پاکستاني رسنۍ: محمدصادق طالبانو ته د افغانستان دننه د «ترهګرو» ډلو د پټنځایونو شواهد سپاري

دا په داسې حال کې ده، چې (د کب په ۳۰مه) د امریکايي زندانیانو د خلاصون لپاره زلمی خلیلزاد د امریکايي پلاوي په ترکیب کې کابل ته تللی و.
تر هغه وروسته د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویلي و، چې امیر خان متقي د بنديانو په چارو کې د امریکا د ولسمشر له ځانګړي استازي اډم بوايلر او د افغانستان لپاره د امریکا له پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد سره کتلي دي.
خو اغلې فوزیه کوفي دغه څرګندونې کابل ته د زلمي خلیلزاد تر سفر وروسته پر اېکس پاڼه کړې دي.
هغې په دغه یادښت کې دارنګه د نجونو د زده‌کړو یادونه هم کړې ده.
نوموړې کاږلي، په افغانستان کې نوی ښوونیز کال پیلېږي؛ خو نږدې څلور کاله کېږي، چې نجونې د طالبانو له‌خوا له زده‌کړو منع شوې دي.

هغې زیاته کړې:« تر ټولو دردناکه د هغو کسانو ننداره ده، چې هېواد یې تورو تیارو ته ټېل وهلی.»

واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته، نږدې څلور کاله کېږي چې له شپږمو ټولګیو پورته نجونې له زده‌کړو محرومې شوې دي او تازه یو بل ښوونیز کال هم د دغو نجونو پرته پیل شو.

تازه د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو نړۍوال صندوق اندېښنه ښودلې، چې په سږني ښوونیز کال کې د طالبانو د بندیزونو له کبله په ټول افغانستان کې شاوخوا ۴۰۰ زره نجونې ښوونځي ته له تګه محرومې شوې دي.

پولیسو جیو نیوز ته ویلي، پېښه هغه مهال رامنځته شوه چې پولیس د یادې ولسوالۍ په غریب اباد سیمه کې په ګزمه بوخت وو او وسله‌والو پرې ډزې وکړې.

د پولیسو په وینا، په وژل شویو کې د نذیر احمد، منصور احمد، عبدالکریم او عبدالقاهر په نومونو پولیس چې د نوشکي د بېلابېلو سیمو اوسېدونکي دي شامل دي.

دا په داسې حال کې ده، چې پرون د بلوچستان د قلات ولسوالۍ په منګچر سیمه کې د وسله‌والو په ډزو کې د اوبو رسونې څلور تنه کارکوونکي وژل شوي دي.

د بلوچستان سر وزیر سرفراز بګټي رسنیو سره په خبرو کې ویلي، چې د نوشکي او منګچر په پېښو کې د وژل شویو کسانو وینه به بې‌ځوابه پاتې نه‌شي.

د یادولو وړ ده، چې په دې وروستیو کې په بلوچستان کې ناامنیو او وژنو ډېر زور اخیستی دی.

څه موده وړاندې په بلوچستان کې د بلوڅ بېلتون غوښتونکو له‌خوا پر یوه اورګاډي برید او د مساپرو یرغمل نیولو پېښه کې د ۲۳ پاکستاني امنیتي ځواکونو په ګډون ۳۱ تنه وژل شوي وو.

دغه سیمې چې د امریکا د پخواني ولسمشر بارک اوباما له‌خوا «د نړۍ تر ټولو خطرناک ځای» په نوم هم یادې شوې وې، د ۲۰۱۸ کال له اصلاحاتي پروګرامونو وروسته پاکستان له بنسټیزو سیاسي او قانوني جوړښتونو سره یو ځای کړې دي.

پاکستان د اقتصادي ودې او د تاوتریخوالي د کمېدو ژمنې کړې؛ خو لیدل کېږي چې دغه ژمنې نه دي عملي شوي.

د طالبانو له واک ته ستنېدو وروسته، د ۲۰۲۱ کال راهیسې په پاکستان کې د ترهګریزو بریدونو نوې څپه پیل شوې.

د نړۍوال اقتصاد او سولې انسټیټیوټ د راپور له مخې، د ۲۰۲۳ کال په ترڅ کې د ترهګریزو بریدونو له امله له « ۱۰۰۰ کسان قبایلي سیمو کې» وژل شوي په داسې حال کې چې دغه شمېره په « ۲۰۱۹ کال کې ۲۵۰ » وه.

یاد انسټیټیوټ پاکستان د نړۍ دویم هېواد ګڼي، چې ترهګرۍ سخت اغېزمن کړی دی.

تاریخي عوامل او نړۍوال نفوذ

کارپوهان باور لري، چې د قبایلي سیمو ستونزې د استعماري دورې له سختو قوانینو سرچینه اخلي.

د سیمې جغرافیوي موقعیت دا ځای د نړۍوالو سټراټېژیکو لویو لوبو برخه ګرځولې ده. 

