د ملګرو ملتونو استازی د افغان کډوالو د حالاتو ارزونې لپاره تورخم ته تللی

منظور پښتین ویلي، چې د دوی غورځنګ به د اپرېل په شلمه د کاناډا به کالګري او ټورنټو ښارونو، د اپرېل په ۲۳مه د برېټانیا په لندن ښار کې د پاکستان سفارت مخې ته او همدا راز د ډینمارګ په ګډون په فنلینډ هېوادونو کې دغه لاریونونه وکړي.

هغه همدا راز خبر ورکړی، چې د پښتونخوا په ژوب، قلعه سیف الله، پشین، کوټې، پېښور او مسلم باغ سیمو کې هم په راتلونکو ورځو کې دغه لاریونونه کوي.

منظور پښتین له خلکو غوښتي، چې د‌ پاکستان له لوري د دغه ظالمانه چلند خلاف دې په لاریونونو کې ورسره برخه واخلي.

د‌ پښتون ژغورنې غورځنګ داسې مهال له پاکستان نه د ایستل کیدونکو افغان کډوالو په تړاو د لاریونونو د ترسره کیدو خبر ورکوي، چې د اپرېل له لومړۍ نېټې څخه د دغه هېواد په بېلابېلو ایالتونو کې د افغانانو نیول کیدو پسې کور په کور د پولیسو له لوري عملیات پیل شوي دي.

هره ورځ د تورخم او سپین بولدک له لارې سلګونه کورنۍ په جبري توګه خپل هېواد ته ایستل کېږي.

پر دغه بهیر نیوکه ده، چې په کې د افغان کډوالو مالونه او شتمنۍ هم لوټ کېږي.

د طالبانو په ګدون د بشري حقونو یو شمېر نړۍوالو سازمونو هم له پاکستان نه غوښتي، چې په جبري توګه د افغان کډوالو د ایستل کیدو بهیر دې ژر تر ژره ودروي،‌ خو لیدل کېږي چې پاکستان دغو غوښتنو ته چندان ارزښت نه دی ورکړی او بهیر یې چټک ساتلی دی.

د رسمي شمېرو له مخې د افغانانو د جبري ستنیدونو په اوسني بهیر کې له تېرو څه دپاسه دوه اونیو راهیسې نږدې ۶۰زره افغانان له پاکستان نه خپل هېواد ته ستانه کړی شوي دي.

د راپور له مخې په کابل کې طالبانو پاکستاني پلاوي ته په یوې ناسته کې ویلي، چې د «ټي ټي پي» اړوند د اسلام اباد ځینو اندېښنو په تړاو یې «عملي اقدامات» کړي دي.

یاده ناسته چې د پاکستان او افغانستان د ګډې همغږۍ کمېټې (JCC) له لوري تر پنځلس میاشتني ځنډ وروسته شوې ده.

ویل کېږي به دې ناسته کې د دواړو خواوو لوړ پوړي پوځي او امنیتي چارواکي هم شامل وو.

د پاکستان د‌ پلاوي مشري ځانګړي استازي محمد صادق خان کوله او د طالبانو مشري بیا د دغه ډلې د دفاع وزارت مرستیال ملا عبدالقیوم ذاکر پر غاړه لرله.

سرچینې اېکسپرېس ټربیون ته ویلي، چې پاکستاني پلاوي د طالبانو له لوري په پټه ناسته کې داسې مالومات تر لاسه کړي، چې ښيي طالبانو د ترهګرو ډلو په ځانګړي ډول د «ټي ټي پي»‌ پر ضد ځینې اقدامات کړي دي.

که څه هم د دغو اقداماتو بشپړ جزییات نه دي افشا شوي، خو د پاکستاني پلاوي غړو ویلي چې دوی دا ځل د طالبانو له خوا جديت احساس کړی دی.

یو پاکستاني چارواکي، چې نوم یې نه‌دی څرګند شوی ویلي: «ټول غړي پوه شول چې د طالبانو دریځ اوس د ټي ټي پي پر وړاندې بدلون کړی دی».

