عبدالسلام ضعیف له هبت الله غوښتي چې د نجونو د زدکړو لپاره د عالمانو اجماع وکړي

اړوند وزارت نن دوشنبه «د سلواغې ۷مه» د خبرپاڼې په خپرولو سره وايي، د یو میلیارد ۷۹۷ میلیونه ۵۹ زره ۵۰۰ افغانیو په ارزښت او د درې میلیونه، ۸۶۳ زره او ۷۸۶ کیلومترو په مساحت، د بامیانو د یکاولنګ ولسوالۍ د سرب او جستو د پنځو بلاکونو تړونونه لاس لیک شول.

طالبانو د بامیان د یکاولنګ ولسوالۍ د سرب او جستو د پنځو بلاکونو تړونونه د افغان جرمن، الحرمین، ګاما ایګل، کندهار خوګیاڼي او موسا سلطان شرکتونو له استازو سره لاسلیک کړي دي.

د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي چې هدایت الله بدري د یادو تړونونو د لاسلیک کولو پر مهال ویل:« د پنځو کانونو تړونونه د پنځو کلونو لپاره لاسلیک کېږي، که شرکتونه د کانونو د اصولو او کړنلارې مطابق خپلې ژمنې پوره کړي؛ نو د دویم ځل لپاره به یې بیا هم تړونونه نوي شي.»

بدري زیاته کړې چې له شرکتونو سره د هوکړې پر اساس، پروسس به یې ۱۰۰ سلنه د هېواد د دننه کېږي او د سرغړونې په صورت کې به تړون پای ته رسیږي.
د بدري په وینا، د یادو پروژو په پلي کېدو سره به سلګونو کسانو ته په مستقیم او غیرمستقیم ډول د کار زمینه برابره شي او په یادو کانونو کې د طالبانو ونډه ۵۱ سلنه ده.

د خبرپاڼې له مخې طالبانو د سر درګشتک سیمې د سرب او جست بلاک تړون له موسا سلطان کانونو او پروسس شرکت سره د روزګان د ۵۰ کیلومتره سړک د جوړولو په بدل کې کړی دی.

همدراز؛ د پامی ککرک کاني سیمې تړون له افغان جرمن باختر شرکت سره د کندهار په ارغستان کې د ۶۰ کیلومتره بای پاس لویې لارې او د برېښنا اوبو بند د جوړولو په بدل کې او د سرسرخک کاني سیمې تړون له ګاما ایګل کانونو شرکت سره د خواف – هرات ریل پټلۍ د دویمې او څلورمې برخې د ۴۷.۳ کیلومتره په اوږدوالي او په میدان وردګو پوهنتون کې د یو معیاري تدریسي روغتون د جوړولو په بدل کې لاسلیک شوی دی.

د یاد وزارت چارواکو انټرفاکس اژانس ته وویل، چې « د قزاق ګاز او د [ترکمنستان] دولتي کمپنۍ ترکمن ګاز ترمنځ خبرې روانې دي. دا چې په خبرو اترو کې بوخت اړخونه درېیم اړخ ته د معلوماتو افشا کولو اجازه نه لري، نو جزئیات یې څرګند نه دي».

ترکمن ګاز د ټاپي نل لیکه کې د ۸۵ سلنې لوړې ونډې شریک دی.

د قزاقستان د انرژۍ مرستیال وزیر یرلان اکنجانوف د۲۰۲۴ کال په اکتوبر میاشت کې د قزاقستان-افغانستان په سوداګریز فورم کې وویل چې قزاقستان د ټاپي ګاز نللیکې د غځولو لپاره د ونډو په اړه خبرې کوي.

نوموړي وویل، چې « که یوه قزاقي کمپنۍ ونډه واخلي، نو دا به د دواړو هیوادونو ترمنځ په ګاز سکتور کې د همکاریو لپاره نوي فرصتونه را وټوکوي».

د ټاپي نللیکه۱۸۱۴ کیلومتره اوږدوالی لري، چې ۲۱۴ کیلومتره په ترکمنستان، ۷۷۴ کیلومتره په افغانستان او ۸۲۶ کیلومتره په پاکستان کې غځیږي.

د طالبانو حکومت پرون اعلان وکړ، چې په افغانستان کې ددې نللیکې شپږ کیلومټره کار بشپړ شوی دی.

دغه پروژه د دې لپاره طرح شوې چې د ترکمنستان له سوېلي ګالکینیش سیمې نه هر کال ۳۳ میلیارده مکعب متره ګاز د هرات، کندهار، کوټې او ملتان له لارې پاکستان او دغسې د هند فازیلکا ښار ته ولېږدوي.

