په امریکا کې یو افغان پخوانی ژباړن د ترهګرۍ د ملاتړ په تور نیول شوی
د امریکا د کډوالۍ او ګمرکونو اداره وايي، یو افغان ژباړن او د امریکايي ځواکونو پخوانی همکار یې د «ترهګرۍ د ملاتړ» په تور نیولی او د هغه د ایستلو بهیر یې هم پیل کړی دی.
د امریکا د کډوالۍ او ګمرکونو اداره وايي، یو افغان ژباړن او د امریکايي ځواکونو پخوانی همکار یې د «ترهګرۍ د ملاتړ» په تور نیولی او د هغه د ایستلو بهیر یې هم پیل کړی دی.
یادې ادارې ویلي چې دغه ۳۰ کلن افغان یوې ترهګرې ډلې ته د مادي ملاتړ برابرولو او په ۲۰۱۹ کال کې د امریکا د تابعیت لپاره د غوښتنلیک پر مهال د ناسمو معلوماتو وړاندې کولو په تور تورن دی.
نوموړی په ۲۰۱۴ کال کې د امریکا د ځانګړې کډوالۍ ویزې له لارې دغه هېواد ته تللی و او د دایمي استوګنې کارت یا ګرینکارت لرونکی دی.
دغه افغان پر ځان لګېدلي تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې د امریکا د دایمي اوسېدونکي په توګه یې حقونه نقض شوي دي.
د «سنت لوییس عامه راډیو» د نوموړي هویت نه دی افشا کړی، ځکه هغه ویلي چې طالبان ښايي په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو سره د همکارۍ له امله نوموړی او د هغه کورنۍ په نښه کړي.
د نوموړي مېرمنې ویلي چې هغه د چهارشنبې په ورځ، د وږي په څلورمه، هغه مهال ونیول شو چې د سهار د لامبلو لپاره له کوره وتلی و.
هغه اسناد چې د نوموړي کورنۍ امریکايي رسنیو ته سپارلي، ښيي چې نوموړي د ۲۰۱۲ او ۲۰۲۳ کلونو ترمنځ د امریکايي او افغان ځواکونو سره د ژباړن او کلتوري سلاکار په توګه کار کړی دی.
په دغو اسنادو کې د امریکا د پوځ او سمندري ځواکونو د افسرانو او د پوځي استخباراتو د سلاکارانو سپارښتلیکونه هم شامل دي چې په کې د نوموړي پر وفادارۍ او د باور وړتیا ټینګار شوی دی.
د «ایف بي ای» د ۲۰۲۱ کال د څېړنو په یوه حکم کې، چې د ۲۰۲۵ کال په مارچ کې عام شو، د امریکا حکومت ادعا کړې چې دغه افغان له «جماعتالدعوهالقرآن» سره اړیکې لرلې؛ هغه ډله چې امریکا په ۲۰۱۶ کال کې د بهرنۍ ترهګرې ادارې په توګه اعلان کړې ده.
په سند کې ادعا شوې چې نوموړي د فېسبوک له لارې د دغې ډلې له غړو سره اړیکه لرله، پر یوه هارډډیسک یې کوډ شوي معلومات ساتل او امریکا ته له داخلېدو وروسته یې هم د دغې ډلې د بنسټګر له زوی سره اړیکې درلودې.
د امریکا د فدرالي څېړنو ادارې همداراز په ۲۰۱۸ کال کې افغانستان ته د نوموړي سفر د دغې ډلې سره د هغه د اړیکو د احتمالي نښې په توګه یاد کړی دی.
خو نوموړي ویلي چې افغانستان ته د خپلې کورنۍ د لیدلو لپاره تللی و. ایف بي ای ادعا کړې چې د دغه سفر ځینې انځورونه ښيي نوموړی په هغه مراسمو کې حاضر و چې د جماعتالدعوهالقرآن مشر په کې وینا کړې وه.
نوموړي دغه تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې د هېڅ ترهګرې ډلې غړی نه دی او هېڅکله به هم د داسې یوې ډلې غړیتوب ونه کړي.
د امریکا کډوالۍ ادارې په یوه بیان کې ویلي چې د «ترهګریزو فعالیتونو د ادعاوو» او «په درغلیو سره امریکا د داخلېدو د غوښتنې» له امله د نوموړي د ایستلو بهیر پیل شوی او هغه به د دې ادارې په توقیف کې پاتې شي.
دغې ادارې ویلي چې د ګرینکارت لرل امتیاز دی او که یو کس د امریکا قوانین نقض کړي، حکومت د هغه د دایمي استوګنې د لغوه کولو او له هېواده د ایستلو واک لري.
دغه افغان وايي، د امریکا حکومت له کلونو راهیسې هغه د ترهګر په توګه تر څار لاندې ساتلی، خو په دې موده کې یې مشخص تورونه نه وو پرې لګولي.
نوموړی د ۲۰۲۳ کال په یوه فدرالي قضايي دوسیه کې له ۱۲ څخه د ډېرو مدعیانو له ډلې هم دی. په دې قضیه کې ادعا شوې چې د امریکا حکومت ځینې کسان له کافي دلایلو پرته د ترهګرۍ د څار په نوملړونو کې شامل کړي او د هغوی اساسي حقونه یې نقض کړي دي.
ټاکل شوې د دغه افغان د کډوالۍ د قضیې د رسیدګۍ غونډه د سپټمبر په ۱۴مه د کنساسسیتي د کډوالۍ په محکمه کې ترسره شي.
په کابل کې د یو شمېر افغان رسنیو مسوولینو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي چې د طالبانو استخباراتو پرې د خپلې ډلې رسنیز ادبیات جبري کړي او د ځانګړو ۲۲اصطلاحاتو نوملړ یې ورته سپارلی دی. په دغو اصطلاحاتو کې مخالفو جبهو، سیاستوالو او مخالفو هېوادونو ته ځانګړي نومونه ټاکل شوي.
په کابل کې د یو فعال ټلوېزیون د رهبرۍ غړي وویل، د طالبانو استخباراتو د رسنیو څانګې ریاست ورته ۲۲مادهییز نوملړ سپارلی چې په کې طالباني رسنیز القاب او الفاظ روښانه شوي دي. په دغو تورو کې یو هم د طالبانو مخالفو وسلهوالو ډلو ته منسوب نومونه دي چې په کور دننه خپلواکۍ رسنۍ یې هم په کارولو مکلفې ګرځول شوې دي.
سرچینه وایي، د خصوصي رسنیو مشران دا توان نه لري چې د طالبانو د استخباراتو د دغه پرېکړې پر وړاندې اعتراض وکړي او اړ دي پرته له ملاحظې یې ومني.
دغه کلیمات لومړی ځل کابل کې یک، طلوع او اریانا ټلوېزیونو د اګسټ به ۲۰مه وکارول. په دغه ورځ دغو رسنیو د مقاومت جبهې د یو قوماندان حسیب پنشجیري (حسیب قوای مرکز) د وژل کېدو خبر ورکړ. د درېیو واړو رسنیو په راپورونو کې مقاومت جبهې ته د «شر او فساد ډلې» نوم کارول شوی و. یو شمېر افغان خبریالان د خصوصي رسنیو له لوري د دا ډول غیر ژورنالېستیکي کلیمو کارول د خپلواکۍ اصل لهمنځه وړل دي.
تر دې وړاندې د ۱۴۰۳ کال د لیندۍ میاشتې په ۲۱مه نېټه د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزیر خلیل الرحمن حقاني د داعش خراسان وسلهوالې ډلې په ځانمرګي برید کې ووژل شو. په کابل کې خصوصي رسنیو لومړی ځل د طالبانو وژل کېدونکو کسانو ته د «شهید» کلیمه وکاروله. هغه مهال سرچینو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي وو چې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت په ګډون د دغه ډلې استخباراتو ریاست په سپارښتنه خصوصي رسنیو د طالبانو د وژل کېدونکو کسانو لپاره د «شهید» توري کارونه جبري کړه.
دا لومړی ځل و چې طالبان دغسې یوه کلیمه کاروي، په افغانستان کې د جمهوري نظام پر مهال دغو رسنیو د هغه مهال ملي پوځ او د امنیتي بنسټونو سرتېرو او منسوبینو ته چې د طالبانو په بریدونو کې به په نښه کېدل د «وژنې» کلیمه کاروله او همدا راز طالبانو ته به هم د ژورنالېستیکي اصولو له مخې کارول کېده.
