پاکستان کې د افغان محصلانو زده‌کړې له خنډ او راتلونکی یې له ناروښانه برخلیک سره مخ دی

په لاهور ښار کې کینګ اېډورډ طبي پوهنتون، د اقبال طب پوهنځي او فاطمه جناح طب پوهنځني او همداراز په ملتان کې نشتر طبي پوهنتون په طب پوهنځيو کې پر زده‌کړو بوختو افغان محصلانو ته په رسمي ډول ویلي چې دوی نور په دغو ادارو کې خپلې زده‌کړې نه شي کولی.

100%

په لاهور کې د کینګ اېډورډ طبي پوهنتون له خوا د دوشنبې په ورځ خپره شوې اعلامیه کې افغان محصلینو ته ویل شوي، چې د پاکستان د طبي شورا (پي اېم ډي سي)د لارښوونې له مخې دې محصلین اړوندې «اداري چارې» په ۲۴ ساعتونو کې بشپړې کړي.

د کینګ اېډورډ طبي پوهنتون د لیلیې دفتر نن، سې شنبه، په یوه بله اعلامیه کې چې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ترلاسه کړې، ویلي چې افغان اتباع محصلین، هلکان او نجونې، دې په ۲۴ ساعتونو کې له لیلیو ووځي.

د کينګ اېډورډ طبي پوهنتون د دوشنبې په ورځ په دغه پوهنتون کې د طب په زده‌کړه بوختو ۲۲افغان محصلینو، هلکانو او نجونو، ته هم ورته اعلامیه ورکړې ده. په دغو محصلانو کې ځینې هغه په وروستیو سمسترونو کې دي.

100%

د یادو ۲۲ افغان محصلینو له ډلې یوه محصل مختار احمد، چې د طب(اېم بي بي اېس)د درېیم کال زده‌کوونکی دی، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې دوی نه پوهېږي اوس به څه کوي.

هغه وویل، «د دوشنبې په ورځ د پوهنتون رجسټرار غوښتي وو او دغه اعلامیه یې راسره شریکه کړې او لارښوونه یې راته کړې چې په پوهنتون کې خپلې اداري چارې بشپړې کړو ».

نوموړي زیاته کړه، چې « راته ویې ویل چې نورې زده‌کړې دلته په پاکستان کې نه شئ کولی، افغانستان ته لاړ شئ او نورې زده‌کړې هم هلته وکړئ».

مختار احمد وویل: «نن مو د کینګ اېډورډ له رجسټرار سره ولیدل. هغه راته وویل چې موږ ته د لوړپوړو چارواکو حکم دی، ځکه باید دا عملي کړو او موږ په دې برخه کې له تاسو سره مرسته نه شو کولی».

مختار او د هغه نور افغان ملګري د پاکستان د اقبال په نوم د لوړو زده کړو کمیسیون په دولتي بورسونو هلته تللي او ویزې هم لري.

100%

هغه وویل، « موږ دلته قانوني اوسیږو. نه پوهېږو چې اوس کومه دروازه وټکوو».

یو ب تن محصل، چې په یاد پوهنتون کې زده کړې کوي، وویل چې دوی اوس هڅه کوي د پاکستان د پوهنې وزارت له چارواکو سره وویني، څو خپله ستونزه هواره کړي، ځکه د محصلینو زده‌کړې نیمګړې پاتې کیږي.

افغان محصلینو په اسلام‌اباد کې د طالبانو له سفارت سره هم لیدلي، خو هغوی هم په دې اړه کوم مثبت ځواب نه دی ورکړی.

د یادو محصلانو د معلوماتو له مخې، دا مهال د پنجاب په بېلابيلو پوهنځيو اوپوهنتونونو کې شاوخوا ۲۰۰ افغان محصلان د طب په زده‌کړو بوخت دي.

په لاهور کې د اقبال طب پوهنځي د پنځم او وروستي کال کې یو تن محصل له نومښودنې پرته افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې پوهنځي نن دوی ته هم ویلي چې د تصفيې ټولې چارې دې بشپړې کړي.

100%

هغه وویل: «موږ د خپل راتلونکي په اړه اندېښمن یو، ځکه له یوې خوا د افغانستان حالاتو ته ګورو او له بلې خوا زموږ د راتلونکي هېڅ ضمانت نشته. معلومه نه ده چې په افغانستان کې به کوم پوهنتون موږ ومني که نه، حکومت به زموږ غم وخوري او که نه. زموږ برخلیک نامعلوم دی، نه مو پاکستان مني او نه په افغانستان کې زموږ د برخلیک په اړه څه معلوم دي».

