د طالبانو د کورنیو چارو وزارت منلې چې نن پنجشنبه د سلواغې ۲۵مه په کابل کې د دغې ډلې د ښاري پراختیا او کور جوړونې وزارت دننه «ځانمرګی» برید شوی. افغانستان انټرنشنل ته سیمه ییزو سرچینو ویلي چې چاودنه ډیره «زوروره» وه.
تر اوسه پورې د دغې چاودنې مسوولیت کومې ډلې په غاړه نه دی اخیستی.
د طالبانو د ښاري پراختیا او کور جوړونې وزارت ویاند سیمه ییزو رسنیو ته وویل چې ځانمرګي بریدګر غوښتل چې وزارت ته ننوځي.
محمد کمال افغان وویل چې امنیتي ځواکونو د وزارت په دروازه کې ځانمرګی بریدګر ویشتلی او وژلی، او چاودنه کې یو کس بل وژل شوی او درې نور یې ټپیان کړل.
د سلواغې په ۲۳مه، د سې شنبې په ورځ د سهار شاوخوا اته بجې، یوه «ځانمرګي بریدګر» په کندوز کې د کابل بانک ودانۍ مخې ته خپل چاودیدونکي توکي وچول، چیرې چې دولتي کارکوونکو او طالب نظامیان د خپلو معاشونو اخیستلو لپاره په کتارونو کې ولاړ و.
د کندوز له مرکزي روغتون څخه باوري سرچیو تایید کړه چې په دغې پېښه د ۱۸ تنو وژل شویو مړي او د ۱۵ تنه ټپیان ورړول شوي چې ډیری هغه د طالبانو نظامیان دي.
ځانمرګي بریدونه په تیرو دوو لسیزو کې د طالبانو یو له تر ټولو وژونکو جنګي تاکتیکونو څخه وو. دغې ډلې د پخواني حکومت او نړیوالو ځواکونو پر وړاندې په سلګونو ځانمرګي بریدونه ترسره کړي، چې په پایله کې یې زرګونه ملکي وګړي ووژل شول.
لاهم طالبان د خپلو ځواکونو په تشکیل کې د ځانمرګو بریدګرو ځانګړې قطعه لري.
د فبرورۍ ۱۳مه د راډیو له نړۍوالې ورځې سره برابره ده. په افغانستان کې دغه ورځ داسې مهال نمانځل کېږي، چې په دغه هېواد کې د طالبانو لهخوا د سختو بندیزونو لګېدو له امله ګڼ شمېر راډیوګانې د تړلو له ګواښ سره مخ دي.
د ملګرو ملتونو ښوونیز، علمي او کلتوري سازمان (یونیسکو) د «راډیو نړۍوالې ورځې» په مناسبت ویلي، چې راډیو ټولنې سره نښلوي او د ګډو ننګونو سره د مقابلې لپاره د بېلابېلو ډلو غږ پورته کوي.
خو طالبانو بیا په افغانستان کې په خپل تازه وروستي اقدام کې (د سلواغې په ۱۶مه نېټه) د دغې ډلې د اطلاعاتو او کلتور وزارت د پرېکړې له مخې د «بېګم» راډیو خپرونې وځنډولې.
د دغه وزارت په وینا، بېګم راډیو چې د اطلاعاتو او کلتور وزارت رسمي جواز هم لاره؛ له نشراتي پالیسۍ څخه د سرغړونو تر څنګ یې یوه بهر مېشتي تلویزیوني چېنل ته مواد او خپرونې چمتو کولې.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته، دغې ډلې په ګڼو ولایتونو کې راډیوګانو ته خبرداری ورکړی و، چې د ښځو غږونه او موسیقي به نه خپروي.
پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې په ټول افغانستان کې کابو ۴۹۰ ټلویزیوني شبکو، راډيوګانو او چاپي ورځپاڼو فعالیتونه لاره، چې له دغه شمېر څخه ۱۴۷ ټلوېزیونونه، ۳۰۷ راډیوګانې او ۳۶ چاپي ورځپاڼې وې.
د جمهوریت له پرځېدو او واک ته د طالبانو له رسېدو سره د ۷۴ ټلوېزیونونو، ۱۱۹ راډیوګانو او ۳۲ ورځپاڼو فعالیتونه بند شول.
طالبانو څو ځلې ځینې سیمه ییزې راډیوګانې د ښځو د غږونو او موسیقۍ خپرولو په تور د لنډې مودې لپاره تړلې وې.
له بل پلوه د په روانې اوونۍ کې د نړۍ مشهور میلیاردر او د ټیکنالوژۍ متشبث اېلن ماسک د امریکا غږ او ازادې اروپا- ازادۍ راډیو د بندېدو غوښتنه کړې وه.