د طالبانو استخباراتو او همدا راز په ولایتونو کې د اطلاعاتو او کلتور ریاستونو د خبریالانو لپاره د واټساپ ګروپونه جوړ کړي او هلته ورسره د خپلې ډلې نوي محدودیتونه، بندیزونه او لارښوونې شریکوي. همدا راز په دغو واټساپ ګروپونو کې ان خبریالانو ته وخت ناوخت د پېښو پر مهال ځانګړي الفاظ او متنونه ورکول کې چې په خبري جملو او یا هم رسنیزو بحثونو کې یې وکاروي.
د بيبيسي پښتو څانګې یو پخوانی خبریال وایي، طالبام لا هم له رسنیو سره د یو جنګي ډلې په توګه چلند کوي او د مشروعیت په نشتوالي کې دوی خپله هم له رسنیو سره د یو مسوول حکومت توګه اړیکې نه لري. دا خبریال زیاتوي چې اوس مهال په افغانستان کې ازادې رسنۍ نشته او خصوصي رسنۍ هم په بشپړه توګه د طالبانو تر کنټرول لاندې دي چې د خبرونو او خپرونو تر څنګ د رسنیو د خواله رسنۍ پاڼې هم پر کابل د واکمنې ډلې تر سانسور لاندې دي.
دغه خبریال زیاتوي چې د طالبانو حکومت په نړیواله او ملي کچه هېڅ مشروعیت نهلري او په کور دننه خصوصي رسنۍ ورته د «افغان حکومت او یا هم د افغانستان اسلامي امارت» کلیمې کاروي. د هغه په خبره، په خپلواک ژورنالېزم کې دغسې حالت ته باید د «طالبانو رژیم، د طالبانو نظام او یا هم د طالبانو حکومت» توري وکارول شي، ځکه د مشروعیت په نشتوالي کې په مسلکي ژورنالېزم کې دا ډول حالت ته د «افغان حکومت» خطاب نهشي کېدلی.
هغه وویل: «اوس فضا بدله ده، د طالبانو او د خپلواکو رسنیو ترمنځ اوس فرق نشته. مثلا یوه بېلګه یې په ننګرهار کې د یو پاکستانۍ جېټ الوتکې د غورځېدو او د پېلوټ د نیول کېدو خیالي او دروغجنه کیسه وه چې خصوصي رسنۍ پرې ان د طالبانو تر رسنیو ډېرې ګرمې وې».
دغه سرچینه زیاتوي: «اوس په افغانستان کې بېخي ازادې رسنۍ شته نه، خصوصي رسنۍ د طالبانو په تبلیغاتي دستګاوو باندې بدلې شوې دي، حتی د طالبانو رسنۍ لا ګوزاره کوي او دا خصوصي رسنۍ دې ډلې ته په تبلیغاتو کې لا ان تر هغوی هم یو ګام مخکې دي».
دا افغان خبریال چې نږدې دوه لسیزې یې په افغانستان کې خبریالي کړې، وایي چې په جمهوریت کې به بیا برعکس رسنیو د یو منختب حکومت ملاتړ نه کاوه او د ازادو رسنیو په توګه یې پرې سختې نیوکې کولې.
کابل کې خصوصي رسنیو همدا راز په لومړي ځل نږدې یو نیم کال وړاندې پر کابل د پاکستان هوایي بریدونو پر مهال دغو پېښو ته د «پاکستان پوځي رژیم د بریدونو» اصطلاح وکاروله. د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد هغه مهال په خپلو څرګندونو کې د پاکستان دا بریدونو د دغه هېواد «د پوځ د یوې خاصې کړۍ» کار وباله. دغه کلیمه هم خصوصي ازادو رسنیو په خپلو راپورونو کې په مستقیم ډول د لیکنیزو ژورنالېستیکي ادبیاتو له چوکاټه دباندې پرته له مستقیم نقل قولونو په خپلو خبرونو کې وکاروله.
مشهورې رسنیزې څيرې؛ د طالبانو د تبلیغاتي جال په دام کې
طالبانو د خپلو افکارو او اقداماتو د ترویج لپاره یو شمېر مشهورې رسنیزې څیرې هم ځان ته را کش کړي او په بېلابېلو بڼو ترې خپلې ګتې اخلي. یو شمېر باخبره افغان خبریالانو افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي چې د طالبانو استخباراتو د رسنیو څانګې او همدا راز د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج الدین حقاني اړوند، جلال بنسټ یو شمېر رسنیزو څېرو ته د پوډکاسټونو په نوم تبلیغاتي مرکزونه جوړ کړي دي.
په دغو پوډکاسټونو کې مثلث، ازادګاه، میثاق او یو شمېر نور شامل دي چې د افغانستان مشهورې رسنیزې څیرې یې پر مخ وړي. سرچینه وایي، طالبانو دغو پوډکاسټونه ته دفترونه نیولي، تخنیکي وسایل یې ورته پېرلي، د کامره چلوونکو، ویډیو ایډیټرانو او بېلابېلو کارکوونکو ته یې تنخواوې هم ورکول کېږي.
یوه باوري سرچینه وایي، د مثلث پوډکاسټ لپاره د مایکونو او کامرو په ګډون تخنیکي وسایل په دوبۍ کې پېرل شوي چې بیا یې د لګښت لېسټونه د طالبانو استخباراتو ته سپارل شوي او هغوی یې ټول مالي مسوولیت په غاړه اخیستی دی.
د روان کال د اګسټ میاشتې په لومړیو ورځو کې د طالبانو او ازادۍ جبهې ترمنځ د بدخشان په زېباک ولسوالۍ کې له جګړو سر هممهاله د مثلث په نوم د پوډکاسټ یو جوړونکی د طالبانو د وسلهوالو په پروټوکول سره یادې ولسوالۍ ته لاړ. د اګسټ په ۹مه یې د «پامیر ډال؛ له شایعاتو تر واقعیت» تر سرلیک لاندې د مستند په نوم یوه ویډیو خپره کړه. په ویډیو کې خبریال د طالبانو د جنګیالیو په بدرګه د زېباک د غرونو ځینو څنډو ته خېژي او ادعا کوي چې د پاکستان له چترال سره پر پوله ولاړ دی.
خبریال په یوه جمله کې د طالبانو د پوځي عسکرو یوې ویډیو سره وایي: «د پامیر د غرونو په شان دنګ پر خپل سنګر ولاړ دي». بل ځای دا خبریال چې د طالبانو د عسکرو په منځ کې ولاړ دی، د ژورنالېستکي اصولو څخه په سرغړونې سره وویل: «سړی خوشاله کېږي چې ځوانان ګوري د خپلې خاورې څخه په دفاع کې ولاړ دي او له خپلو خلکو څخه دفاع کوي، په صفري نقطه کې حضور لري».
هغه پرته له کوم مستقم نقل قول څخه زیاتوي چې «د اسلامي امارت ځواکونه انشاالله دلته بشپړ تسلط لري او هیڅوک نهشي کولای چې له چترال دېخوا ته راشي». دغه مهال د طالبانو لوی درستیز فصیح الدین فطرت هم بدخشان ته تللی و او د ازادۍ جبهې جګړه یې منلې وه. هغه ادعا کړې وه چې د دغې جبهې غړو ته وسلې پاکستان ورکړې وې او بېرته یې په شا وتنبول.
تر دې وروسته د طالبانو د مرور قوماندان جمعه خان فاتح او د دغه ډلې د بدري قطعې ترمنځ د بدخشان په نسي ولسوالۍ کې د نښتو پر مهال هم دغو پوډکاسټونو او رسنیو د هغه پر ضد پراخ تبلیغات وکړل. دغو رسنیو فاتح ته د «باغي» کلیمه وکاروله او د هغه پر ضد یې د بدخشان د عامو وګړو نظریات خپرول. د روان کال د اګسټ په ۲۳مه نېټه د فاتح تر نیول کېدو وروسته د مثلث یو بل خبریال او مشهوره رسنیزه څېره د طالبانو په چورلکه کې د بدخشان نسي ولسوالۍ ته یوړل شو او هلته یې د داسې کسانو نظریات رسنیز کړل چې ادعا یې کوله د کورنۍ غړي یې فاتح وژلي دي.