د پروژې مدیریت ټاپي پایپ لاین شرکت لیمیټډ کنسورټیم ته سپارل شوی، چې ترکمن ګاز پکې ۸۵ سلنه ونډه لري.

په دې پروژه کې افغان ګاز کارپوریشن، د پاکستان انټرسټیټ ګاز سیسټمونه او د هند ګایل هر یو پنځه سلنه ونډه لري.

د نللیکې ټولیز لګښت ۱۰ میلیارده ډالره اټکل شوی.

ساوت چاینا مارنینګ پوسټ ورځپاڼه د نیو ډیلي څیړنیز بنسټ شنونکي کبیر تنیجا له خولې وايي، چې په دې ډله کې د پاکستان غړیتوب د هند لپاره «اتومات سره کرښه» ده. نوموړي وویل، مخکې له دې چې اسلام اباد ددغسې ایتلاف له لارې بهر اغیزناک تمام شي، لومړی باید خپلې کورنۍ ستونزې اوارې کړي.

تنېجا « دا اونۍ په اسیا کې» سره په خبرو کې وویل چې هند د افغانستان په اړه له روسیې سره نږدې کار کوي، ځکه لویدیز هېوادونه اوس له کابل او طالبانو سره اړیکو ساتلو ته لومړیتوب نه ورکوي.

هغه زیاته کړه، « په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان نه د امریکا له ګډوډ خروج وروسته د واشنګټن او کابل ترمنځ لوی واټن رامنځته شو، اوس سیمه ییز هېوادونه او ځواکونه باید د دې تشې ډکولو ته را وړاندې شي».

«افغان څلور اړخیزې ډلې» د تېر کال په سپتمبر میاشت کې د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې په څنډه کې خپله درېیمه غونډه وکړه، چې د افغانستان په اړه یوه ګډ تفاهم ته لاره پرانیزي.

د ساوت چاینا مارنینګ پوسټ ورځپاڼې په باور، د افغانستان ثبات د هند او روسیې ګډه اندېښنه ده، په ځانګړي توګه چې د داعش خراسان او القاعدې په څېر ډلو ګواښونه لا شته دي، خو په «افغان څلور اړخیزه ډله» کې د چین او پاکستان ګډون د نوي ډیلي لپاره د دغه وړاندیز ملاتړ ستونزمنوي.

د ستراتیژیکو چارو ډیلي میشتي کارپوه شروتي پندلای یادې ورځپاڼې ته وویل: « په دې ډله کې د چین او پاکستان موجودیت د نوي ډیلي لپاره هېڅ ستراتیژیک ارزښت نه لري».

هند له طالبانو سره د خبرو په ترڅ کې هڅه کړې چې د ایران د چابهار بندر ارزښت ته وده ورکړي. دغه بندر د هند لپاره یوه مهمه پروژه ده چې غواړي د پاکستان د کراچۍ او ګوادر بندرونو له لارې په سیمه کې چینايی نفوذ کم کړي.

خو ځینې شنونکي باور لري چې په دې ډله کې ګډون به د هند سیمه‌ییز رول پیاوړی کړي.

د جواهر لال نهرو پوهنتون استاد سواران سېنګ وايي، هند باید مخکې ددغه ایتلاف غړی وای، خو ټینګار یې وکړ، چې اوس هم ناوخته نه دی. سېنګ وویل، « دا به د سیمه ییز لوبغاړي په توګه د هند د مطرح کېدو او د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته د بشري مرستو په برخه کې د نوي ډیلي د هڅو تایید وي».

هند له چین او پاکستان سره د سرحدي ستونزو ترڅنګ د میانمار، بنګله دیش او سریلانکا په څېر هېوادونو کې د نفوذ پر سر هم ښکیل دی. پاکستان د شیخ حسینه واجد د حکومت له نسکورېدو وروسته له بنګله دېش سره خپلې ډيپلوماتیکې اړیکې پیاوړې کړې او ترمنځ یې د پوځي پلاویو تګ او راتګ پیل شوی.

تنېجا وايي، چې «له طالبانو سره د هند د اړیکو پراختیا ته له دې زاویې هم کتل کېدای شي او دا پرمختګونه « حتمي نه ده چې تصادفي وي».

ورځپاڼه وايي، سره له دې چې د « افغان څلور اړخیزې ډلې» ایتلاف د سیمه‌ییزې همکارۍ لپاره یو فرصت دی، هند په دې اړه محتاط دی. د هند تمرکز پر دوه اړخیزو اړیکو دی چې خپلې ستراتیژیکې ګټې وساتي او د پاکستان او چین له نفوذه ځان لرې وساتي.

