د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر ۱۱مې بریدونو وښوده چې ترهګرې ډلې هم کولای شي د یوه هېواد له خاورې نړیوال امنیت او سیاست اغېزمن کړي. نن د داعـ.ـش خراسـان په اړه هم دا پوښتنه مطرح ده چې ایا د خپل قلمرو او ډېرو مرکزونو له بایللو وروسته له افغانستان، پاکستان او شاوخوا سیمو نړۍ ګواښلی شي؟
ځواب د دې ډلې په بدلون کې نغښتی دی. داعش خراسان له ځمکنۍ ولکې او ښکاره سنګرونو اوس پر پټو مرکزونو، ښاري بریدونو، پولې پورې اړیکو او پراخو تبلیغاتي شبکو متمرکز شوی دی.
له تحریک طالبان پاکستان څخه تر ولایت خراسان پورې مزل
د داعش خراسان د جوړېدو بهیر په ۲۰۱۴ کال کې د تحریک طالبان پاکستان له دننه د یو شمېر ناراضه قوماندانانو له بېلتون سره پیل شو. د همدې کال په اکتوبر کې د تحریک طالبان پاکستان پخواني ویاند شاهدالله شاهد د څو سیمهییزو قوماندانانو په ملتیا دداعش له خلیفه ابوبکر البغدادي سره بیعت وکړ. وروسته حافظ سعید خان د دې جوړښت مشري پر غاړه واخیسته. د ۲۰۱۵ کال په جنورۍ کې داعش «ولایت خراسان» اعلان کړ او حافظ سعید خان یې لومړنی والي او ملا عبدالرؤف خادم یې مرستیال وټاکل.
داعش خراسان له پیل څخه ځان په یوې سیمې یا قوم پورې محدود نه کړ. د دې فعالیت لومړنی محور د ډیورنډ کرښې هغې غاړې قبایلي سیمې او بلوچستان، د افغانستان سوېل او ختیځ، او وروسته شمال او مرکزي اسیا وو.
داعش نور د پراخو سیمو نیولو ته اړتیا نه لرله. په ښارونو کې پټې شبکې، محدود شمېر روزل شوي کسان او د بریدونو د طرحې وړتیا ورته کافي وه. د ثناءالله غفاري، چې په شهاب المهاجر هم مشهور دی، د مشرۍ پر مهال دې ډلې د مرکزي اسیا د وګړو د جلب هڅې پراخې کړې. د بدخشان، تخار او کندز له لارې یې له تاجکستاني، ازبکستاني، قرغیزستاني او ایغور وګړو سره اړیکې پراخې شوې. دې بهیر داعش خراسان له یوه سیمهییز ګروپ څخه په پولې پورې شبکه بدل کړ.
همدا بدلون د دې ډلې د اوسني خطر د درک لپاره مهم دی. یوه ډله چې لویه سیمه نه شي نیولای، لا هم کولای شي په یوه ښار کې د خپلو پټو شبکو له لارې داسې برید وکړي چې اغېز یې تر خپل جغرافیایي ځای ډېر پراخ شي.
له ۲۰۲۱ وروسته؛ طالبان د داعش اصلي هدف
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته داعش خراسان د خپلو بریدونو لویه برخه پر طالب چارواکو، عامه ځایونو، بهرنیو وګړو او هغو کسانو متمرکزه کړه، چې له طالبانو سره تړاو لري.
د داعش په تبلیغاتو کې طالبان سیاله او «منحرف» لوری بلل کېږي. داعش هغوی د امریکا «ګوډاګیان» او ملتپال معرفي کوي او له چین، روسیې او ایران سره د طالبانو اړیکې د خپلو تبلیغاتو موضوع ګرځوي.
له ۲۰۲۲ کال نه تر ۲۰۲۴ کال پورې د لوړپوړو طالب چارواکو او نورو هدفونو پر ضد بریدونو دا وښودله چې داعش لا هم د پټو شبکو له لارې د مهمو هدفونو د هدف ګرځولو وړتیا لري. دوی په دې موده کې د حقاني شبکې یو مهم مشر او طالب وزیر خلیل الرحمان حقاني، د بلخ لپاره د طالبانو والي ملا محمد داود مزمل او یو شمېر نور طالب چارواکي ووژل.
د ۲۰۲۱ کال د کابل هوايي ډګر «ابي ګېټ» برید، په ۲۰۲۲ کې پر لونګان هوټل برید، د ۲۰۲۴ کال د ایران د کرمان برید او د روسیې د کروکس سټي هال برید وښودله چې د داعش خراسان فعالیت یوازې په افغانستان او پاکستان پورې محدود نه دی.
د طالبانو پوځي عملیات او استخباراتي تعقیب
طالبانو د داعش خراسان پر وړاندې پراخ استخباراتي او پوځي عملیات کړي دي.
د افغانستان او ایران د سوداګرۍ ګډې خونې مشر وايي، د ایران او امریکا د جګړې له پیل راهیسې افغانستان ته د ایران صادرات لږ تر لږه ۲۵ سلنه کم شوي، په داسې حال کې چې سیال هېوادونه هڅه کوي د افغانستان په بازار کې خپله ونډه پراخه کړي.
د افغانستان او ایران د سوداګرۍ ګډې خونې مشر محمود سیادت د چارشنبې په ورځ د ایران له «ایلنا» خبري اژانس سره په خبرو کې وویل، چې افغانستان ته د پیټروکیمیاوي محصولاتو، فولادو، خوراکي توکو او نورو توکو پر صادراتو محدودیتونو دغه کچه نوره هم کمه کړې ده.
د هغه په وینا، په دغو محدودیتونو کې هغه بندیزونه هم شامل دي چې د جګړې له امله د رامنځته شویو زیانونو او د ایران د کورني بازار د اړتیاوو له کبله لګېدلي دي.
سیال هېوادونه مخکې کېږي
سیادت وویل، چې د ایران لپاره تر ټولو لویه اندېښنه دا ده چې نور هېوادونه په چټکۍ سره د افغانستان بازار ته داخلېږي او خپله ونډه زیاتوي.
سیادت وویل: «تر ټولو مهمه ستونزه دا ده چې په همدې موده کې چې افغانستان ته زموږ صادرات کم شوي، زموږ سیالانو په جدي ډول د افغانستان بازار ته مخه کړې ده».
د هغه په وینا، افغانستان ته د ازبکستان صادرات سږ کال ۴۲سلنه زیات شوي او دغه زیاتوالی په چټکۍ سره د افغانستان په بازار کې د ایران ونډه کموي.