ویډیو چې د خاموشې چیغې تر سرلیک لاندې د مستند په نوم خپره شوې په کې د بدخشان یو شمېر اوسېدونکي د فاتح پر ضد غږیدلي او له طالبانو یې غوښتي چې هغه محاکمه کړي. دوی جمعه خان فاتح په جنایتونو، وسلهوالو غلاوو او خپلسریو تورن کړی دی.
په کابل کې یو شمېر فعالو خبریالانو د نومونو نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې طالبان دغو پوډکاسټونو ته سوژې ورکوي او د هغو کسانو پر ضد د مستندونو او خبرونو په نوم ویډیوي کلېپونه او خبري مواد چمتو کوي چې د دغې ډلې خلاف دي. همدا راز زیاتوي چې د طالبانو استخبارات د افغان رسنیو ټول خبرونه او سیاسي خپرونې لومړی ارزوي او بیا یې د خپرولو اجازه ورکوي.
هممهاله سرچینې دا هم وایي چې په کابل کې د یو شمېر خصوصي رسنیو مسوولانو او مشرانو ته د طالبانو د استخباراتو له لوري معاشونه ورکول کېږي او د دوی له خواله رسنیو پاڼو څخه هم د خپلې ډلې د تبلیغاتو لپاره ګټه اخلي.
د طالبانو رسنیزو فشارونو ته غبرګونونه
د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان د اړیکو کمېټې مشر ظاهر څراغ افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې دوی هم د طالبانو له لوري دغو جبري کلماتو اندېښمن کړي او دغه چارې د خبریالانو او رسنیو خپلواکي په بشپړه توګه لهمنځه وړې ده.
هغه وویل چې په افغانستان کې اوس مهال پر خصوصي رسنیو تپل شوی وضعیت او پر خبري محتوا د ځینو خاصو کلماتو اجباري تحمیلول د بیان ازادۍ او مسلکي ژورنالېزم پر اصولو مستقیم ګوزار دی.
نوموړي وویل: «موږ سره ګڼو خبریالانو اړیکې کړې دي، د طالبانو دغو فشارونو رواني ستونزو سره مخ کړې دي او اوس دې تحمیلي کلماتو یې مسلکي ژوند هم ګواښ سره مخ کړی دی». ظاهر څراغ زیاتوي چې خبریالان اړ شوي چې د طالبانو مشر ته د «امیر المومنین او د دغه ډلې د کورنیو چارو وزیر ته د «خلیفه» کلیمه کاروي.
هغه زیاته کړه: «زه یوه بېلګه درسره شریکوم، یو خبریال کابل کې ذبیح الله مجاهد سره مرکه کې د هغه مور ته د مړینې مساله یاده کړې وه. پر سبا یې د طالبانو استخباراتو دغه خبریال ته زنګ کړی و چې ولې یې د دغه طالب چارواکي مور ته د مرحومې کلیمه نه ده کارولې؟ او ولې یې ورته تسلیت نه دی ویلی».
له دې ور اخوا یو شمېر نړیوالو بنسټونو هم په افغانستان کې د طالبانو له لوري پر رسنیو او خبریالانو لګول شوي محدودیتونه او بندیزونه غندلي دي. هغه خبریالان چې د طالبانو له ټاکل شویو کرښو اوښتي، نیولي او بیا یې ان تر یو کال هم د ډېرې مودې لپاره زنداني کړي دي. د راپورونو له مخې، همدا مهال هم درې افغان خبریالان د طالبانو له لوري په بګرام زندان کې ساتل کېږي.
پر ټولنه د طالباني رسنیزو ادبیاتو اغیزې
په ننګرهار کې یو فرهنګي فعال د نوم نه ښودو په شرط افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې د طالباني ادبیاتو او رسنیزو کلیمو په ټولنه کې پر خلکو هم اغېز کړی دی. هغه زیاتوي چې د خصوصي رسنیو تشبیه اوس د طالبانو غیر رسمي رسنیو سره کېدلای شي. دی زیاتوي چې د رسنیو په روغتیایي، ادبي او تفریحي خپرونو کې د طالبانو ظاهري بڼې په څېر خلک راڅرګندېږي او دې چارې د عامو خلکو په سلیقې هم اغیزې کړې دي.
د دغه فرهنګي فعال په وینا، په افغانستان کې د لوست کچه خورا کمه ده او دغسې تحولاتو کې د خلکو فکري مسیر ژر د سیاسي بدلونونو له کبله بدلیدلی شي. هغه وویل: «هر ځای کې چې دوه لسیزې وروسته یا ژر سیاسي بدلون راځي، نو د دوی روایت د ژوند په اړه، د دنیا په اړه، د خپلو کورنیو په اړه بدلېږي او متاسفانه دا حالت افغانستان کې سخت محسوس کېږي. ان خلکو په طالباني بڼه ځانونه جوړ کړي دي او دا رسنۍ یوه نرمه قوه ده چې خلکو ته زهرجن افکار پیچکاري کوي».
د طالبانو د دغه سانسور په ترڅ کې سلګونه خبریالان چې له افغانستان څخه وتلي اوس په جلا وطنۍ کې خپل فعالیتونه کوي او ازادې رسنۍ یې رامنځته کړې دي. دوی د افغانستان وضعیت نه دی پرېښی چې د خلکو او نړۍ له سترګو پټ پاتې شي او هره ورځ له بېلابېلو ولایتونو څخه د طالبانو د سرغړونو، بندیزونو او د عامه خلکو د ژوند روایتونه خپروي.
طالبان هم جلا وطنه خپلواکې رسنۍ او خبریالان د خپل روایت لپاره لویه ننګوونه بولي او رسنیز فعالان په دې باور دي چې د دغه ډلې افکار یې تر سوال لاندې هم راوستې دي. که څه هم په افغانستان کې دننه خصوصي رسنۍ امنیتي پېښې، د طالبانو ځورونې، د ښځو د زده کړو ملاتړ، د بیان ازادۍ او د طالبانو ضد سیاسي نظریات نه شي خپرولی، خو جلا وطنه رسنۍ بیا هره ورځ پرې راپورونه لري.
کارپوهان وايي، جلا وطنه خبریالانو او رسنیو د افغانستان د اوسني وضعیت د انعکاس لپاره د پام وړ پاملرنه کړې، خو دا برخه لا هم غښتلې کېدو ته اړتیا لري. طالبانو په څو څو خله او بېلابېلو بڼو د جلا وطنه خپلواکو افغان رسنیو او خبریالانو د غږ خاموشه کولو هڅې کړي، خو تر ډېره نهدي بریالي شوي.
د پاکستان د پنجاب ایالت د روغتیايي علومو پوهنتون په دغه ایالت کې ۶۴ پوهنتونونو او پوهنځيو ته د یوه مکتوب له لارې لارښوونه کړې چې افغان محصلان دې «د نافذه پالیسۍ او لارښوونو له مخې بېرته افغانستان ته ستانه کړي».
په لاهور ښار کې کینګ اېډورډ طبي پوهنتون، د اقبال طب پوهنځي او فاطمه جناح طب پوهنځني او همداراز په ملتان کې نشتر طبي پوهنتون په طب پوهنځيو کې پر زدهکړو بوختو افغان محصلانو ته په رسمي ډول ویلي چې دوی نور په دغو ادارو کې خپلې زدهکړې نه شي کولی.
په لاهور کې د کینګ اېډورډ طبي پوهنتون له خوا د دوشنبې په ورځ خپره شوې اعلامیه کې افغان محصلینو ته ویل شوي، چې د پاکستان د طبي شورا (پي اېم ډي سي)د لارښوونې له مخې دې محصلین اړوندې «اداري چارې» په ۲۴ ساعتونو کې بشپړې کړي.
د کینګ اېډورډ طبي پوهنتون د لیلیې دفتر نن، سې شنبه، په یوه بله اعلامیه کې چې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ترلاسه کړې، ویلي چې افغان اتباع محصلین، هلکان او نجونې، دې په ۲۴ ساعتونو کې له لیلیو ووځي.
د کينګ اېډورډ طبي پوهنتون د دوشنبې په ورځ په دغه پوهنتون کې د طب په زدهکړه بوختو ۲۲افغان محصلینو، هلکانو او نجونو، ته هم ورته اعلامیه ورکړې ده. په دغو محصلانو کې ځینې هغه په وروستیو سمسترونو کې دي.
