پر نشه يي توکو له بندیز سره سره؛ په کندهار کې کروندګرو په زياته کچه تاریاک او چرس کرلي

په داسې حال کې چې له پاکستان څخه د افغان کډوالو د اخراج دویمه څپه پیل شوې او د هغوی د ملکیتونو د ضبط کیدو راپورونه ورکړل شوي، پخواني افغان ولسمشر حامد کرزي په خپله اېکسپاڼه کې د یو یادښت په خپرولو سره پر نړیوالو موسسو، افغان سوداګرو او پانګوالو غږ کړی چې د کډوالو د بېرته ستنېدو لپاره مرستې وکړي.

کرزي د کډوالۍ د عواملو پر له منځه وړلو او په ځانګړې توګه د نجونو پر مخ د ښوونځيو او پوهنتونونو پرانیستلو پر اړتيا هم ټينګار کړى دى.

کرزي لیکلي: «ټول هغه عوامل چې له هیواد څخه د کډوالۍ لامل کیږي، په ځانګړې توګه په ښوونځیو او پوهنتونونو کې د نجونو پر زده کړو بندیز باید له منځه یوړل شي، څو هیڅوک له هیواده وتلو ته اړ نه شي او افغان کډوال په خوښۍ سره خپل هیواد ته ستانه شي.»

د راپورونو له مخې، د بې اسنادو کډوالو د اخراج د دویم پړاو له پیل راهیسې د تورخم له لارې په لسګونو زره افغان کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

په دې وروستیو کې د طالبانو د عامې روغتیا وزیر هم له ایران او پاکستان څخه د افغان کډوالو د اخراج زیاتیدو ته په غبرګون کې ویلي و چې په دغو هیوادونو کې افغانان له ځورونې او د ملکیتونو له غصب سره مخامخ دي.

ورځپاڼه وايي، چې د ۲۰۲۴ کال له ډسمبر راهیسې ددې ډلې غړو په افغانستان کې خپل فعالیتونه زیات کړي دي.

د ورځپاڼې په باور، په سوریه کې له بري وروسته ډېری اویغور، تاجک، ازبک، چیچن، قرغیز، تاتار او نور جنګیالي پاکستان او افغانستان ته تللي او د تحریر شام ډلې استازو د بغلان ولایت په اندراب دره کې خپل اصلي مرکز جوړ کړی دی.

ورځپاڼه د خپلو سرچینو په حواله وايي، « د ډلې د لومړنیو افغان څانګو مشري یو افغان تاجک مولوي عبدالفتاح کوي، چې شاوخوا اته کاله په سوریه او عراق کې د داعش، القاعدې اوهیئت تحریر الشام تر بیرغونو لاندې جنګېدلی».

د ورځپاڼې د رپوټ له مخې، د ۲۰۲۴ کال په پای کې د بغلان ولایت په ده‌صلاح او پل‌حصار ولسوالیو کې د هیئت تحریر الشام جنګیاليو لومړنۍ ډلې له خپلو کورنیو سره مېشتې شوې، چې په هغه وخت کې یې شمېر له۵۰۰ نه تر ۷۰۰تنو پورې و، خو د ۲۰۲۵ کال له جنورۍ نه تر مارچ پورې حالت ژر بدل شو او د تحریر شام افغان څانګې چټکه وده وکړه. ورځپاڼه وايي، چې دا وده له سوریې او پاکستان څخه د نویو بهرنیو جنګیاليو په راتګ او همدارنګه د هیئت تحریر الشام له خوا د افغان ځوانانو د جذب له لارې شوې.

سرچینو نیزاویسما ګزیته ته ویلي، د حزب التحریر افغان څانګې، چې مرکز یې د پنجشیر ولایت په بازارک کې دی، د تحریر الشام له مشر مولوي عبدالفتاح سره په همغږۍ د دې ډلې په جوړښت کې مهم رول لوبولی. د دې ډلې مشر مولوي یحیی، د تحریرالشام له نورې مشرتابه سره نږدې اړیکې لري.

سرچینې زیاتوي چې د یادې ډلې افغان څانګه له مالي پلوه ستونزه نه لري او د بغلان ولایت جوماتونه د ځوانانو د جذب مرکزونه ګرځېدلي.