د ملتان ښار نشتر طبي پوهنتون خپلو افغان محصلانو ته ویلي چې د پاکستان د طبي او غاښونو شورا (PM&DC) د لارښوونې له مخې دې پوهنتون او لیلیې پرېږدي او له پاکستان نه د وتلو لپاره لازم ترتیبات ونیسي.

د پوهنتون د رییس د دفتر د سپټمبر ۷مې خبرتیا کې ویل شوي چې په پاکستان کې په طبي او غاښونو پروګرامونو کې شامل افغان اتباع باید د باصلاحیته چارواکو د اوسنۍ پالیسۍ له مخې افغانستان ته ستانه شي.پوهنتون خپلو افغان محصلانو ته ویلي چې د محصلانو چارو څانګې یا د راجسټرار له دفتر سره اړیکه ونیسي، خپل اداري پړاوونه بشپړ کړي او د اړتیا په صورت کې د وتلو لپاره لازم اسناد ترلاسه کړي.

په خبرتیا کې ټینګار شوی چې افغان محصلانو ته به اجازه ورنه کړل شي چې خپلو زده‌کړو ته دوام ورکړي. همداراز، د نوي شمولیت، پوهنتون ته د انتقال، تبدیلۍ او نورو اکاډمیکو یا اداري اسانتیاوو غوښتنه هم نه شي کولی.

د پوهنتون په وینا، دغه پرېکړه د پاکستان د طبي او غاښونو شورا د لارښوونو پر بنسټ شوې او پر ټولو اړوندو افغان محصلانو پلې کیږي.

خو افغان محصلين غوښتنه کوي چې پاکستان او طالبان بايد د دوی ستونزې ته وګوري او ښوونیزه او تحصیلي برخه د سیاستونو ښکار نه شي.

ددغه ادارو په وینا، ددغه پېښو له امله سوداګرو او ټرانسپورټرانو ته د کروړونو روپیو زیان اوښتی دی.

د امنیتي وضعیت خرابوالي نه یوازې د بلوچستان پر اقتصاد اغېز کړی، بلکې د کوچنیو او لویو سوداګرو او کروندګرو کاروبارونه یې هم له ستونزو سره مخ کړي دي.

عزت الله، چې له ایران څخه سکریپ واردوي، وايي پخوا به د دوی مالونه په شاوخوا یوه اوونۍ کې خپل منزل ته رسېدل، خو اوس د ناامنۍ له امله د مالونو انتقال تر دوه میاشتې یا زیات وخت نیسي.

هغه وايي، د اوږدو سفرونو پر مهال تل دا وېره ورسره وي چې وسله وال کسان یې بار وړونکی موټر په لاره کې ونه سوځوي.

د عزت الله په وینا، پخوا د ایران او بلوچستان ترمنځ د بېلابېلو سرحدي سیمو له لارې دوه اړخیزه سوداګري کېده، خو اوس ډېری سرحدي لارې تړل شوې دي او یوازې د ګوادر د ریمدان۲۵۰ له لارې سوداګري روانه ده.

نوموړی وايي، تفتان له ایران سره د سوداګرۍ له مهمو سرحدي دروازو څخه و، خو اوس دا لار په عملي ډول بنده ده او پر دې مسیر د بار وړونکو موټرو د سوځول کېدو پېښې هم ډېرې شوې دي.

عزت الله زیاتوي چې د ناامنۍ اغېز یوازې پر سوداګرو نه، بلکې پر ټرانسپورټرانو هم پرېوتی او د دوی کاروبار یې سخت زیانمن کړی دی.

شنونکی عرفان بېګ افغانستان انټرنشنل پښتو ته په دې اړه وويل ، لکه څنګه چې د کرنې لپاره ښه موسم او بارانونه د حاصلاتو لپاره مهم دي، همداسې د اقتصادي او سوداګریزو فعالیتونو لپاره هم امن چاپېریال ضروري دی.

د نوموړي په وینا، په سیمه کې د خراب امنیتي وضعیت له امله د خلکو د روزګار ستونزې زیاتې شوې دي. هغه وايي، د بلوچستان په اړه د ایالتي او فدرالي حکومتونو تګلارې تر ډېره د امنيتي وضعیت له زاویې لیدل کېږي، خو د حکومت له دې ادعا سره سره چې د دوی د پالیسیو له امله به حالات ښه شي، ځینې کارپوهان باور لري چې په اوسنیو تګلارو د وضعیت د ژر ښه کېدو امکان کم دی.