د یادو ۲۲ افغان محصلینو له ډلې یوه محصل مختار احمد، چې د طب(اېم بي بي اېس)د درېیم کال زدهکوونکی دی، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې دوی نه پوهېږي اوس به څه کوي.
هغه وویل، «د دوشنبې په ورځ د پوهنتون رجسټرار غوښتي وو او دغه اعلامیه یې راسره شریکه کړې او لارښوونه یې راته کړې چې په پوهنتون کې خپلې اداري چارې بشپړې کړو ».
نوموړي زیاته کړه، چې « راته ویې ویل چې نورې زدهکړې دلته په پاکستان کې نه شئ کولی، افغانستان ته لاړ شئ او نورې زدهکړې هم هلته وکړئ».
مختار احمد وویل: «نن مو د کینګ اېډورډ له رجسټرار سره ولیدل. هغه راته وویل چې موږ ته د لوړپوړو چارواکو حکم دی، ځکه باید دا عملي کړو او موږ په دې برخه کې له تاسو سره مرسته نه شو کولی».
مختار او د هغه نور افغان ملګري د پاکستان د اقبال په نوم د لوړو زده کړو کمیسیون په دولتي بورسونو هلته تللي او ویزې هم لري.
هغه وویل، « موږ دلته قانوني اوسیږو. نه پوهېږو چې اوس کومه دروازه وټکوو».
یو ب تن محصل، چې په یاد پوهنتون کې زده کړې کوي، وویل چې دوی اوس هڅه کوي د پاکستان د پوهنې وزارت له چارواکو سره وویني، څو خپله ستونزه هواره کړي، ځکه د محصلینو زدهکړې نیمګړې پاتې کیږي.
افغان محصلینو په اسلاماباد کې د طالبانو له سفارت سره هم لیدلي، خو هغوی هم په دې اړه کوم مثبت ځواب نه دی ورکړی.
د یادو محصلانو د معلوماتو له مخې، دا مهال د پنجاب په بېلابيلو پوهنځيو اوپوهنتونونو کې شاوخوا ۲۰۰ افغان محصلان د طب په زدهکړو بوخت دي.
په لاهور کې د اقبال طب پوهنځي د پنځم او وروستي کال کې یو تن محصل له نومښودنې پرته افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې پوهنځي نن دوی ته هم ویلي چې د تصفيې ټولې چارې دې بشپړې کړي.
هغه وویل: «موږ د خپل راتلونکي په اړه اندېښمن یو، ځکه له یوې خوا د افغانستان حالاتو ته ګورو او له بلې خوا زموږ د راتلونکي هېڅ ضمانت نشته. معلومه نه ده چې په افغانستان کې به کوم پوهنتون موږ ومني که نه، حکومت به زموږ غم وخوري او که نه. زموږ برخلیک نامعلوم دی، نه مو پاکستان مني او نه په افغانستان کې زموږ د برخلیک په اړه څه معلوم دي».
د ملتان ښار نشتر طبي پوهنتون خپلو افغان محصلانو ته ویلي چې د پاکستان د طبي او غاښونو شورا (PM&DC) د لارښوونې له مخې دې پوهنتون او لیلیې پرېږدي او له پاکستان نه د وتلو لپاره لازم ترتیبات ونیسي.
د پوهنتون د رییس د دفتر د سپټمبر ۷مې خبرتیا کې ویل شوي چې په پاکستان کې په طبي او غاښونو پروګرامونو کې شامل افغان اتباع باید د باصلاحیته چارواکو د اوسنۍ پالیسۍ له مخې افغانستان ته ستانه شي.پوهنتون خپلو افغان محصلانو ته ویلي چې د محصلانو چارو څانګې یا د راجسټرار له دفتر سره اړیکه ونیسي، خپل اداري پړاوونه بشپړ کړي او د اړتیا په صورت کې د وتلو لپاره لازم اسناد ترلاسه کړي.
په خبرتیا کې ټینګار شوی چې افغان محصلانو ته به اجازه ورنه کړل شي چې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي. همداراز، د نوي شمولیت، پوهنتون ته د انتقال، تبدیلۍ او نورو اکاډمیکو یا اداري اسانتیاوو غوښتنه هم نه شي کولی.
د پوهنتون په وینا، دغه پرېکړه د پاکستان د طبي او غاښونو شورا د لارښوونو پر بنسټ شوې او پر ټولو اړوندو افغان محصلانو پلې کیږي.
خو افغان محصلين غوښتنه کوي چې پاکستان او طالبان بايد د دوی ستونزې ته وګوري او ښوونیزه او تحصیلي برخه د سیاستونو ښکار نه شي.
ملبورن اسیا ریویو په یوه تازه څیړنه کې وايي، له سیمې وروستي راپورونه ښيي چې پاکستان د نیابتي جګړې د نوي پړاو لپاره د پخوانیو افغان امنیتي ځواکونو له ځینو غړو او جهادي قوماندانانو کار اخلي. د مقالې لیکوالان وايي، دغه کسان پر طالبانو د فشار لپاره بیا وسله وال او تنظیمیږي.
د افغانستان د پخواني حکومت د سولې مرکچي پلاوي مشر معصوم ستانکزي او د امنیتي چارو شنونکي ثناءالله تسل په ګډه مقاله کې دا د پاکستان د تېرو «ناکامو سیاستونو» تکرار بللی دی.
خو د دغو کسانو د هویت، شمېر، د فعالیت د سیمو او د بیا سمبالولو د څرنګوالي په اړه نور جزئیات نه دي ورکړل شوي.
مقاله وايي، په سیمه کې پر یو بل د هېوادونو تورونه امنیتي وضعیت لا پېچلی کوي.
طالب چارواکو پاکستان د داعش خراسان په ملاتړ تورن کړی، خو اسلاماباد بیا طالبان د پاکستاني طالبانو د تحریک یا ټيټيپي د فعالیتونو په ملاتړ تورنوي. پاکستان پر هند هم تور لګولی چې افغان طالبان او ټيټيپي حمایه کوي.
د مقالې لیکوالان وایي، د افغانستان، پاکستان او هند شخړې له یو بل سره تړلې دي او د یوه هېواد ناامني پر نورو هم اغېز کوي. دا اړیکه په ځانګړي ډول پر ډیورنډ کرښه ښکاره ده چې د وسلهوالو فعالیتونه، کمزورې حکومتولي او د هېوادونو متضادې ګټې پکې سره یوځای شوې دي.
په مقاله کې ویل شوي چې په ۲۰۲۱ کال کې واک ته د طالبانو ستنېدو په سیمه کې د افراطي ډلو تبلیغاتي روایت پیاوړی کړی. د طالبانو بري ټيټيپي، داعش خراسان او القاعدې ته دا پیغام ورکړی چې وسلهوالې ډلې کولای شي د نړیوال پوځي فشار پر وړاندې دوام وکړي او بېرته دولتي واک ترلاسه کړي.
لیکوالان د میداني معلوماتو پر بنسټ ادعا کوي چې وسلهوالې شبکې له ۲۰۲۱ کال وروسته لا منسجمې شوې دي. د دوی په وینا، ټيټيپي له پاتې شویو پوځي تجهیزاتو او د خپلمنځي اختلافونو له کمېدو ګټه اخیستې ده.
د مقالې د لیکوالو په وینا، ټيټيپي له افغان طالبانو سره فکري نږدېوالی لري، خو یو جلا سازمان دی چې خپل مشرتابه او د پاکستان د دولت پر ضد ځانګړې اجنډا لري.
په لیکنه کې له ټيټيپي سره د پاکستان د خبرو ناکام بهیر ته هم اشاره شوې ده. د پاکستان پخواني پوځي مشرتابه د قومي جرګو او د افغان طالبانو په منځګړیتوب له دې ډلې سره د خبرو هڅه وکړه، خو بهیر له پیله له ستونزو سره مخ شو.
لیکوالان وايي، پاکستان له ټيټيپي سره د یوه دودیز قومي پاڅون په توګه چلند وکړ، خو دا ډله تر هغه وخته پر یوه لا متمرکز او له فکري پلوه منسجم وسلهوال سازمان بدله شوې وه. له همدې امله د قومي جرګو دودیز منځګړیتوب د دې ډلې د مهارولو لپاره کافي نه و.
