ملګري ملتونه: افغان ښځې روغتیايي خدماتو ته د محدود لاسرسي له امله د مرګ له خطر سره مخ دي

د ارغواني شنبو غورځنګ پر اېکس پاڼه د یوې ویډیو په خپرولو سره له ملګرو ملتونو غوښتي، چې د ترهګرو ډلو لپاره یو نوملړ جوړ کړي.

په دغې خبرپاڼې کې له ملګرو ملتونو دا هم غوښتل شوي، چې په دغه نوملړ کې دې د طالبانو، داعش، القاعدې، حقاني شبکې او نورو ترهګرو ډلو نومونه اضافه کړي.

دغه غورځنګ یوا وار بیا له طالبانو د ملاتړ او د تعامل د مخنیوي غوښتنه کړې ده.

دغه غورځنګ پر ټولو هېوادونو غږ کړی، چې د طالبانو نوم دې د ترهګرو ډلو له نوملړه نه باسي او د طالبانو حکومت دې په رسمیت نه پېژني.

دغهه غورځنګ کاږلي، د متحده ایالاتو او اروپایي ټولنې په ګډون ګڼو هېوادونو پر طالبانو بندیزونه لګولي؛ خو ملګرو ملتونو بیا په رسمي توګه دغه ډله ترهګره نه ده ګڼلې.
د دغه غورځنګ ویانده سارا خان وایي:« ملګري ملتونه هغه سازمان دی، چې د نړۍوالې سولې او امنیت د ډاډمنولو لپاره جوړ شوی؛ خو دا د حیرانتیا خبره ده، چې دغه سازمان د ترهګرو ډلو د نوملړ په جوړولو کې پاتی راغلی. نړۍ د ترهګرۍ سره د مبارزې لپاره یوې واحدې، متحدې تګلارې ته اړتیا لري او موږ غواړو، چې ملګري ملتونه سمدلاسه اقدام وکړي.»
دغه غورځنګ له ملګرو ملتونو غواړي، چې په منظمه توګه د ترهګرو نومونو بیاکتنې او تازه کولو لپاره کمیټه جوړه کړي.

په افغانستان کې د طالبانو حکومت له درې نیمو کلونو راهیسې د ښځو په کار کولو بندېز لګولی دی.

په تېر جمهوري نظام کې د لغمان ولایت سلګونه نجونې او مېرمنې چې په دغه ولایت کې په بېلابېلو برخو کې په کار بوختې وې او د خپلو کورنیو اړتیاوې یې پوره کولې، د طالبانو له بیا واکمنېدو او د ښځو په کار بندیز سره په کورونو ناستې دي.

په لغمان کې د طالبانو د اقتصاد رييس مولوي جان محمد حليم د ماشینونو د وېشلو پر مهال ویلي، چې دغه ماشینونه او نور توکي به د کورنیو د اقتصادي کچې په لوړولو کې مرسته وکړي.

خو د لغمان اوسېدونکې سایره چې دا یې خپل نوم نه دی، افغانستان انټرنشل - پښتو ته وویل:« طالبان ښځې اړمنې ساتل غواړي، که نه ماشین د چا د کورنۍ اړتیا پوره کړې، دوی دې د ښځو تعلیم ته اجازه ورکړي، هغه ښځې چې تعلیم یې کړی کار ته دې پرېښودل شي، ښځو خواري کړې او اوس په کورونو ناستې دي».

سایره وایي، چې زیات شمېر ښځو په کورنیو کې نارینه نه درلودل او دوی یوازینۍ د کور د نفقې پیدا کوونکې وې، خو اوس اړ شوي چې د ډوډۍ پیدا کولو لپاره ان خیرات ټول کړي.

یوه بله مېرمن چې هغ هم نه غواړي نوم یې خپور شي افغانستان انټرنشنل سره خبرو کې وویل:« پخوا ښځو دولتي او غیر دولتي دندې درلودې، د کورنیو اقتصادي حالت یې ښه وو، اوس هغه ښځې چې کارونه یې کول په کورونو کې ناستې دي، کورنۍ یې په بد حالت کې دي، باید د کار اجازه ورکړل، شي چې د ډوډۍ لپاره پېسې ولري».