ماسک ادعا کړې وه، چې دغه ادارې بې ګټې دي او د امریکا د مالیه ورکوونکو پیسې ضایع کوي.
هغه دارنګه ویلي و، چې دغه راډیوګانې اوس څوک نه اوري.
دغه دوه نړۍوالې رسنۍ په افغانستان کې هم خپلواکې څانګې لري، چې له کلونو راهیسې د افغانستان په لرو پرتو سیمو کې هم نشرات لري.
د راډیو تاریخ
له نن څخه ۱۲۱ کاله وړاندې لومړنی راډیویي پیغام د هوا په څپو خپور شو او له هماغه مهاله له راډیو سره د خلکو مینه پیدا شوه او لا هم د اطلاعاتو د تر لاسه کولو لپاره خلک راډیو ته غوږ نیسي.
د خلکو په منځ کې راډیو د اطلاعاتو او خبرونو د رسولو په برخه کې ځکه د ارزښت وړ ده، چې اورېدل یې هم اسانه هم ارزانه او هم بې جنجاله دي.
د فبرورۍ ۱۳مه د راډیو نړۍواله ورځ په ۲۰۱۱ کال کې د یونسکو لهخوا په رسمي توګه ونومول شوه، چې له هغې وروسته دغه ورځ هر کال د رسنیو د کارکوونکو لهخوا نمانځل کېږي.
نن سبا د ټلویزیوني چینلونو، ویب پاڼو، کېبلي او انټرنېټي شبکو د خپرونو سره، سره بیا هم د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې راډیو خپل مینهوال لري او ډېر خلک د ورځنیو پېښو په اړه اطلاعات او خبرونه د راډیو د څپو له لارې تر لاسه کوي.
په افغانستان کې راډیو په لومړي ځل په ۱۳۰۹ لمریز کال د وخت د پاچا غازي امان الله خان په دوره کې خپرونې پیل کړې، چې هغه مهال د کابل راډیو په نوم یادېده.
له هماغه پیله بیا د شلمې پېړۍ تر پایه همدغې راډیو په بېلابېلو نومونو د دولت په اډانه کې خپرونې کولې؛ خو د ۲۰۰۱ کال وروسته چې په افغانستان کې نوی بدلون رامنځته شو او د بیان د ازادۍ تر سیوري لاندې شخصي راډیوګانو ته هم د فعالیت موکه برابره شوه؛ نو د راډیوګانو شمېر تر ۳۰۰ زیات شو.
خو په ۲۰۲۱ کال کې واک ته د طالبانو له راستنېدو وروسته د دغو راډیوګانو شمېر ۱۱۹ ته راکم شو.
د «طالب لیکس» په نوم د هېکرانو یوې ناڅرګندې ډلې د طالبانو د افشا شویو اسنادو اړوند په اسلام اباد کې د طالبانو د سفیر سردار احمد شکېب لهخوا هغه مکتوب افشا کړی، چې نوموړی د دغې ډلې بهرنیو چارو وزارت ته په افغانستان کې د ټي تي پي د شتون په اړه د پاکستان اندېښنې شریکوي.
د ۱۴۰۳ لمریز کال د زمري په ۱۱مه په (۱۳۴) ګڼه مکتوب کې چې په اسلام اباد کې د طالبانو سفیر کابل ته استولی راغلي، چې د پاکستان د بهرنیو چارو مرستیال سجاد قاضي سایرس او د هغه وخت د دغه وزارت ویاندې زهرا بلوچ د پاکستان قومي اسمبلۍ یوې کمیټې ته ویلي، چې د هغو افغان لارۍ چلوونکو چې پاکستان ته په موقت ورکړل شوي سند داخلیږي لغوه کوي او پر ځای یې باید چلوونکي افغان پاسپورټ او د پاکستان په ویزه دغه هیواد ته داخل شي.
د پاکستان بهرنیو چارواکو وزارت دغو دوو چارواکو د دغه کار لامل له افغانستان څخه د داعش، ختیځ ترکستان اېغور وسله والو او ټي ټي پي په تړاو اندېښنې ښودلې او زیاته کړې یې ده، چې د دغو ډلو له لوري په پاکستان کې نا امني او ترهګریزې پیښې له افغانستان څخه پلان کیږي.
د طالبانو په مکتوب کې د دغو پاکستاني چارواکو دا ادعا هم را اخیستل شوې، چې ویلي یې دي، په ۲۰۲۴ زېږدیز کال کې په پښتونخوا کې د داسو بند پر چینايي انجینرانو برید په افغانستان کې پلان شوی و.
