شي.

د متحده ایالاتو د درملو ملي انسټیټیوټ له خوا یوه څېړنه ښیي چې انرژي څښاک کولی شي ځیګر زیانمن کړي.

د دغې څېړنې له مخې، د انرژي مشروباتو ډېر مصرف د ځیګر له منځه وړلو لامل کیدلای شي، کوم چې د ځیګر د پیوند سبب ګرځي.

خوږ څښاک

د مېوو اوبه چې مصنوعي خوند لرونکي څښاک دی، په ټولو کې بوره شته او په دوبي کې د داسې څښاک مصرف ډېر وي.

همدا بوره په ځیګر کې په چټکۍ سره جذب کیږي او بیا په ځیګر باندې بوج راولي، چې کولی شي د ځیګر سیسټم اغیزمن کړي او د ډېرو نورو ناروغیو لامل شي.

ژېړ نوکان

د ډېری خلکو د نوکانو رنګ ژېړیږي چې نه یوازې دا چې لاسونه ورسره بدرنګه ښکاري، بلکې تاسو ته دا هم په ګوته کوي چې د ویني له کمښت سره مخ یاست. مانا دا چې د نوکانو د ژېړوالي لامل ستاسو په بدن کې د وینې کمښت دی.

په نوکانو سپین ټکي

د لویانو په ګډون د ماشومانو پر نوکانو هم سپین ټکي یا هم نښنې ډیری لیدل کیږي چې علت یې په بدن کې د اوسپنې او کلسیم کمښت دی.

ګرد پړسېدلي نوکان

د ډېرو خلکو د نوکانو شکل ګرد او پړسیدلي وي، چې دا ډول نښې د سږو او زړه ناروغۍ خبرداری ورکوي.

نیلي رنګه نوکان

اکثره خلک په وینه کې د اکسیجن د کمښت له امله نیلي نوکان لري، دا ډول نوکان د تنفسي ناروغۍ نښه هم ده.

د کاناډا د طبي ټولنې په مجلې کې خپرې شوې څېړنې موندلي، چې د سرطان یو پر درېیمه برخه ناروغان د تشخیص څخه ۹۰ ورځې مخکې دغه حالات تجربه کوي.

د څیړنې له مخې، ۳۵ سلنه ناروغان د سرطان له تشخیص څخه ۳ ماشتې مخکې د روغتون بیړنۍ څانګې ته تلو ته مجبوره کیږي.

په دغې څېړنه کې له ۲۰۱۴ څخه تر ۲۰۲۱ پورې د انټریو ښار د یو شمیر هغو کسانو معلومات څېړل شوی چې وروسته په هغوی کې سرطان تشخیص شوی دی.

په دغې څېړنه کې د ۶۵۱ زرو څخه د زیاتو ناروغانو طبي اسناد لیدل شوي، له دې اسنادو دا معلومه شوه چې له دې شمېر څخه ۲۲۹ زره او ۶۸۳ ناروغان د سرطان له تشخیص درې میاشتې مخکې د روغتون بیړنۍ څانګې تته مراجعه کړې.

د دې ناروغانو ۵۱ سلنه په روغتون کې بستري شوي، په ځینو کې داسې نښې ښکاره شوې چې وروسته یې د سرطان تشخیص سره تړاو درلود.

څېړونکو وویل، چې هغه ناروغان چې د ځيګر، دماغ او کولمو د سرطان ډولونه لري ډېر احتمال لري چې دا نښې تجربه کړي.

څیړنې دا هم موندلې، چې په هغو کسانو کې چې په کلیوالو یا غریبو سیمو کې ژوند کوي د دې حالت احتمال ډیر دی.

د څیړونکو په وینا، د روغتونونو بیړنۍ څانګه په ډېرو کسانو کې د سرطان په تشخیص کې مهم رول لوبوي.