دغه مېرمن وایي، چې د طالبانو له خوا په زده کړو او کار بندیز د ښځو په رواني حالت ناوړه اغېزې کړي او اکثریت نجونې او ښځې په بد رواني حالت کې دي.

طالبانو له څه باندې درېیو کلونو راهیسې د نجونو او ښځو پروړاندې له شپږم ټولګي پورته د ټولو ښوونیزوا وروزنیزو مرکزونو دروازې بندې کړي او دغه راز یې د دوی په کار کولو هم بندیز لګول شدی.

له دې سره، د طالبانو له خوا د ملګرو ملتونو په ګډون په غیر دولتي ادارو کې د ښځو او نجونو د کار د بندیز د دویم کال له پوره کېدو سره د طالبانو حکومت د اقتصاد وزارت یو ځل بیا د ۲۰۲۴ په ډيسمبر میاشت کې په دغه هېواد کې د مرستې رسونې له ادارو غوښتي، چې د ښځو او نجونو له ګومارلو څخه ډډه وکړي.

دا په داسې حال کې ده، چې څو ورځې وړاندې د جرمونو نړۍوالې محکمې لوی څارنوال له دې ادارې وغوښتل، څو د طالبانو د مشر ملا هبت الله او د دې ډلې د سترې محکمې د لوی قاضي عبدالحکیم حقاني د نیولو امر صادر کړي.
د جرمونو د نړۍوالې محکمې د لوی څارنوال کريم خان دفتر په یوه اعلاميه کې ویلي، چې په افغانستان کې د دوی د څېړونو له مخې د طالبانو مشر او د دغه ډلې د سترې محکمې مشر له ۲۰۲۱ کال راهيسې د بشريت ضد جرمونو او د ښځو او نجونو په وړاندې د پراخ تبعیض په تور تورن دي.

د یادولو ده، چې دغه اقدام د ښځو له پراخ هرکلي سره مخ شوی دی.

نیوکې دا دي چې طالبانو په کور دننه د نجوو پر مخ د زده کړو دروازې تړلي؛ خو پاکستان ته یې بیا د بورسونو لپاره پرته له محرمه لېږي.

د‌ پاکستان حکومت د افغان نجونو او هلکانو لپاره ۴۵۰۰ تعلیمي بورسونه یا سکالرشېپونه اعلان کړي چې د افغانستان د بېلابېلو ولایتونو په ګډون ورته د پاکستان په ځینو ښارونو کې هم له افغانانو څخه ازموینې اخیستل کېږي.

نږدې ۲۱زره هلکانو او څه باندې پنځه زره افغان نجونو څخه د پاکستان بېلابېلو پوهنتونونو ته د لار موندنې لپاره د ازموینو دغه لړۍ به د (سلواغې ۸مې) نېټې پورې به دوام وکړي.
د جمهوري نظام پر مهال د خوست والي حلیم فدایي په وینا؛ د طالبانو له لوري پاکستان ته د زده کړو لپاره د نجونو لېږل په دې معنا ده چې ګوندې د زده کړو په شمول د افغانستان ټولې چارې د یاد هېواد له لوري مدیریت کېږي.

هغه د پوښتنې په ډول ویلي «دا کوم غیرت او کوم شریعت دی چې پاکستان ته د نجونو په تګ بندیز نه شته؛ خو په خپل هېواد کې ان مشروطه اجازه هم نه ورکوي؟».
فدایي زیاته کړې چې دا د افغانانو لپاره خورا تاریخي شرم دی چې نجونې یې د پنجاب په ښوونځیو کې د‌ پنجابي استادانو له لوري روزل کېږي.

د طالبانو د خواله رسنیو یو فعال مبین خان د پاکستان تعلیمي بورسونو ته د افغان نجونو لېږل ځانته پېغور ګڼي.

هغه د طالبانو مشر ته په شارې سره وايي، چې د افغان نجونو برخلیک د هغه خلکو په لاس کې ورکړی چې ټول عمر یې د افغانانو د لوټ کیدو شېبې شمارلي دي.

هغه زیاته کړې چې د طالبانو پر دغه پرېکړه د شرم احساس کوي.

د طالبانو د خواله رسنیو یو بل فعال مولوي ضیاالرحمن اصغر هم ورته نظر لري او د طالبانو ملایان یې ګونګیان بللي.