پاکستان تل ادعا کوي چې واک ته د طالبانو تر رسیدو وروسته په پاکستان کې د نا امنۍ پېښې زیاتې شوې او لامل یې هم د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ټي ټي پي ډلې پراخ شتون په ګوته کوي، خو کابل کې طالبان د پاکستان داسې ادعاوې ردوي او دا د پاکستان کورنۍ موضوع بولي.
اسلام اباد کې د طالبانو د سفیر له لوري کابل ته په استول شوي مکتوب کې د ۲۰۲۴ کال د جولای په ۳۱مه نیټه د افغان لارۍ چلوونکو د موقت سند د بې اعتباره کېدو او له هغه وروسته په ویزه د تګ راتګ په موضوع ډیر جزیات وړاندې شوي او ویل شوي چې په دې برخه د افغانستان او پاکستان د سوداګرۍ ګډه خونه هم پر خپل رول ټينګار کوي او غواړي د لارۍ چلوونکو تګ راتګ پاکستان ته قانوني شي.
د طالبانو په دغه مکتوب کې د پاکستانۍ ډان ورځپاڼې د هغه راپور جزیاتو ته ډیر ځای ورکړل شوی چې د پاکستان له لوري پر افغان لارۍ چلوونکو دغه هیواد ته په موقت سند د ورتلو بندیز لګول شوی.
مکتوب کې یادونه شوې چې له ډان ورځپاڼې سره د افغانستان د ټرانسپورټي شرکتونو د اتحادیې یوه مشر عظیم الله شینواري مرکه کې ویلي، چې جلال باد کې د پاکستان کونسلګري له افغان لارۍ چلوونکو په ناقانونه ډول له ټاکل شویو سل ډالرو هم ډیرې پیسې اخلي او دغه شکایت یې وړاندې کړی.
له هغه وروسته چې طالبان په افغانستان واکمن شوي، د پاکستان او طالباو تر منځ ناندرۍ او یو پر بل تورونه لګول زیات شوي، او ډیر کله په کې یو پر بل له ترهګرۍ د ملاتړ تورونه لګول شوي دي.
عام فکر دا دی چې ګنې پاکستان او کابل کې طالبان سره مخالف دي خو د سیاسي چارو کارپوهان وايي، چې پاکستان او طالبان د یوې سیکې دوه مخه دي او ټول دغه سیاسي بیانونه او د مخالفت خبرې له وړاندې پلان شوې دي، چې دوی غواړې یوازېد دواړو هیوادونو ولسونه او ګاونډي هیوادونه پې وغولوي.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنیدونکو چارو وزارت ويلي، چې په پاکستان کې ۶۳ تنه افغان بندیان د سلواغې پر ۲۴مه نېټه له بنده خوشې او افغانستان ته ستانه کړل شوي. ویل کیږي، چې په دغو بندیانو کې ۱۵ تنه د څلورو کورنیو غړي او پاتې یې ځانته کسان وو.
دغه وزارت وايي، یاد بندیان پاکستان کې له دوو تر شپږو ورځو بندیان وو، او تېره ورځ افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت نن پنجشنبه د (سلواغې ۲۵مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د پاکستان له بیلابیلو زندانونو ۶۳ افغان بندیان خوشې شوې چې ښځې او ماشومان هم په کې دي.
د طالبانو کډوالو وزارت د ننګرهار د تورخم او کندهار سپین بولدک سرحدي امریتونو په حواله ویلي، چې دغه کسان د قانوني اسنادو د نه لرلو له امله د پاکستان په بېلابېلو سیمو کې نیول شوي وو.
د طالبانو په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه افغان کډوال له دوو تر شپږو ورځو پورې په بند کې وو، چې هېواد ته په راستنېدو سره خپلو سیمو ته لېږدول شوي او په دې سربېره د همکارو بنسټونو له لوري ورسره بشري مرستې هم شوې دي.
تر دې وړاندې هم طالبانو له پاکستان څخه د سلګونو افغان بندیانو له خوشې کېدو خبر ورکړی و.
ملګرو ملتونو په خپل وروستي راپور کې ویلي، چې یوازې د ۲۰۲۵ کال په جنورۍ میاشت کې له پاکستان څخه ۱۸ زره او ۳۰۰ افغانان پولیسو نیولي او په وزر یې افغانستان ته ستانه کړي دي.
د ملګرو ملتونو راپور کاږي، چې پاکستان د ۲۰۲۳ کال له سپتمبر راهیسې له دغه هېواده تر ۸۲۵،۶۰۰ ډېر افغان وګړي افغانستان ته ستانه کړي دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ له پاکستاني چارواکو غوښتي، چې د افغان کډوالو خپلسرې نیونې او جبري اېستل دې ودروي.