مقاله وايي، چې د پاکستان چلند وروسته له خبرو څخه فشار ته واوښت. اسلاماباد له طالبانو غوښتل چې ټيټيپي مهار کړي، غړي یې پاکستان ته وسپاري یا د یوې دیني فتوا له لارې د پاکستان پر ضد د دې ډلې جګړه ناروا اعلان کړي خو د لیکوالانو په وینا، د طالبانو او نورو وسلهوالو ترمنځ پخوانیو اړیکو، د ګډو جګړو تاریخ او د طالبانو په لیکو کې د داخلي اختلاف وېرې د اسلاماباد د غوښتنو منل ستونزمن کړي دي.
دوی زیاتوي چې له وسلهوالو ډلو سره خبرې د سیاسي او جوړښتي ستونزو له حل پرته بریالۍ کېدای نه شي او یوازې پر لنډمهالو امنیتي معاملو بدلېږي.
په مقاله کې راغلي چې داعش خراسان هم د بهرنیو ځواکونو له وتلو وروسته د فعالیت ساحه بېرته پراخه کړه. د مقالې له مخې، واک ته د طالبانو له ستنېدو وروسته له زندانونو د داعش خراسان د زرګونو وسله والو خوشې کېدو، چې لوړپوړي مشران یې هم پکې وو، دغې ډلې ته د بیا منظمېدو زمینه برابره کړه.
لیکوالان وايي، داعش خراسان وروسته خپل تکتیکونه بدل کړل او ویې ښوده چې لوی بریدونه ترسره کولای او له پولو هاخوا کسان جذبولای شي.
په مقاله کې په افغانستان کې د ټولګډونه سیاسي نظام نشتوالی، د ښځو او لږکیو ځپل او نړیواله انزوا د کورنۍ بېثباتۍ د دوام له مهمو عواملو بلل شوي دي.
لیکوالانو خبرداری ورکړی چې د هند او پاکستان سیالي، د وسلهوالو ډلو فعالیت او د سیمهییزو قدرتونو متضادې ګټې افغانستان یو ځل بیا د نیابتي سیالیو پر ډګر بدلولای شي.
دوی له افغانستان، پاکستان او هند څخه غوښتي چې داسې د تایید وړ ژمنې وکړي چې وسلهوالې ډلې د یوه هېواد خاوره د بل پر ضد ونه کاروي. لیکوالانو له هند او پاکستان څخه په ځانګړي ډول غوښتي چې افغانستان د خپلو نیابتي سیالیو په ډګر بدل نه کړي او د کشمیر شخړه د افغانستان له کړکېچونو سره ونه تړي.
نن د سپټمبر ۸مه د سواد له نړۍوالې ورځې سره برابره ده. دغه ورځ په افغانستان کې داسې مهال نمانځل کېږي، چې له تېرو پنځو کلونو راهیسې مېلیونونه افغان نجونې له منځنیو او لوړو زدهکړو محرومې دي. ۱۸۱۵ ورځې وړاندې طالبانو له شپږم ټولګي د پورته نجونو پر زدهکړو بندیز لګولی و.
د نړۍوالو قوانینو له مخې، زدهکړه د هر انسان بنسټیز حق دی. د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې په ۲۶مه ماده کې د زدهکړې د حق په اړه ویل شوي: «هر څوک حق لري، چې له زدهکړو او روزنې برخمن شي».
بلخوا د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو نړۍوال میثاق په ۱۳مه ماده کې د لومړنیو زدهکړو پر جبري او وړیا کېدو ټینګار شوی دی. په همدې میثاق کې ټینګار شوی، د هغه کسانو لپاره چې لومړنۍ زدهکړې یې نهدي بشپړې کړې، باید د بنسټیزو زدهکړو او سواد زدهکړې زمینه برابره شي.
یونسکو هم د زدهکړې پر حق او له تبعیض پرته د زدهکړو پر برابر لاسرسي ټینګار کوي. د زدهکړو په برخه کې د تبعیض د لهمنځه وړلو د ۱۹۶۰کال کنوانسیون چې د یونسکو لهخوا تصویب شوی هغه نړۍوال حقوقي سند دی، چې د توکم، جنسیت، ژبې او مذهب پر بنسټ د زدهکړو په برخه کې هر ډول تبعیض منع کوي او د زدهکړو حق تضمینوي.
همداراز د ماشومانو د حقونو د ۱۹۸۹کال کنوانسیون له مخې، غړي هېوادونه مکلف دي چې د ټولو ماشومانو لپاره لومړنۍ زدهکړې جبري او وړیا کړي؛ څو هېڅ ماشوم د بنسټیزو زدهکړو او سواد پرته لوی نهشي.
یونېسف وایي، اوسمهال په افغانستان کې ۹۰ سلنه لس کلن ماشومان متن له مخې نهشي لوستلای. په افغانستان کې د یونېسف استازي تاجالدین اویوال سېشنبه (د وږي ۱۷مه) د سواد نړۍوالې ورځې په مناسبت پر اېکس پاڼه لیکلي، چې په افغانستان کې د هرو ۱۰ ماشومانو له ډلې ۹ یې لاهم د لیک او لوست د لومړنیو مهارتونو لازمې وړتیاوې نهلري.
افغانستان کې د نجونو پر زدهکړو د بندیز دوام
په افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ۱۸۱۵ ورځې کېږي، چې یادې ډلې له شپږم ټولګي په پورته نجونو بندیز لګولی او ۱۳۵۵ ورځې کېږي چې د نجونو پر مخ د پوهنتونونو دروازې تړل شوې دي.
طالبانو په دې موده کې پر ښځو او نجونو د زدهکړو، کار او ټولنیز فعالیت په برخو کې پراخ محدودیتونه لګولي او مېلیونونه نجونې او ښځې له عصري او لوړو زدهکړو بېبرخې شوې دي.
بلخوا شنونکي وايي، چې د طالبانو سیاستونو د هلکانو د زدهکړو پر وضعیت هم اغېز کړی.
د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونو پراخ نړۍوال غبرګونونه پارولي دي. د ښځو او نجونو د زدهکړو او کار د حقونو بېرته ټینګښت د طالبانو د نړۍوال مشروعیت او رسمیت پېژندنې په اړه د مطرح شویو مهمو غوښتنو له ډلې بلل کېږي.
د پکتیا ولایت د ګردېز ښار اوسېدونکې لیلما (مستعارنوم) سږکال له شپږم ټولګي فارغه شوې ده. هغه افغانستان انټرنشنل پښتو ته وايي، چې د خپلو زدهکړو د دوام په اړه ډېره نهیلې ده ځکه تمه نهلري چې خپلې لوړې زدهکړې بشپړې کړای شي.
لیلما وايي، هغه مهال یې نهیلي لا ډېره شي چې له ځان نه دوه کاله مشر ورور ویني چې لاهم ښوونځي ته ځي؛ خو دا په کور ناسته ده. د هغې په وینا، کله ناکله له ځانه پوښتي چې ولې د جنسیت له امله د زدهکړو له دوام محرومه ده.
د یونسکو د شمېرو له مخې، د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې په افغانستان کې شاوخوا ۲.۴ مېلیونه نجونې له منځنیو زدهکړو بېبرخې شوې دي. دغه بنسټ وايي، د نجونو د زدهکړو دوامداره بندیز په اوږدمهال کې افغانستان ته له اقتصادي او ټولنیز پلوه درانه زیانونه اړولی شي او د هېواد د پرمختګ بهیر له خنډ سره مخ کولای شي.
یونسکو افغانستان په نړۍ کې یوازینی هېواد بولي، چې نجونې پهکې له لومړنۍ دورې وروسته له منځنیو او لوړو زدهکړو منع دي. د طالبانو د بندیزونو سربېره، یوشمېر نجونو له شپږم ټولګي پورته خپلو زدهکړو ته په انلاین بڼه دوام ورکړی.
د کابل ښار اوسېدونکې حسنا (مستعار نوم) د یوه خصوصي ښوونځي په نهم ټولګي کې په انلاین بڼه زدهکړې کوي. هغې افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې ځان بختوره ګڼي ځکه د محدودیتونو سربېره یې د زدهکړو د دوام فرصت موندلی دی.