نیویارک‌ ټایمز خپره کړې مقاله کې کاږي، د پښتونخوا ایالت سره د قبایلي سیمو یو ځای کول د ځايي اوسېدونکو ستونزې او ننګوونې نه دي حل کړي.

د قبایلو سیمو ځیني مشران او وسله‌والې ډلې اوس د دغه ادغام د بېرته لغوه کېدو غوښتونکي دي.

د پاکستاني طالبانو تحریک (ټي‌ټي‌پي) چې د پاکستان پوځ او امنیتي ځواکونو پر ضد پراخ، پراخ وسله‌وال فعالیتونه کوي، د دې پروسې یو تر ټولو سر سختي مخالفین ګڼل کېږي او غواړي چې پر دغو سیمو خپل واک ترلاسه کړي.

د مومندو اېجنسۍ یو ټولنیز فعال نور اسلام صفي له قوله د نیویارک ټایمز په مقاله کې راغلي:« د پاکستان حکومت موږ ته د پرمختګ، سولې، کار موندنې او عادلانه نظام ژمنې راکړې؛ خو دا ټولې ژمنې دروغ ثابتې شوې».

د قبایلو جغرافیایي اهمیت او تاریخي محرومیت دا سیمې د ترهګرۍ او ناقانونه فعالیتونو پر مرکز بدلې کړې دي.

د شوروي اتحاد پر ضد د ۱۹۷۹ کال جهاد، د ۲۰۰۱ کال د سېپټمبر ۱۱مې بریدونه او واک ته د افغان طالبانو بیا ځل واک ته رسېدل ټول هغه عوامل دي، چې د دغو سیمو امنیتي وضعیت یې ترینګلی کړی دی.

ناکامه اصلاحات او دوامداره بې ‌ثباتي

د نیویارک ټایمز خپره کړې مقاله کې زیاته شوې، د پاکستان حکومت د ۲۰۱۸ کال د اصلاحاتو له لارې د دغه سیمې وضعیت د ښه کولو هڅه وکړه؛ خو د طالبانو تر واک ته رسېدو وروسته د سخت دریځو ډلو فعالیتونه پکې لا زیات شول.

«ټي‌ټي‌پي» په افغانستان کې د طالبانو تر سیوري لاندې د خوندي پناه ځایونو او پرمختللو وسلو په ترلاسه کولو په قبایلي سیمو کې خپل بریدونه پراخ کړي او چټک کړي دي.

د ۲۰۲۱ کال راهیسې د خېبر پښتونخوا په پخوانیو قبایلي سیمو کې د تاوتریخوالي کچه لوړه شوې.

یوازې د تېر ډېسمبر په میاشت کې پاکستاني طالبانو د سوېلي وزیرستان په سیمه کې ۱۶ پاکستاني سرتېري ووژل.

د دغه بریدونو په ځواب کې پاکستاني پوځ د افغانستان په پکتیکا ولایت کې هوايي بریدونه وکړل، چې له کابل سره یې اړیکې خورا ترینګلې کړې.

په ورته وخت کې د فرقوي تاوتریخوالي پېښو هم زور اخیستی.

په کورمې ولسوالۍ کې چې له کابل سره ۵۰ میله واټن لري، د ۲۰۲۳ کال په ترڅ کې د فرقه‌يي شخړو له امله تر ۲۳۰ زیات کسان وژل شوي دي. همداراز داعش خراسان ډلې (ISIS-K) هم په باجوړ کې تازه بریدونه کړي‌ دي.

د بدلون نیمګړي ګامونه

سره له دې چې تمه وه له خېبر پښتونخوا سره د دغې سیمو د یو ځای کېدو له کبله به حالات ښه شي؛ خو د امنیتي ځواکونو له کافي حضور سره، سره د عدلي نظام د کمزورۍ او د مالي سرچینو د کمښت له امله دغه بدلون بې پایلې پاتې شوی دی.

قبایلي سیمو کې د پرمختیایي پروژو لپاره د پاکستان ټاکل شوی ۵۶۳ مېلیونه ډالري بودجه کمه شوې، چې دې چارې د سیمې پرمختیایي فرصتونه هم محدود کړي دي.

نامعلوم راتلونکی

د سیمې ځیني اوسېدونکي لا هم د اصلاحاتو تمه لري؛ خو ځیني نور یې د لغوه کېدو غوښتنه کوي.

شنونکي خبرداری ورکوي، چې که اصلاحات رانشي د سیمې کنټرول به د سخت دریځو ډلو لاس ته ولوېږي.

نیویارک ټایمز د پراختیايي چارو کارپوه نوید احمد شینواري په حواله لیکلي:« د قبایلي سیمو ناڅاپي یوځای کولو پروسه، چې له تدریجي پلان پرته عملي شوه؛ د سل کلن استعماري نظام د بدلون لپاره بسنه نه کوي».

د سیمې خلک د عدلي نظام له ناکامۍ سر ټکوي. د شریاز احمد په نوم یو اوسېدونکی وايي:« زموږ دودیزې جرګې یو قضیه په څو ورځو یا میاشتو کې حل کوله؛ خو د پاکستان رسمي محکمې کلونه نیسي چې یوه پرېکړه صادره کړي».