اصغر خپلو هغو طالب ملګرو ته چې د ملا هبت الله د فرمانونونو د ملاتړ لپاره تبلیغات کوي وویل: «چاپلوسانو وېښتان غوړ کړئ، سترګې هم تورې کړئ او خپلو مشرانو ته مو ووایاست چې تاسو ډېر ښه روان یاست».

دغه غبرګونونه داسې مهال راپورته شوي، چې د طالبانو مشر په افغانستان کې د نجونو په هر ډول زده کړو بندیزونه لګولي چې له مخې یې د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې د نجونو پرمخ تړل شوي دي.

پاکستان هر کال افغان زده کړیالانو ته په بېلابېلو پوهنتونونو کې د بورسونو د ورکړې پروګرام اعلانوي ؛خو په یاد هېواد کې پوهنتونونو کې د زده کړو پر مهال افغانان له ګڼو ستونزو سره مخ کېږي.

څه موده وړاندې په لاهور ښار کې افغان زده کړیالان نیوکې کړې وې چې د‌ پاکستان له لوري په بشپړ مالي ملاتړ بورسیې ورکړل شوي؛ خو د خونو د کرایو تر څنګ ورته میاشتنۍ حق الزحمې هم نه ورکول کېږي.

دا نیوکې هم شته چې د پاکستان د بورسونو د وېش پروسه له فساده ډکه ده او ان ځینې سیاستوالو او د طالبانو مشرانو ته په کې ځانګړې ونډې ورکړل شوې چې ان د دوی له لوري په زرګونه ډالرو پلورل کېږي.

په دې وروستیو کې د جرمونو نړۍوالې محکمې لوی څارنوال د ښځو د ځورولو او د بشري حقونو د سرغړونې په تور د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده او د دې ډلې د سترې محکمې د مشر عبدالحکیم حقاني د نیولو غوښتنه وکړه.

د انتقالي عدالت د همغږۍ ډلې د دغې پرېکړې د هرکلي په ترڅ کې دا د معافیت د پای ته رسولو او د افغانستان د خلکو په ځانګړې توګه ښځو او نجونو ته د عدالت د تامین لپاره یو مهم ګام وباله.

دغې حقوقي ادارې په افغانستان کې "جنسیتي توپیر" او د بشري حقونو پراخو سرغړونو ته په اشارې سره د عدالت او حساب ورکونې په بېړنۍ اړتیا ټینګار وکړ او زیاته یې کړه، چې د جرمونو نړۍواله محکمه عدالت ته د لاسرسي په برخه کې کلیدي رول لوبوي، په ځانګړې توګه په داسې شرایطو کې چې کورني بنسټونه عملاً فعاله نه دي.

د جرمونو د نړۍوالې محکمې څارنوال کریم خان د پنجشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې د دې محکمې له قاضیانو یې غوښتي، چې د دغو دوو طالب چارواکو د بشري ضد جرمونو او له ښځو سره د سیستماتیک ظلم په تور د نیولو حکم صادر کړي.

د انتقالي عدالت د همغږۍ ډلې د جرمونو د نړۍوالې محکمې له څارنوال څخه وغوښتل، چې په افغانستان کې د روانو جنایتونو په څېړنه کې ثابت قدم پاتې شي.

دغې ډلې د نورو طالب چارواکو د نیولو د امر صادرولو غوښتنه هم وکړه.

په خپل سري توګه بندي کولو او د ښځو پر زده کړو بندیز د بشري حقونو په تر پښو لاندې کولو کې لوی رول لوبولی دی.

په ورته وخت کې د هزاره ګانو د نسل وژنې د مخنیوي اېتلاف چې د بشري حقونو د یوولسو سازمانونو په ګډون جوړ دی، د جرمونو د نړۍوالې محکمې د څارنوال دغه اقدام "تاریخي" بللی او دا یې د سیستماتیک ځورونې د بې شمېره قربانیانو لپاره یې د هیلو څراغ ګڼلی دی.

دغه اېتلاف له جنايي محکمې هم غوښتي، چې د طالبانو د مشرانو د نيولو حکم دې ژر تر ژره تاييد کړي.