د ورځپاڼې په باور، په همدې جوماتونو کې د جنګیاليو اوهیئت تحریر الشام د جذب کونکو تر منځ «قراردادونه» لاسلیک کېږي او نوي غړي د جذب پر مهال ۱۰۰۰ ډالر ترلاسه کوي، چې ۹۰۰ ډالر یې ځان ته ساتي او ۱۰۰ ډالر یې د جومات ملا ته ورکوي.

نیزاویسما ګزیته وايي، د جذب کمپاین په شمالي او لوېدیزو سیمو کې د دې ډلې جنګیاليو شمېر زیات کړی، چې «اوس د افغان سرچینو په وینا، شاوخوا ۱۰ زرو ته رسېدلی».

د ورځپاڼې په وینا، رپوټونه ښيي چې ګڼ شمېر طالب جنګیالي، چې د معاشونو له ځنډ سره مخ دي، همدې ډلې ته ورګډ شوي، څو هلته بله «دنده» تر لاسه کړي.

طالب مشران د تحریر شام فعالیتونو ته خنډ نه جوړوي او دا درې اصلي لاملونه لري: چې یو ددې ډلې بهرنيو تمویل کوونکو د طالبانو مرکزي او سیمه‌ییز مشران ښه تمویل کړي دي. بل د تحریر شام مشران له القاعدې سره نږدې اړیکې لري، چې دا مهال د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې مېشت دي.

ورځپاڼه درېیم دلیل دا ښيي، چې طالبان تحریر شام د داعش د خراسان څانګې پر وړاندې یوه متوازنه قوه ګڼي، ځکه طالبان نه غواړي یا نشي کولای چې له داعش سره مستقیمه جګړه وکړي.

نیزاویسما ګزیته اټکل کوي، چې په افغانستان کې به د القاعدې، داعش اوتحریر شام موقفونه لا پیاوړي شي او دا به یوازې د طالبانو نه، بلکې د ټولې سیمې لپاره سرخوږ وي.

نیزاویسما ګزیته وايي، چین ته هم ګواښونه پېښیږي، ځکه په افغانستان کې د تحریر شام ډېری جنګیالي د اویغور قوم له جهادي تجربه‌لرونکو غړو څخه دي، چې د چین له «بې‌دینه کمونیستانو» څخه د خپلو خلکو د ځپلو له امله د غچ اخیستو هیله لري.

نیزاویسما ګزیته وايي، تحریر الشام د خپلو جنګیاليو یوه برخه لوېدیز ولایت هرات ته انتقال کړې، چې له ایران سره پوله لري او دا ښيي چې د دې ډلې بهرني تمویل کوونکي پر ایران د فشار لپاره له دې جهادپالو کار اخلي.

د طالبانو د عامې روغتیا وزارت نن سې شنبه د وري ۲۶مه په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې ددې ډلې د عامې روغتیا وزارت د روغتیايي خدمتونو وړاندې کولو مرستیال عبدالولي حقاني قطر هېواد ته د سفر په ترڅ کې د پولیو له منځه وړلو نړیوالو نوښتونو کنفرانس کې ګډونوالو ته وینا کړې.

حقاني په خپله وینا کې وویل:«روغتیايي خدمتونه دې با کیفیته شي او هغو سیمو ته وغځول شي، چې پخوا یې روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی نه درلود».

حقاني پر همغږي کار ټینګار کړی، چې په یوه سیمه کې د ورته خدمتونو له وړاندې کولو څخه مخنیوی وشي او منابع په موثره توګه مصرف شي.

هغه ویلي، چې طالبان له نړیوالو، داخلي او بهرنیو موسساتو سره پوره همکار دي چې په ګډه وکولای شي له افغانستان څخه د پولیو ناروغي محوه کړي او افغانستان له پولیو پاک شي.

د طالبانو د عامې روغتیا مرستیال ټینکار کړی، چې دې موخې ته د رسېدو لپاره باید د واکیسن پوښښ پراخ شي.

د طالبانو د روغتیايي خدمتونو وړاندې کولو مرستیال همداراز،له ګډونوالو وغوښتل،چې هېواد ته بېرته راستنېدونکي افغانان هم باید له پامه ونه غورځول شي او دې برخې ته هم لازمه پاملرنه وشي.