حسنا وايي، د هغې په څېر سلګونه نجونې د زدهکړو د دوام هیله لري خو د دغه هیلې پوره کولو لپاره لازم امکانات نهشي برابرولای. د هغې په وینا، په افغانستان کې د انټرنېټ بیه لوړه ده او د خصوصي انلاین زدهکړو لګښتونه هم د ډېرو کورنیو له وس څخه پورته دي.
هغه وايي، په داسې حال کې چې ډېری خلک له اقتصادي ستونزو او بېوزلۍ سره مخ دي د دغه لګښتونو برابرول ورته اسانه نهدي. حسنا وايي، که څه هم انلاین زدهکړې د حضوري زدهکړو ځای نهشي نیولای؛ خو په په دغه شرایطو کې د زدهکړو د دوام فرصت یوازې همدا دی. هغه وایي، هیله لري چې پر افغان نجونو د زدهکړو محدودیتونه ژر تر ژره پای ته ورسېږي.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد څو ورځې وړاندې په یوه خبري غونډه کې وویل، چې اوسمهال ۴۹۷۳ د سواد زدهکړې مرکزونه فعال دي چې شاوخوا ۹۳ زره او ۵۰۹ کسان پهکې زدهکړې کوي.
دا په داسې حال کې ده، چې د وروستیو راپورونو له مخې په کندهار کې د ښوونکو او بودجې د کمښت له امله د سواد زدهکړې ۱۵۰ مرکزونه تړل شوي دي. ویل کېږي چې شاوخوا ۲زره کسانو په دغه مرکزونو کې د لیک لوست او حساب زدهکړه کوله.
دطالبانو او سعودي «دلتا» کمپنۍ ترمنځ د کشک–تیرپل د تېلو او ګازو هوکړه لیک د انرژۍ د یوې پراخې طرحې پیل بلل شوی، چې تر ۲۵ کلونو پورې د ۲۰۰ میلیونو ډالرو پانګونه او د هرات–سپین بولدک شاوخوا ۷۰۰ کیلومتره پایپ لاین پکې شامل دی.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت او سعودي «دلتا» شرکت ترمنځ د انرژۍ په برخه کې د یو لړ هوکړو لاسلیک د افغانستان د انرژۍ سکتور لپاره له وروستیو کلونو څخه یو له تر ټولو لویو او پراخو اعلان شویو پلانونو بلل کېږي.
دغه پلان د افغانستان په لویدیز کې د تېلو او ګازو له اکتشاف څخه پیلېږي، په هرات کې د صنعت او برېښنا د تولید لپاره د ګازو د کارونې امکان څېړي او که بریالی شي، ښايي د هرات له سیمې څخه ډیورنډ کرښې ته نږدې د شاوخوا ۷۰۰ کیلومتره پایپ لاین د جوړېدو زمینه برابره کړي.
طالبانو د کشک–تیرپل هوکړه لیک ارزښت ۲۰۰ میلیونه ډالر اعلان کړی دی. د دې هوکړې د لاسلیک په مراسمو کې د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر، د کانونو وزیر هدایت الله بدري، د افغانستان بانک رییس نوراحمد اغا، ذبیح الله مجاهد او د افغانستان لپاره د امریکا پخوانی ځانګړی استازی زلمی خلیلزاد حاضر وو.
خو د دلتا شرکت له خوا وړاندې شوی پلان له لومړني هوکړې څخه ډېر پراخ دی. دغه شرکت د یوه ګډ پلان خبره کړې چې د ۲۵ کلونو په موده کې یې د احتمالي پانګونې کچه تر شاوخوا ۵۰ میلیارد ډالرو رسېدای شي.
کشک–تیرپل؛ جیولوجیکي ظرفیت، نا اثبات شوې زیرمې
د هوکړې اصلي برخه د افغانستان په لویدیز کې د کشک–تیرپل په سیمه کې د تېلو او ګازو اکتشاف دی.
د ډلټا د خپرو شویو معلوماتو له مخې، د دې پروژې ساحه شاوخوا ۲۳ زره او ۳۱۷ کیلومتره مربع ده چې په پام کې ده په دې سیمه کې جیولوجیکي او جیو فزیکي مطالعات، د زلزله پوهنې چارې، اکتشافي برمه کاري او د زیرمو ارزونه ترسره شي.
کشک او تیرپل د تېلو او ګازو له پلوه په بشپړه توګه نااشنا سیمې نه دي. د امریکا د ځمک پوهنې ادارې په ۲۰۰۹ کال کې په خپله څېړنه کې د تیرپل د مطالعې ساحه شاوخوا ۸۷۰۰ کیلومتره مربع اټکل کړې وه چې دا رقم د هغې ادارې د مطالعې ساحې پورې اړه لري او باید د کشک–تیرپل له نوې او پراخې هوکړې سره ګډ نه شي.
په همدې څېړنه کې د تیرپل د نه موندل شویو سرچینو منځنی اټکل ۲۱،۵۵ میلیونه بېرله تېل، ۴۴،۷۶ میلیارد مکعب فوټه طبیعي ګاز او شاوخوا ۰،۹۱ میلیونه بېرله د ګازو مایعات ښودل شوي وو.
خو دغه ارقام ناموندل شوې سرچینې دي، نه اثبات شوې او سوداګریزې زیرمې. اکتشافي برمه کاري باید معلومه کړي چې په رښتیا څومره تېل او ګاز شته او له هغې جملې څومره برخه یې له تخنیکي او اقتصادي پلوه د استخراج وړ ده.
پخوانیو مطالعاتو د تېلو د موجودیت نښې هم ثبت کړې دي. د بېلګې په توګه، په تیرپل کې له یوې متروکې څا څخه د تېلو بهېدل ثبت شوي وو، خو تر اوسه له دې حوزې څخه د پام وړ سوداګریز تولید نه دی راپور شوی.
په کشک کې د زلزله پوهني معلوماتو د راټولولو پخوانۍ هڅې هم له امنیتي، تخنیکي او اجرایي ستونزو سره مخ شوې وې.
له همدې امله، د ډلټا لپاره لومړنۍ واقعي ازموینه به دا وي چې ایا داسې زیرمې ثابتولی شي چې د راتلونکو لویو پانګونو د توجیه وړ وي که نه.
دا شمیر د قطعي او له مخکې تمویل شوې پانګونې معنا نه لري. د پروژې لوی پړاوونه د اکتشاف له پایلو، د استخراج وړ زیرمو له اثبات، تخنیکي او اقتصادي مطالعاتو، د بازار له موجودیت، تمویل او د راتلونکو پانګونو له پرېکړو سره تړاو لري.
اصلي پوښتنه دا ده چې ایا د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کولای شي دغه پلان له قرارداد او مطالعاتو څخه د سوداګریز استخراج او د میلیاردونو ډالرو په ارزښت د بنسټیزو تاسیساتو تر جوړېدو ورسوي؟
له اکتشاف څخه تر پایپ لاین؛ د دلتا کمپنۍ درې برخې
د ډیلټا اعلان شوی پلان درې اساسي برخې لري.
لومړۍ برخه د کشک–تیرپل د تېلو او ګازو اکتشاف او، که پایلې مثبتې وي، د هغې پراختیا او تولید دی. د پلان راتلونکي پړاوونه تر ډېره پر همدې مرحله ولاړ دي.
دویمه برخه په هرات کې د ګازو د کارونې مطالعه ده. دلتا غواړي د هرات ښار، صنعتي پارک، برېښنا تولید او نورو صنعتي اړتیاوو لپاره د ګازو د کارونې امکان وڅېړي. که د استفادې وړ زیرمې وموندل شي، په هرات کې دننه بازار ښايي د ګازو لومړنی مصرفوونکی وي.
درېیمه برخه د هرات د ګذرې ولسوالۍ له سیمې څخه د کندهار د سپین بولدک تر سیمې پورې د شاوخوا ۷۰۰ کیلومتره پایپ لاین د جوړېدو مطالعه ده.
ډلټا دغه طرحه «سنتګس – د هوساینې دهلېز» نومولې ده. دا نوم د ډلټا په تازه خپرو شویو معلوماتو کې راغلی، خو پایپ لاین اوس مهال یوازې د مطالعې په پړاو کې دی او جوړول یې وروستۍ شوې پرېکړه نه ده.