عرفان بېګ ټینګار کوي چې د سرحدي سوداګرۍ د اغېزمنېدو له امله باید بدیلې لارې او د سوداګرۍ لپاره خوندي مسیرونه برابر شي، ځکه د سرحدي تجارت دوامداره بندښت د هېواد پر تولیدي فعالیتونو هم اغېز کولی شي او په پایله کې کارخانې هم له ستونزو سره مخ کېدای شي.

بل لوري ته د بلوچستان خبریال هزار خان بلوڅ وايي، په تېرو څو میاشتو کې خراب امنیتي وضعیت، د سرحدونو تړل کېدل او پر ملي لویو لارو د تګ راتګ ستونزې د خلکو ژوند سخت اغېزمن کړی دی.

هغه وايي، د ناامنۍ منفي اغېز پر عامو خلکو او کاروبارونو څرګند دی او له کوچني کاروبار سره تړلي ګڼ کسان اړ شوي چې خپل کاروبارونه پرېږدي.

د هزار خان بلوڅ په وینا، له کوټې څخه تر کراچۍ او د بلوچستان د نورو سیمو ترمنځ د خلکو تګ راتګ او د سوداګریزو توکو انتقال له جدي ستونزو سره مخ دی، چې له امله یې د خلکو ورځنی ژوند هم اغېزمن شوی دی.

هغه زیاتوي چې د کوټې او کراچۍ ترمنځ په ډېرو سیمو کې د خلکو روزګار له کرنې او باغدارۍ سره تړلی دی، خو د ناامنۍ له امله د باغونو تیار محصولات بازارونو ته رسول ستونزمن شوي دي.

د هغه په خبره، اوس پر ونو مڼې، انار او نورې مېوې پخې شوې دي، خو د حاصلاتو راټولول، بسته بندي او تر بازارونو رسول ستونزمن دي، چې له امله یې مېوې خرابېږي او له دې سکتور سره تړلي کروندګر، مزدوران، سوداګر او ټرانسپورټر ټول له مالي زیانونو سره مخ دي.

د پنجاب اعلی وزیرې مریم نواز د شنبې په ورځ (د وږي ۱۴مه) په یوې غونډه ویلي، پنجاب ایالت ته د ګاونډي هېواد (هند) پرتله د ګاونډیو ایالتونو له لوري د امنیتي ګواښونو کچه لوړه ده او د هغې په وینا، له همدې ایالتونو څخه پنجاب ته ترهګري راځي.

مریم نواز د خیبر پښتونخوا، بلوچستان او سند ایالتونو له نومونو اخیستو پرته وویل: «له ټولو ایالتونو سره پر پولو پنجاب ته ګواښونه شته دي».

د نوموړې دغو څرګندونو ته له محسن داوړ سربېره د عوامي نشنل ګوند مشر او د خیبرپښتونخوا اعلی وزیر سهیل اپریدي توند غبرګونونه ښودلي دي.

ایمل ولي خان د شنبې ورځې په ناوخته (د وږي ۱۴مه) په خپله‌ اېکس‌پاڼه د پوښتنې په توګه مطرح کړي، چې په پاکستان کې چې نن بېلابېلې قامي ډلې له کومو سختو او وېروونکو حالاتو تېرېږي اصلي لامل یې څه دی؟

نوموړي همداراز پوښتي: «ترهګري چا پیل کړه؟ د ترهګرو کمپونه چا جوړ کړل؟ هغوی ته چا روزنه ورکړه او په افغانستان او کشمیر کې د کوم هدف لپاره وکارول شول»؟

ایمل ولي خان په ډاګه کړې، که مریم نواز د دغو پوښتنو ځوابونه نه‌لري، نو د دغو پوښتنو ټول ځوابونه «له ما سره شته خو د دغو ځوابونو اورېدو لپاره زړورو خلکو ته اړتیا ده».

له دې سره سم، د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر سهیل اپریدي د پنجاب د اعلی وزیرې د څرګندونو په غبرګون کې ویلي، چې د پنجاب ترڅنګ د پاکستان درې نور ایالتونه د ترهګرۍ د سرچینو په توګه ښودل د ملي ګټو خلاف دي.

د هغه په باور، دا ډول څرګندونې په نړیواله کچه د ترهګرۍ پر وړاندې د پاکستان دریځ ته زیان رسوي او د هېواد سیاسي نظام هم تر پوښتنو لاندې راولي.

اپریدي همداراز څرګنده کړه، چې ځینې سیاسي عناصر د ملي ګټو پر ځای شخصي ګټو ته لومړیتوب ورکوي او د نورو ایالتونو پر ضد تبعیضي څرګندونې کوي.