په داسې حال کې چې د ترهګرۍ نوې څپه پاکستان ته جدي ګواښونه متوجه کوي، د دې سیمو ستونزې نه یوازې د پاکستان ملي امنیت ته؛ بلکې د ټولې سیمې ټیکاو ته جدي ګواښونه پېښ کړي دي.

سارا اډمس د امریکا په یوې ټلویزوني پروګرام کې ویلي، چې الجولاني د ۲۰۲۱ کال په نومبر میاشت کې افغانستان ته سفر وکړ او د طالبانو له لوړپوړو مشرانو سراج الدین حقاني او ملا محمد یعقوب سره یې لیدنه وکړه.

د هغې په وینا، جولاني د دغو لیدنو پر مهال د طالبانو له مشرانو د خپلو وسله والو لپاره د روزنیزو مرکزونو ژمنه ترلاسه کړه.

دغه پخوانۍ استخباراتي ماموره همداراز ادعا کوي، چې الجولاني تر ۲۰۲۱مخکې د سوریې د حکومت د راپرځولو لپاره کافي نظامي ځواک نه درلود، خو د افغانستان له سفر وروسته د دوو کلونو په موده کې د ننګرهار ولایت په روزنیزو کمپونو کې ۱۰,۰۰۰وسله وال وروزل شول.

دا روزنه د القاعده ډلې د مشر حمزه بن لادن په مشرۍ او د طالبانو په همغږۍ ترسره شوه.

دغو وسله والو وروسته د بشار الاسد د رژیم پر ضد جګړه کې مهم رول لوبولی دی.

سارا اډمس دا هم ویلي، چې الجولاني د افغان طالبانو په څېر لوېدیځو هېوادونو ته دروغ ویلي او د واک تر ترلاسه کولو مخکې یې د یو ټولشموله حکومت ژمنې کولې، خو اوس د یو سخت دریځې اسلامي خلافت د جوړولو لپاره هڅه کوي، اقلیتونه او غیر اسلامي ډلې ځپي.

دا په داسې حال کې ده، چې افغان طالبانو هم د واک له ترلاسه کولو مخکې له نړۍوالې ټولنې سره ژمنه کړې وه، چې د افغانستان خاوره به د ترهګرۍ لپاره نه کارول کېږي او نه به د بل هېواد پر ضد وکارول شي، خو د سارا اډمس څرګندونې ښيي چې د طالبانو عملي اقدامات د دوی له ژمنو سره په ټکر کې دي، چې دا موضوع د دوی د ریښتنو نیتونو په اړه جدي اندېښنې راولاړوي.

تر دې مخکې سارا اډمس ویلي و، چې سراج الدین حقاني او ابراهیم صدر دواړو د امریکا په خاوره د راتلونکي برید لپاره د چمتووالي په برخه کې له القاعدې سره مرسته کړې ده.

د جيو نيوز په پروګرام کې وکیل سيف پوښتنه وکړه چې ولې حکومت د دې اعتراف سره سره چې ترهګرې شبکې د پولې له هاخوا فعاليت کوي، له افغان چارواکو سره خبرې نه کوي.

هغه وپوښتل " که دوی پوه شي چې ستونزه چېرته ده، څه شی دي چې د خبرو مېز ته د افغانستان راوستلو مخه نیسي؟"

نوموړي وویل، مرکزي حکومت نه خپله له کابل سره ښکېل دی او نه بل چا ته اجازه ورکوي، چې له افغانستان سره خبرې وکړي.

هغه زیاته کړه، چې له افغان چارواکو سره خبرې اترې به د ترهګرۍ د وروستۍ څپې په مخنیوي کې مرسته وکړي.

د نوموړي په وینا: "موږ له ټولو هغو سازمانونو سره چې د پاکستان پر ضد فعال دي، د حل لارې موندلو ته اړتیا لرو، پوښتنه دا ده چې ایا موږ غواړو چې جګړه روانه وساتو او که دا مسله حل کړو؟"

علي سیف یادونه وکړه، چې په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستانه د امریکا له وتلو وروسته دا هوکړه شوې، چې افغان طالبان به د پاکستان امنیتي اندېښنو ته ځواب وايي.

هغه دغه راز زیاته کړه: "حتی کله چې د ۲۰۲۲ په اپرېل کې د پي ډي اېم حکومت واک ته ورسېد، دې بحثونو دوام درلود، خو د کابل سره د اړیکو د خرابېدو وروسته دا هم ودرول شول."

نوموړي مرکزي حکومت پر بې کفايتۍ تورن کړ او ويې ويل، چې که سمې ډېپلوماټيکې هڅې شوې واى، روانه شخړه به هواره شوې واى.

سیف زیاتوي: "ترهګري زموږ خاوره سوځوي او علي امین ګنډاپور هڅه کوي چې د اور سره مبارزه وکړي، خو دا د مرکزي حکومت مسوولیت دی چې دا جګړه پای ته ورسوي."