د افغانستان د بشري حقونو او ډېموکراسۍ سازمان هم په یوه بیان کې وویل، چې د جرمونو د نړۍوالې محکمې پرېکړه د عدالت د پلي کېدو په ځانګړي ډول د زیان منونکو ډلو، ښځو، نجونو او د ال جي بي ټي کیو ټولنې لپاره خورا حیاتي ده.

دغه سازمان ټینګار کړی، چې له کلونو انتظار وروسته دا لومړی ځل دی، چې د بشري حقونو د سرغړونو او د بشریت ضد جرمونو له امله د طالب مشرانو د نیولو حکم صادر شوی دی.

د امریکا ولسمشر ډونلډ ټرمپ د کډوالۍ نوی فرمان لاسلیک کړی، چې له مخې دغه هېواد ته د ټولو پناه غوښتونکو او کډوالو سفر او د نویو کډوالو چارو ته د رسېدو حالت وځنډېده.

په همدې موخه په اسلام اباد کې جوړه شوې اعتراضیه غونډه کې له مېرمنو سره د دوی ماشومانو هم شتون درلود او له ډونالډ ټرمپ یې وغوښتل چې په خپله پرېکړه له سره غور وکړي او د انتقال پروسه پېل کړي.

د څانګې په نامه د غونډې یوې ګډونوالې افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل: «زه درې ماشومان لرم او له ډېر بد حال سره ژوند کوم، ډېر ټېټ کېفیت غذا ماشومانو ته ورکوو، هغه وېزې چې د شپږو میاشتو لپاره اخیستل کېدې اوس یوې میاشتې ته راغلي، نه د وېزې توان پاتې دی، نه د خوراکي توکو او نه هم د کور د کرایې، خواهش کوم د امریکا له حکومت نه چې نور مو له دې بد حالت نه وباسي.»

نوموړې زیاته کړه، له کومې نېټې چې دا خبر خپور شوی هېڅ کورنۍ ښه حالت نه لري.

یو بله کډواله شریفه ارمان وایي: «د طالبانو له راتګ وروسته د ګواښ له امله پاکستان ته راغلو، موقتي دلته اوسېږو او دې ته منتظر یو چې د امریکا له پاره کېس مو بشپړ شي او لاړ شو، خو له کومې شېبې د نوې پرېکړې په اړه خبر شوي یوو نو شاک کې یوو، بېرته وطن ته تګ زموږ د مرګ په مانا دی، زموږ کارونه په ورستیو شېبو کې دي او دا زموږ حق دی چې د امریکا حکومت موږ له دې حالت وژغوري.»

شریفه وایي، چې زموږ کېسونه ورستیو مرحلو کې دي او زیات شمېر کورنۍ د پرواز منتظره وې چې د امریکا د حکومت له خوا د ګډوالۍ د پروسې د ځنډېدو پرېکړه یې واورېده.

یو بله مېرمن چې نه یې غوښتل نوم یې یاد شي افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل: «موږ په تمه وو چې نوی رییس جمهور د افغانانو په ګټه دی خو چې راغی نو زموږ په اړه یې تر ټولو بد خبر درلود، ټول مایوسه دي، موږ د امریکا له حکومت غواړو چې زموږ کارونه بشپړ کړي او انتقال مو کړي.»

دغه کډوال وايي، چې افغانستان ته بېرته نه شي ستنېدای او په پاکستان کې هم له ګڼو اقتصادي ستونزو سره مخ دي.

یاده دې وي چې د امریکا نوي ولسمشر ډونلډ ټرمپ له لوري متحده ایالاتو ته د کډوالو پروګرام لغو کېدو له کبله د هغو افغان کډوالو الوتنې هم لغو شوې دي، چې د امریکا حکومت دغه هېواد ته د تلو اجازه ورکړې وه.

د راپورونو له مخې لسګونه زره افغانان چې امریکا ته د انتقال په مختلفو پروګرامونو پي ۱، پي ۲ او سپانسر کې شامل وو د امریکا د نوي ولسمشر له خوا د کډوالو د راوستلو د پروګرام لغو کیدو له امله بې برښلیک شوي دي.

ویل کیږي چې متحده ایالاتو ته د انتقال له پروګرامونو یوازې ایس ایې وي یا ځانګړې ویزو پروګرام نه دی لغوه شوی.