سهیل اپریدي خبرداری ورکړ، چې درې وفاقي واحدونه له ترهګرۍ سره تړل کولای شي ملي یووالی او وفاقي نظام نور هم کمزوری کړي.

تر دې مخکې د ملي ډیموکراټیک غورځنګ مشر محسن داوړ د مریم نواز څرګندونو ته په غبرګون کې ویلي وو، چې «موږ ته ګواښ د پنجاب له ملکي ـ پوځي اشرافو څخه دی، چې زموږ پر سرچینو یې قبضه کړې او د امریکا د ګټو لپاره یې زموږ سیمه د باروتو په انبار بدله کړې ده».

داوړ مریم نواز ته په خطاب کې ویلي وو، چې د هغې ترهګرۍ د اور تودوخه چې تاسو یې اوس احساسوئ، «موږ له لسیزو راهیسې په دغه اور کې سوځو».

د څېړنې له مخې، د ۲۰۲۵ کال تر ډسمبر پورې له ایران او پاکستان څخه نږدې شپږ میلیونه افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

په راپور کې ویل شوي چې د راستنېدونکو زیات شمېر په هغو سیمو کې پر کمزورو او له وړاندې تر فشار لاندې خدماتو بار زیات کړی، چې کډوال پکې مېشتېږي.

راپور زیاتوي چې طالبانو د راستنېدونکو د مدیریت لپاره بېلابېلې پالیسۍ، فرمانونه او ادارې جوړې کړې، خو دا اسناد د سرحدي استقبال او په اوږدمهال کې د راستنېدونکو د بیا مېشتېدو ترمنځ واضح او عملي چوکاټ نه جوړوي.

څېړنه وايي، په ځینو پخوانیو پالیسیو لا هم عمل کېږي، خو نوې پالیسۍ تر ډېره عمومي لارښوونې وړاندې کوي او د وړتیا، ادارو د مسوولیتونو، د مرستو د ترتیب او حساب ورکونې په اړه کافي جزیات نه لري.

د هرات د ښاري او ښارګوټو سیمو د یوې مطالعې پر بنسټ ویل شوي چې د اسنادو، کور، کار، اوبو او د ښځو لپاره د خوندیتوب محدودیتونه د راستنېدونکو د بیا ادغام پر وړاندې مهم خنډونه دي او د هغوی د حقونو او خوندیتوب لپاره هم ستونزې رامنځته کولی شي.

راپور سپارښتنه کوي چې د راستنېدونکو لپاره باید د سرحدي استقبال او اوږدمهاله بیا ادغام ترمنځ واضح عملیاتي لارښود جوړ شي، ښاروالۍ او سیمه‌ییزې ادارې پیاوړې ونډه ولري او راستنېدونکو ته د مدني اسنادو، کار، کور او اساسي خدمتونو د ترلاسه کولو زمینه برابره شي.

په څېړنه کې د اقلیمي بدلون او طبیعي پېښو اغېز هم مهم بلل شوی. وچکالي، سېلابونه، د ځمکې تخریب، د اوبو کمښت او زلزلې د خلکو معیشت کمزوری کړی او د بې‌ځایه کېدو د تکرار خطر یې زیات کړی دی.

د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ کال په ترڅ کې په بادغیس کې د باران کچه ۴۹ سلنه کمه شوې وه. څېړنه وايي، د افغانستان شاوخوا ۷۰ سلنه خلک د کرنې او مالدارۍ له لارې خپل ژوند پر مخ وړي، نو د اقلیم اړوند ستونزې د راستنېدونکو او بې‌ځایه شویو د بیا ادغام بهیر لا سختوي.

په راپور کې همداراز ویل شوي چې په ۲۰۲۶ کال کې نږدې ۲۲ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا لري، خو د مې تر وروستیو پورې د افغانستان د بشري اړتیاوو او غبرګون پلان یوازې ۱۶ سلنه تمویل شوی و.

څېړنه خبرداری ورکوي چې د ښځو پر کار، زده‌کړو او په ټولنیز ژوند کې د ګډون محدودیتونه، د ځمکې او اسنادو نشتوالی، د کار کم فرصتونه او د سرچینو پر سر سیالي د راستنېدونکو او کوربه ټولنو ستونزې زیاتوي.

د راپور په وینا، که د اقلیم له بدلون سره برابرې پالیسۍ، د اوبو مدیریت او د معیشت د پیاوړتیا پروګرامونه د بیا ادغام په تګلارو کې شامل نه شي، د خلکو بې‌ځایه کېدل ښايي له دایمي حل‌لارې پر ځای په یوه تکراري بهیر بدل شي.