په دغه کنفرانس کې په قطر کې د طالبانو سفیر محمد سهیل شاهین، د افغاني سرې میاشتې مرستیال عزیزالرحمن، د بېل ګېټس بنسټ او د پولیو محوه کولو نړیوال ابتکار استازو او روغتیا پالانو شتون درلود.

نوموړي دغه څرګندونې د طالبانو د لوړو زده‌کړو وزارت کارکوونکو ته د ناسمو دودونو په اړه د مخنیوي فرمان د تشریح په یوه ناسته کې کړې دي.
هغه ویلي: «د اسلامي احکامو نافذول، د حدودو جاري کول، د سرحداتو ساتل، په جمع لمونځ ادا کول، د مسلمانونو څخه د صدقو اخیستل، مظلوم له ظالمه خلاصول، د دین خپرول او د عدالت ټینګول هغه امور دي چې مسلمانان یې باید ترسره کړي؛ خو مسلمانان دغه امور هغه مهال واجبولای شي، چې امیر ولري؛ نو ځکه د امیر ټاکنه په مسلمانونو واجب ده.»
هغه زیاتوي، مسلمانونو ته یو ساعت هم اجازه نه شته چې له امیر پرته ژوند وکړي.
هغه د «امیر» د حقونو په اړه وایي: «د مسلمانونو د امیر لومړی حق د هغه اطاعت کول دي. د لمونځ او زکات د اوامر په څېر د امیر اطاعت کول په قران کې راغلي دي.»

که څه هم نوموړي په دې اړه د کوم چا نوم نه دی اخیستی؛ خود طالبانو د بهرنیو چارو وزارت مرستیال عباس ستانکزی او د دغې ډلې د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني هغه کسان دي، چې د ملاهبت الله له تګلارو سره یې مخالفت ښودلی دی.

د طالبانو مشر خپله هم تر دې وړاندې د کندهار په عیدګاه جومات کې د خپلې اختریزې وینا پر مهال ویلي و، چې خلک دې د نوموړي اطاعت وکړي او د هغه ټول حکمونه دې ومني.

نوموړي ویلي و، نړۍوال خلک هڅوي چې د هغه اطاعت ونه کړي؛ خو که اطاعت یې ونه شي، «خلک به په جنګ اخته شي.»

دغه سازمان وايي، ښځې په عامه ژوند کې د ګډون، خوندي کار کولو، ټولنيزو چوپړتیاوو ته د لاسرسي او له کور څخه بهر له زياتېدونکو سختو تګلارو سره مخ دي.

د دغې ادارې په راپور کې راغلي، چې د طالبانو له راتګ مخکې په افغان امنیتي ځواکونو کې د ښځو ونډه ۱۹سلنه وه. خو دا شمیره په ۲۰۲۱ کال کې د پام وړ کمه شوه، او د ۲۰۲۲ او ۲۰۲۳ ترمنځ، د ښځو د کارموندنې کچه یوازې ۶ سلنې ته راټيټه شوې ده.

د ملګرو ملتونو پراختیایي ادارې زیاته کړې، افغانستان د اقلیمي بدلون، د خوراکي توکو نه خوندیتوب، کمزوری معیشت او اړینو خدماتو ته د محدود لاسرسي په ګډون له ګڼو ټولنیزو او اقتصادي ننګونو سره مخ دی چې دغو بحرانونو ښځې په ځانګړې توګه زیانمنې کړې دي.

دغه سازمان وايي، په ورته وخت کې یې د بنسټیزو سرچینو په مرسته په افغانستان کې ۸میلیونه ښځو ته د کارموندنې او بنسټیزو خدمتونو او زیربناوو ته د لاسرسي زمینه برابره کړې ده.

یاد سازمان زیاتوي، چې د ښځو په مشرۍ یې د کوچنیو او منځنیو کاروبارونو، د اقلیم د بدلون له خطرونو سره د ټولنې د مقاومت او د کوکنارو د بدیل کښت په برخه کې د کروندګرو ملاتړ کړی دی.

د ملګرو ملتونو د پراختیایي ادارې په راپور کې ویل شوي، چې تېر کال دغې ادارې د ښځو د ټولنیزې-اقتصادي پیاوړتیا لپاره څلور میلیونه ډالره مستقیم او ۳۴میلیونه ډالر په غیر مستقیم ډول لګولي دي.