د دې برخې احتمالي لګښت شاوخوا ۱۰ میلیارد ډالر ښودل شوی، خو عملي کېدل یې د کافي زیرمو، امکان ، تمویل، جوازونو او د وروستۍ پانګونې پرېکړې پورې تړلي دي.
د داسې پایپ لاین جوړول د ګازو لپاره کافي بازار ته هم اړتیا لري، څو ګاز یا په کور دننه مصرف او یا صادر شي. له همدې امله پاکستان او د سویلي اسیا بازارونه د دې پروژې په اقتصادي محاسباتو کې مهم ځای پیدا کوي.
په دې توګه، ۲۰۰ میلیونه ډالري قرارداد، ۱۰ میلیارد ډالري وړاندیز شوی پایپ لاین او ۵۰ میلیارد ډالري احتمالي اوږدمهاله پلان درې بېلابېلې کچې دي او باید د یوه واحد مالي تعهد په توګه ونه ښودل شي.
دلتا کمپنۍ او خلیلزاد؛ درې لسیزې وروسته د دوو نومونو بیا یوځای کېدل
د نوې هوکړې یوه سیاسي مهمه برخه دا ده چې نږدې درې لسیزې مخکې هم د افغانستان له لارې د ګازو د انتقال د یوه دهلېز د جوړولو هڅه شوې وه.
په ۱۹۹۷ کال کې د «سنتګس» په نوم یو کنسرسیوم جوړ شو، څو د ترکمنستان ګاز د افغانستان له لارې پاکستان ته انتقال کړي. امریکايي شرکت «یونیکال» د ۴۶،۵ سلنې ونډې په لرلو د کنسرسیوم مشر و او سعودي «دلټا اویل» شرکت، چې ۱۵ سلنه ونډه یې لرله، د هغه له مهمو شریکانو څخه و.
سنتګس له پیله یوازې یوه اقتصادي پروژه نه وه. د ترکمنستان د ګازو د انتقال لاره د منځنۍ اسیا د انرژۍ د انتقال پر مسیرونو د پراخې سیالۍ یوه برخه وه داسې مسیر چې کولای یې شول په سیمه کې د روسیې پر ترانزیټي شبکو تکیه کمه او ایران د سویلي اسیا د ګازو له مسیر څخه بهر وساتي.
یونیکال هغه مهال د ارجنټایني «بریډاس» شرکت سره هم د دغه مسیر د پرمختګ پر سر په سیالۍ کې و.
خو د افغانستان سیاسي او امنیتي وضعیت د پروژې د عملي کېدو خنډ شو او یونیکال په ۱۹۹۸ کال کې له کنسرسیوم ووت. د ترکمنستان د ګازو د انتقال دغه نظر وروسته د «تاپي» پروژې په بڼه تعقیب شو.
زلمی خلیلزاد د هغې دورې او نننۍ هوکړې ترمنځ بله اړیکه ده. هغه په ۱۹۹۰مو کلونو کې، هغه مهال چې د کمبریج د انرژۍ له څېړنیزې ادارې سره یې کار کاوه، د یونیکال لپاره په افغانستان کې د انرژۍ د پروژو پر سیاسي خطرونو کار کړی و.
نږدې درې لسیزې وروسته، خلیلزاد په کابل کې د هغې هوکړې د لاسلیک په مراسمو کې حاضر شو چې یو ځل بیا یې د ډلټا او سنتګس نومونه د افغانستان د انرژۍ له بحث سره یوځای کړل.
د هغه حضور یوازې د هوکړې تر مراسمو محدود نه و او تر قرارداد مخکې هم خلیلزاد او د ډلټا اجرایوي رییس د طالبانو له چارواکو سره د ګازو د اکتشاف، استخراج او د پایپ لاین د پراختیا په اړه په ناستو کې ګډون کړی و.
دا سابقه په دې معنا نه ده چې د ۱۹۹۰مو کلونو معادلې یو ځل بیا تکرارېږي، خو د نوې پروژې سیاسي او سیمه ییز اړخونه د پام وړ دي په ځانګړي ډول که وړاندیز شوی مسیر په راتلونکي کې له پاکستان، تاپي یا د سویلي اسیا له پراخو بازارونو سره وتړل شي.
تر اوسه داسې معتبر عامه سند نه دی خپور شوی چې خلیلزاد په ډلټا کې ونډه وال، مدیر یا کارکوونکی معرفي کړي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د افغانستان انټرنشنل په ځواب کې ویلي: «زلمی خلیلزاد د امریکا د حکومت کارکوونکی نه دی. له همدې امله هغه د امریکا د حکومت استازیتوب نه کوي او خپل ټول فعالیتونه په شخصي ظرفیت کوي.»
د پټسبورګ پوهنتون استادې جنیفر مرتضاشویلي ویلي، د خلیلزاد تکراري حضور ښايي د هغه د شخصي یا مشورتي رول په اړه پوښتنې پیدا کړي، خو باید د امریکا د حکومت د دې پروژې د ملاتړ نښه ونه ګڼل شي.
همدارنګه باید د سعودي یوه خصوصي شرکت او د سعودي حکومت ترمنځ توپیر وشي. د ډلټا قرارداد د سعودي حکومت یا د دغه هېواد د دولتي صندوقونو له خوا د ۵۰ میلیارد ډالرو د پانګونې معنا نه لري.
که پروژه څو میلیارد ډالرو پړاوونو ته ورسېږي، اصلي پوښتنه به دا وي چې ډلټا کوم بانکونه، تخنیکي شریکان او د تمویل سرچینې له ځان سره راوستلای شي.
نوی «سنتګس» له تاپي سره څه تړاو لري؟
د سنتګس نوم بیا راڅرګندېدل، د تاپي پروژې په اړه د ډلټا پخوانیو وړاندیزونو ته په پام، لا ډېر اهمیت پیدا کوي.
د ترکمنستان له چارواکو سره د لیدنې پر مهال د عبدالغني برادر د څرګندونو له مخې، ډلټا تر دې نوې هوکړې مخکې د تاپي په پروژه کې د ګډون وړاندیزونه کړي وو. په دې کې د ترکمنستان د ګازو اوږدمهاله پېرل، د ګالکینیش د ګازو د ساحې د ظرفیت لوړولو لپاره پانګونه او د هرات له ګذرې څخه تر سپین بولدک پورې د پایپ لاین جوړول شامل وو.
په همدې وړاندیز کې د پاکستان له لارې د هند پولې او د ګوادر بندر پر لور د پایپ لاین غځولو احتمالي خبره هم شوې وه.
دا وړاندیزونه ښيي چې د ګذرې–سپین بولدک مسیر د سیمه ییزې انرژۍ بازارونو په اړه د ډلټا د پراخ لید یوه برخه ده.
خو نوې پروژه لا تر اوسه په رسمي توګه د تاپي برخه نه شي بلل کېدای.
په تاپي کې د ګازو اصلي سرچینه ترکمنستان دی او افغانستان د انتقال مسیر دی. خو د ډلټا په نوي پلان کې لومړی د افغانستان د احتمالي خپلو زیرمو موندل او بیا د هغې یوې برخې د کورني بازار لپاره کارول په پام کې دي.
تر اوسه داسې هېڅ اعلان شوې هوکړه هم نشته چې نوی پایپ لاین په رسمي ډول له تاپي سره ونښلوي یا پاکستان د ګازو پېر یا انتقال ته ژمن کړي.
قرارداد څنګه ډلټا ته ورسېد؟
د پروژې د سپارلو بهیر هم یو شمېر پوښتنې راولاړوي.
د طالبانو د کانونو وزارت په ۲۰۲۳ کال کې د کشک او تیرپل لپاره د لیوالتیا د څرګندولو غوښتنه خپره کړې وه او ویلي یې وو چې هوکړه لیک به د ازاد، شفاف او سیالۍ پر بنسټ بهیر له لارې ورکړل شي.
له غوښتونکو څخه غوښتل شوي وو چې خپل حقوقي، مالي او تخنیکي ظرفیتونه وړاندې کړي او د داوطلبۍ د راتلونکو پړاوونو لپاره هم مهال وېش ټاکل شوی و.