په پاکستان کې ډېری دغه افغانان درېیمو هېوادونو ته د تګ تکل لري او د ویزو ترلاسه کولو په تمه دي.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا په کندوز کې د کابل بانک دفتر مخې ته د سې شنبې ورځې «ترهګریز» برید په کلکه وغانده. امنیت شورا د چهارشنبې په ورځ په یوه بیان کې ولیکل، ترهګري چې په هره بڼه وي په افغانستان او نړۍ کې د امنیت او سولې لپاره تر ټولو جدي ګواښ دی.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا، د غندنې تر څنګ د دغه برید له قربانیانو سره خواخوږي څرګنده کړه، او ټینګار یې کړی چې د ترهګریزو کړنو عاملان او مالي ملاتړي باید حساب ته راکاږل شي او محاکمه شي.
د امنیت شورا په بیان کې ویل شوي چې دغه شورا له ټولو دولتونو څخه غواړي چې د نړیوال قانون او د امنیت شورا د اړوندو پریکړو له مخې د خپلو مکلفیتونو سره سم، د مجرمینو د حساب ورکولو او عدالت ته راوستلو لپاره له اړوندو چارواکو سره په فعاله توګه همکاري وکړي.
د سلواغې په ۲۳مه، د سې شنبې په ورځ د سهار شاوخوا اته بجې، یوه «ځانمرګي بریدګر» په کندوز کې د کابل بانک ودانۍ مخې ته خپل چاودیدونکي توکي وچول، چیرې چې دولتي کارکوونکو او طالب نظامیان د خپلو معاشونو اخیستلو لپاره په کتارونو کې ولاړ و.
طالبانو یوازې دومره ویلي، چې دغه برید ځانمرګی و او تر وروستیو شیبو پورې یې کره شمېرې وړاندې نه کړې خو د افغانستان انټرنشنل سرچینو د پېښې ټول جزیات شریک کړل.
خو د کندوز له مرکزي روغتون څخه باوري سرچیو تایید کړه چې په دغې پېښه د ۱۸ تنو وژل شویو مړي او د ۱۵ تنه ټپیان ورړول شوي چې ډیری هغه د طالبانو نظامیان دي.
د دغې پېښې مسووليت د داعش وسله والې ډلې په غاړه اخیستی او دعوه یې چې طالب نظامیانو ته یې درنه مرګ ژوبله اوړلې ده.
دا د کابل بانک د ودانۍ مخې ته د طالبانو پر نظامیانوپه یو کال کې دویم ځانمرګی برید وو. د روان کال په پیل کې، په کندهار ولایت کې د طالبانو پر نظامیانو ځانمرګی برید وشو، چې په پایله کې یې لږ تر لږه ۲۰ کسان ووژل شول، چې ډېری یې د طالبانو ځواکونه وو.
امنیت شورا یوه اوونۍ وړاندې د افغانستان په تړاو په خپله ناسته کې په افغانستان کې د داعش او نورو ترهګرو ډلو پر فعالیت اندېښنه څرګنده کړې وه.
د هېکرانو یوې ډلې «طالب لیکس» لهخوا په افشا شویو سندونو کې د ملا هبتالله اړوند فرمان دی، چې په کې یې خپلو ټولو وزارتونو او ریاستونو ته امر کړی چې د ده له اجازې پرته یې کارکوونکي د زدهکړو لپاره بهرنیو هېوادونو ته سفر نه شي کولای.
د طالبانو د مشر په دې فرمان کې راغلي، چې د ټولو وزارتونو اړوند کارکوونکي که د زدهکړو، ظرفیت لوړونې او یا نورو سېمینارونو لپاره بهرنیو هېوادونو ته ځي؛ نو باید له خپل مشر (ملا هبتالله) اجازه واخلي.
په دغه فرمان کې ویل شوي، چې د چارو ادارې د دفتر له لارې باید له هغه سره د سفر د ترسراوي لپاره د غوره شوي کس جزییات شریک شي او د تګ یا نه تګ په تړاو به یې د طالبانو مشر پرېکړه کوي.
د طالبانو د امربالمعروف او شکایتونو اورېدلو وزارت خپلو اړوند ریاستونو ته د ملا هبتالله دغه فرمان استولی او پرې ټینګار یې کړی، چې د سفرونو تر کېدو دمخه باید له ملا هبتالله اجازه وغوښتل شي.
واک ته د طالبانو له رسیدو څه موده وروسته د طالبانو مشرتابه په افغانستان کې د نجونو د زدهکړو او بیا د پوهنتون پر زدهکړو بندیزونه ولګلول.
د دې تر څنګ یې روان لمریز کال د زدهکړو په طبي موسسو کې د نجونو پر زدهکړو هم بندیز ولګاوه چې ورسره تړلې د افغان نجونو یوازنۍ هیلې هم له منځه لاړې.