سرچینو «د مرغومي ۱۸مه» ویلي و، چې نعیم وردګ د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت نوی اداري معیین ګومارل شوی دی.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت نن دوشنبې «د سلواغې ۷مه» په خپله اېکسپاڼه کې د خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي،چې ددې ډلې د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي له لوري ښاغلی محمد نعیم د یوې غونډې په ترڅ کي د وزارت ریسانو، معاونیو او کارمنانو ته د وزارت د اداري مرستیال په توګه معرفي شو.

د طالبانو په خبرپاڼه کې لیکل شوي، چې دا ټاکنه ددې ډلې د مشر هبت الله د حکم پر اساس شوې ده.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د معلوماتو له مخې په لومړیو کې محمد نعیم ددې ډلې د فرهنګي کمېسون غړی و، بیا وروسته په قطر کي د طالبانو سیاسي دفتر د غړي ترڅنګ واک ته د دې ډلې رسېدو سره په دوحه کې د افغانستان د سفارت سرپرست په توګه کار کاو.

د طالبانو له وروستیو ګومارنو څرګندیږي چې دغه ډله هڅه کوي په دوحه کې د خپل سیاسي دفتر فعالیتونه کم کړي او پر سفارت تمرکز ډېر کړي.

افغانستان په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا راتګ سره هممهاله د اقتصادي ناورین تر پولې ورسېد او ټولې پرمختیايي او امنیتي مرستې پرې بندې شوې. د بانکدارۍ پر سکتور هم سخت محدودیتونه ولګول شول.

له هغه وخت راهیسې بشري مرستو چې د غیرانتفاعي سازمانونو له لارې تمویلیږي، ځینې اړتیاوې پوره کړې دي، خو مرستندویان په وروستیو کلونو کې په دوامداره توګه خپلې مرستې کموي.

د ښځو پر کار او زده کړو د طالبانو بندیزونو، د بشري حقونو محدودولو او د سودان، اوکراین او غزې په څېر د نړۍ نورو ناورینونو له افغانستان سره مرستې کمې کړې دي.

په افغانستان کې لوږه

د مرستو کمېدو له امله له ۱۵ میلیونه افغانانو څخه چې خوراکي توکو ته بیړني اړ دي، یوازې نیمایي برخه مرستې ترلاسه کوي.

دا په دې معنا ده چې د ژمي په دې سخت وخت کې له ۶ میلیونو ډېر خلک د ورځې یوه یا دوې ډوډۍ خوري.

سیاو وي لي وویل، « دا ډېر بد وضعیت دی، ځکه دا خلک په بشپړه توګه له مرستو محروم شوي دي».

تېره جمعه د امریکا بهرنیو چارو وزارت د ټولو موجوده بهرنیو مرستو د بندولو اعلان وکړ او نوې مرستې یې هم بندې کړې.

دا پرېکړه ولسمشر ډونالډ ټرمپ کړې، چې غواړي معلومه کړي د مرستو وېش د هغه له بهرنۍ پالیسۍ سره سمون لري که نه.

په ۲۰۲۴ کال کې د افغانستان د بشري مرستو ۴۰ سلنه برخه یوازې امریکا تمویلوله. دا لا څرګنده نه ده چې دغه بندیز به په افغانستان کې د بشري عملیاتو پر وضعیت څه اغیز وکړي.

ښځې او د ماشومانو اړتیاوې

سیاو وي لي وویل، « زه هیله لرم چې د هرې پرېکړې د تطبیق پر مهال د افغانانو اړتیاوې په پام کې ونیول شي، د ښځو او ماشومانو اړتیاوې».

مرستې په دې هم کمې شوې چې د ښځو پر کار د طالبانو د حکومت بندیز نړیوال مرستندویان اندېښمن کړي.

تېره اونۍ د جرمونو نړیوالې محکمې څارنوال وویل چې د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده او ددې ډلې د قاضي القضات د نیولو غوښتنه یې کړې ده. هغه دغه دوه طالب چارواکي له ښځو او نجونو سره په ظلم او ناروا تورن کړل.

سره له دې چې طالبانو د افغان ښځینه کارکوونکو پر کار بندیز لګولی ، سیاو وي لي وویل چې د خوړو نړیوال پروګرام لا هم ښځو او ماشومانو ته د مرستو رسولو لارې لري.

هغې وویل، « سره له دې چې مرستې کمې دي او بندیزونه هم دي، موږ له ښځو سره د مرستو لپاره خپلې لارې برابرې کړې دي».