خو د دغه وزارت په عامه او لاسرسي وړ ارشیف کې د راتلونکو پړاوونو بشپړ اسناد، لکه د وړ شرکتونو نوملړ، د ارزونې پایلې او د دلټا د انتخاب اسناد، په اسانۍ نه لیدل کېږي.
دا په خپله نه ثابتوي چې قانوني پړاوونه نه دي بشپړ شوي، خو دا روښانه کول مهم دي چې ډلټا څه وخت دې پروسې ته داخل شو، له کومو شرکتونو سره یې سیالي وکړه او پر کوم اساس وټاکل شو، په ځانګړي ډول د داسې یوې پروژې لپاره چې د څو میلیارده ډالرو احتمالي ظرفیت لري.
په افغانستان کې د چین د پانګونې تجربه هم ښيي چې د قرارداد لاسلیک د هغه د عملي کېدو ضمانت نه دی.
چینايي شرکتونه، چې له پراخو مالي او تخنیکي سرچینو سره افغانستان ته داخل شوي وو، د مس عینک او امو سیند د تېلو په څېر له پروژو سره مخ شول، خو دغه پروژې له ځنډ او اختلافونو سره مخ شوې.
طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې د امو سیند د تېلو ۲۵ کلن قرارداد له یوه چینايي شرکت سره د هغو دلایلو له مخې لغوه کړ چې د دوی په وینا شرکت خپلو کړې ژمني عملي نه کړې.
پاکستان او ایران؛ دوه سیمه ییز عوامل
که پایپلاین یوازې په افغانستان کې د ګازو د انتقال لپاره جوړ شي، کېدای شي یوه کورنۍ پروژه پاتې شي. خو که دا په سیمه ییز انرژۍ دهلېز بدله شي، د پاکستان همکاري او د پولې هاخوا د بازار موجودیت به اړین وي.
دا موضوع په داسې وخت کې مطرح کېږي چې د طالبانو او پاکستان اړیکې د ټي ټي پي او امنیتي مسایلو پر سر له کړکېچ سره مخ دي.
مرتضاشویلي باور لري چې د سعودي پانګه ښايي تر یوه حده د منځګړیتوب لپاره فضا رامنځته کړي، خو بنسټیز امنیتي اختلافات یوازې د یوې اقتصادي پروژې له لارې نه شي حل کېدای.
ایران هم ښايي دغه پروژه په حساسیت تعقیب کړي. هرات د سوداګرۍ، تېلو، برېښنا او ترانزیټ له پلوه له ایران سره پراخې اړیکې لري او هره طرحه چې د افغانستان د لویدیز د انرژۍ یوه برخه له بلې لارې برابرولای شي، په اوږده مهال کې د دې برخې پر اقتصادي نفوذ د تهران اغېز لرلای شي.
که په افغانستان کې د انرژۍ په برخه کې د سعودي پانګونه پراخه شي او د هرات–کندهار–پاکستان مسیر په یوه واقعي سیمه ییز دهلېز بدل شي، د افغانستان پر سر د ایران او خلیجي لوبغاړو ترمنځ د جیوپولیټیکې سیالۍ د رامنځته کېدو احتمال تصور کېدای شي په ځانګړي ډول د اقتصادي نفوذ، ترانزیټي مسیرونو او د انرژۍ بازار ته د لاسرسي په برخه کې.
خو طالبان اوس مهال له تهران سره رسمي او فعالې اړیکې لري او ایران هم د افغانستان له مهمو اقتصادي شریکانو څخه دی.
له بلې خوا، ډلټا د سعودي یو خصوصي شرکت دی او تر اوسه داسې نښه نشته چې د سعودي حکومت په مستقیم ډول په دې پروژه کې داخل شوی وي.
له همدې امله، په اوسني پړاو کې د دې پروژې پر سر د ایران او سعودي عربستان د قطعي سیالۍ خبره کول له وخته مخکې ده، خو که پروژه پراخه شي، د داسې سیالۍ د رامنځته کېدو ظرفیت له پامه نه شي غورځول کېدای.
د مشروعیت او هوکړې د دوام ستونزه
حتا که د پام وړ زیرمې وموندل شي، د پروژې خطر یوازې تر جیولوجۍ محدود نه دی.
د طالبانو د حکومت نړیواله پېژندنه لا هم ډېره محدوده ده او د طالبانو یو شمېر مشران تر بندیزونو لاندې دي.
دغه وضعیت په بشپړه توګه بهرنۍ پانګونه ناشونې کوي نه، خو د نړیوالو بانکونو، بیمهکوونکو او شرکتونو لپاره حقوقي او سیاسي خطرونه رامنځته کوي.
د ۲۵ کلنې هوکړې لپاره بله مهمه پوښتنه دا ده چې د افغانستان راتلونکی حکومت به د طالبانو له خوا له اوږدمهاله لاسلیک شویو قراردادونو سره څه ډول چلند وکړي.
د کابل لپاره د امریکا د سفارت پخوانۍ مرستیالې اني فورزایمر د افغانستان انټرنشنل په ځواب کې ویلي، چې د ډلټا هوکړه ښيي چې د سعودي یو شرکت غواړي په پای کې د افغانستان د انرژۍ په بازار کې رول ولري، خو تر واقعي اکتشاف یا استخراج پورې ښايي کلونه واټن موجود وي.
فورزایمر ویلي: «زه په کلکه دا پوښتنه مطرح کوم چې ایا یو داسې واکمن چې مشروعیت نه لري، باید اجازه ولري چې د افغانستان طبیعي سرچینې وپلوري او که نه.»
هغې ویلي، تمه لري چې د افغانستان هر راتلونکی حکومت به دا هوکړه او ورته نور تړونونه وڅېړي، څو معلومه کړي چې ایا په رښتیا د افغانستان د خلکو په ګټه وو که نه.
په راتلونکي کې د قرارداد د بیاکتنې احتمال هم د ۲۵ کلنې پانګونې لپاره پخپله یو سوداګریز خطر جوړولای شي.
له ۲۰۰ میلیونه ډالري هوکړې تر ۵۰ میلیارد ډالري خوبه
د ډلټا کمپنۍ هوکړه په اوسني پړاو کې تر ډېره په افغانستان کې د ۵۰ میلیارد ډالرو د پانګونې د راتګ پر ځای د یوه اوږده مسیر د پیل معنا لري.
لومړی باید اکتشافي برمهکاري ترسره او د سوداګریزو زیرمو موجودیت ثابت شي.
که پایلې بریالۍ وې، په هرات کې د ګازو کارول د پروژې راتلونکی عملي پړاو کېدای شي.
د پایپلاین جوړول او هغه د انرژۍ په سیمهییز دهلېز بدلول لا سخت پړاو دی او پانګې، تخنیکي شریکانو، بازار او د سیمې د هېوادونو همکارۍ ته اړتیا لري.
د هوکړې سیاسي اهمیت هم له اقتصادي اړخ څخه کم نه دی. له شاوخوا درې لسیزو وروسته د ډیلټا او سنتګس نومونو بیا راڅرګندېدل، د خلیلزاد حضور او د افغانستان په لویدیز کې احتمالي سرچینې د سویلي اسیا له بازارونو سره د نښلولو هڅه، دغه پروژه د پراخو سیمهییزو معادلو له چوکاټ سره تړي.
د طالبانو لپاره هم دا هوکړه یو فرصت دی چې وښيي، سره له محدود نړیوال مشروعیت ، دوی لا هم کولای شي بهرني پانګهوال راجذب کړي. خو د داسې پروژې تر ټولو ساده پړاو د قرارداد لاسلیک دی. د هغې برخلیک به نه د ۵۰ میلیارد ډالرو شمیر، بلکې د لومړنیو سروېګانو او برمهکارۍ پایلې، د پانګې او تخنیکي شریکانو جذب، د ګازو لپاره د بازار موجودیت او د سیاسي او سیمهییز چوکاټ دوام ټاکي.
که دغه پړاوونه بریالي شي، افغانستان کولای شي له هغه هېواد څخه چې په تاریخي سنتګس او تاپي طرحو کې تر ډېره د ګازو د تېرېدو مسیر و، په تولیدوونکي، مصرفوونکي او د انرژۍ په انتقالوونکي هېواد بدل شي.که داسې ونه شي، نو نوی سنتګس هم ښايي د تېرو ګڼو لویو پروژو په څېر یوازې د نقشې او هوکړې تر کچې پاتې شي.