څېړنه وړاندیز کوي چې د افغان راستنېدونکو لپاره باید داسې اوږدمهاله او د شواهدو پر بنسټ تګلاره جوړه شي چې د سرحدي استقبال، کور، کار، اسنادو، اساسي خدمتونو او د اقلیم له خطرونو سره د مقابلې چارې په یوه منظم چوکاټ کې سره ونښلوي.

راپور وايي، د کابل له سقوط وروسته د نیویارک ټایمز ادارې د خپلو افغان کارکوونکو، همکارانو او د هغوی د کورنیو د ایستلو لپاره بیړنۍ هڅې وکړې. په دې ډله کې خبریالان او ژباړونکي سربېره هغه افغانان هم شامل وو چې شاوخوا شل کاله یې د دې رسنۍ په کابل دفتر کې د پخلي، امنیت، باغوانۍ او نورو برخو کې کار کړی و.

د راپور له مخې، دغه کسان له کابل هوايي ډګر څخه لومړی دوحې او وروسته مکسیکو ښار ته ولېږدول شول او په پای کې ۱۲۴ افغانانو ته امریکا ته د داخلېدو اجازه ورکړل شوه. دوی د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۳۱مه هوسټن ته ورسېدل.

هوسټن له پخوا د کډوالو د منلو اوږده سابقه لري. د ویتنام له جګړې وروسته هم دغه ښار د زرګونو کډوالو کوربه پاتې شوی او د ۲۰۲۱ کال له افغان بحران وروسته نږدې شپږ زره افغانان په دغه ښار کې مېشت شوي دي.

د هوسټن خلکو او مرستندویه ادارو د افغان کډوالو له رسېدو وروسته د هغوی د اړتیاوو د پوره کولو لپاره د خوراکي توکو، جامو او نورو اړینو وسایلو مرستې برابرې کړې. د کډوالو د بیا مېشتېدو لپاره د خیریه بنسټونو، دیني ټولنو او عامو خلکو ترمنځ هم ګډه همکاري رامنځته شوه.

په دې لړ کې انټرفېت منسټریز د افغان کډوالو د بیړنیو اړتیاوو لپاره د یو میلیون ډالرو د راټولولو غوښتنه وکړه، خو د خلکو له پراخ ملاتړ وروسته شاوخوا ۳،۵ میلیونه ډالر راټول شول. د دغو مرستو له لارې له ۱۵۰۰ ډېرو افغان کډوالو سره د بیا مېشتېدو په برخه کې مرسته وشوه.

راپور وايي، یو شمېر افغانانو په هوسټن کې د کار زمینه هم پیدا کړه او ځینو یې وروسته خپل کاروبارونه پیل کړل. میوند احمدزي، چې په ۲۰۱۴ کال کې امریکا ته تللی و، لومړی یې په رستورانتونو کې کار وکړ او وروسته یې خپل رستورانت پرانیست، چې له لارې یې نورو افغان کډوالو ته هم د کار زمینه برابره کړه.

خو د افغان کډوالو نوی ژوند له قانوني او اقتصادي ستونزو خالي نه و. د راپور له مخې، ډېری افغانان د «بشري پناه» له لارې امریکا ته داخل شوي وو چې د دایمي استوګنې ضمانت یې نه درلود او د کار اجازې او نورو قانوني اسانتیاوو ترلاسه کول ورته اسانه نه وو.

د هوسټن کرونیکل راپور په ځانګړي ډول د هغو افغان ښځو کیسې رااخلي چې له افغانستانه تر وتلو وروسته یې په امریکا کې د زده‌کړو او کار فرصتونه ترلاسه کړل. دغو ښځو وکولای شول په داسې چاپېریال کې خپلو زده‌کړو او مسلکي ژوند ته دوام ورکړي چې د راپور له مخې، په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر زده‌کړو او کار د طالبانو د محدودیتونو له امله ورته زمینه نه وه برابره.

د راپور له مخې، د هوسټن تجربه ښيي چې د افغان کډوالو بیا مېشتېدل یوازې د سرپناه برابرول نه وو، بلکې ګڼو افغانانو ته یې د زده‌کړې، کار، خپلواک ژوند او له نوې ټولنې سره د یوځای کېدو فرصت هم برابر کړ.

دا موضوع داسې مهال بیا راڅرګندېږي چې د کابل له سقوط پنځه کاله تېرېږي او په افغانستان کې لا هم د نجونو پر زده‌کړو او د ښځو پر کار پراخ محدودیتونه لګېدلي دي.