له اوږدې مودې راهیسې، له افغانستان څخه د «ټي ټي پي» بریدونه او د دغه ډلې امنیتي ګواښونه د کابل او اسلام ‌اباد ترمنځ د اړیکو مهم خنډ و.

مخکې دا شکایت موجود و، چې یا خو طالبان د پاکستان اندېښنو ته پام نه کوي، یا هم د دوی اقدامات کافي نه ‌دي.

خو دا ځل، پاکستاني پلاوي د طالبانو دریځ او اقدامات مثبت بللي دي. یو چارواکي ویلي: «اوس به معلومه شي چې دا اقدامات په راتلونکو ورځو کې څه پایله ورکوي، خو تر اوسه طالبانو خپل جدیت ښودلی دی».

د پاکستان ځانګړي استازي محمد صادق خان، له کابل څخه تر ستنیدو وروسته په خپله اېکس پاڼه پاڼه لیکلي: «د ۱۵ میاشتو تر وقفې وروسته، د JCCاوومه ناسته په کابل کې ترسره شوه، چې دا د حساسو او سټراټېژیکو مسایلو د بحث لپاره یو ښه فرصت و».

هغه زیاتوي: «د داسې مېکانېزمونو له لارې دوامداره او منظم تعامل د شخړو د کمولو، د بناسم پوهاوي د ختمولو او د متقابل تفاهم د پیاوړتیا لپاره اړین دی».

سرچینې وایي، دواړو لوریو ژمنه کړې، چې له سختو او توندو څرګندونو څخه به ډډه کوي او اختلافات به د ډېپلوماټیکو لارو څخه هواروي. 

په دې اړه چې طالبانو ولې اوس د «ټي ټي پي» پر وړاندې په خپل سیاست کې بدلون راوستی سرچینې وایی، دا بدلون د افغانستان د خراب اقتصادي وضعیت، د نړۍ والو مرستو بندېدو او د پاکستان لخوا د سیاسي او امنیتي فشارونو له امله رامنځته شوی دی.

په همدې ورځ د طالبانو د سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزی په مشرۍ یو ۱۶ کسیز پلاوی اسلام‌اباد ته لاړ. دا درې ورځنی سفر د سوداګریزو اړیکو د پراخېدو او د ټرانزیټي تړون د تمدید لپاره ترسره شوی دی.

د پاکستان د سوداګرۍ وزارت په وینا، د دې پلاوي په غړو کې د طالبانو د کډوالو وزارت مرستیال هم شامل دی.

له دغو کسانو نهه تنه د تورخم له لارې او اوه تنه د الوتنې له لارې اسلام‌اباد ته رسیدلي دي.

تمه ده چې د طالبانو د کډوالو وزارت مرستیال به په دې سفر کې له پاکستاني چارواکو سره د افغان کډوالو د ایستلو بهیر په تړاو هم خبرې وکړي.

نوموړي پر اېکس پاڼه په فارسي ژبه په خپل یو یادښت کې ویلي: «د پاکستان حکومت د نړۍوال غرور، کینې او احمقانه احساساتو له امله کډوال ځوروي، سپکوي، په جبري توګه یې شړي او ملکیتونه یې ضبطوي، چې له یوې خوا به د کوربه هېواد د خلکو ۴۵ کلنه ورورولي، همکاري او خواخوږي په اوبو لاهو شي او له بلې خوا به موږ په قصدي ډول د دغه کډوالو سره خپلې دوستانه اړیکې په مخالفت او دښمنۍ واړوو.»
هغه له پاکستان حکومت، پوځ او پولیسو غوښتنه کړې، چې د نامناسبو اقداماتو او دښمنانه پالیسیو پر وړاندې اقدام وکړي او په خپله خوښه د افغان کډوالو په بېرته ستنېدو بیا غور وکړي او په دې برخه کې دې ورته لازمې اسانتیاوې برابرې کړي.
هغه لیکلي، چې پاکستان په تېرو ۴۵ کلونو کې د افغانستان په ټولو چارو کې په ښکاره او مستقیمه توګه ښکېل پاتې شوی.
هغه وایي، چې د ۴۵ کلونو په اوږدو کې د دواړو هېوادونو د خلکو ترمنځ پیاوړې او نه شلېدونکې اړیکې جوړې شوې دي، چې له امله یې د دواړو ګاونډیو هېوادونو دښمنان اندېښمن کړي دي.
هغه په خپل یادښت کې د افغانستان د تېرو ۴۵ کلنو جګړو او ناخوالو یادونه کړې او لیکلي یې دي، چې د جګړو له امله خلک کډوالۍ او په جلاوطنۍ کې ژوند کولو ته اړ شوي دي.

دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې پاکستان نه په دغه هېواد او په ځانګړې توګه په پنجاب ایالت کې د کډوالو ځورونې، نیونې او اېستلو ته زور ورکړی.

د اسلام اباد پولیس هره ورځ د کډوالو کورونو ته ورځي، هغوی ځوروي او د ښځو او ماشومانو په ګډون یې نیسي.

د دغه راپور له مخې، د ټولنيزو اړيکو ژورې ريښې، د ځايي خلکو ملاتړ او د قوانينو کمزوری پلي کېدل، د دې لامل شوي، چې افغانان په پراخه کچه له یاد ایالت څخه ونه ایستل شي.

اکبر خان، چې له نږدې ۵۰ کلونو راهيسې په پېښور کې ژوند کوي وايي، چې د هغه کاروبار ښه روان دی.

د هغه په رسټورانت کې سیخ کباب پخېږي، مېلمنو ته وریجې او سلاد هم ورکوي. د هغه په خبره: «ما دلته واده کړی، زما اولادونه هم دلته واده شوي او لس تنه د کورنۍ غړي مې هم دلته خاورو ته سپارل شوي دي. موږ هېڅ نيت نه لرو چې دا ځای پرېږدو».

اکبر خان له هغو درې ميليونه افغان کډوالو څخه يو دی، چې د پاکستان حکومت غواړي سږ کال يې له هېواده وباسي.

د راپور له مخې، لږ تر لږه درېيمه برخه دغه کډوال د پښتونخوا په ایالت کې مېشت دي. له ډېرو سره یې د ملګرو ملتونو اړوند او د افغان وګړي تابعیت کارتونه شته، خو د هغو افغانانو شمېر نه دی معلوم چې هېڅ ډول قانوني اسناد نه لري.‌

د الجزیرې شبکه وایي، د پښتونخوا ایالتي حکومت هم د افغانانو په ایستلو کې چندان لېوالتیا نه لري.

عبدالله خان چې د پاکستان د امنيت او شخړو د مطالعې يو بنسټ مشر دی وویل: «دا ممکنه نه ده چې افغانان له پښتونخوا څخه ټول وايستل شي، ځکه هغوی بېرته له ناقانونه لارو او يا د قانوني تشو له لارې پاکستان ته راځي، ان که پر پوله اغزن تار هم وي».

هغه زیاته کړې، چې پر ډیورنډ کرښه داسې کلي هم شته چې دواړه لوریو ته پرې خلک په ازاد ډول تګ راتګ کوي.

د افغانانو او پښتونخوا د خلکو ترمنځ ژبنی، قومي او کلتوري نږدېوالی د دې لامل شوی، چې دا سيمه د افغان کډوالو لپاره يو طبيعي پناه‌ ځای وي.

دغه ایالت له ۱۹۸۰ مو کلونو راهيسې د افغان کډوالو کوربه دی او ډېری کډوال اوس د سيمې له خلکو سره ګډ ژوند لري، ان ډېرو یې له ځایي خلکو سره خپلوۍ کړې دي.

عبدالله خان وايي، که څه هم د پښتونخوا حکومت له مرکزي حکومت سره همکاري کوي، خو تګلارې ډېرې ورو پلي کېږي. دی زیاتوي: «د سيمه‌ييز حکومت ډېری چارواکي له افغانانو سره خواخوږي لري، ځکه د دوی کلتورونه يو دي. عمران خان هم د وزيراعظمۍ پر مهال تل د افغان کډوالو پر وړاندې د زور زياتي مخالف و».

د الجزیرې د راپور پر بنسټ په پښتونخواه کې تاوتریخوالی او روانې نا امنۍ هم د دې لامل شوې، چې د افغانانو د ایستل کیدو اړوند قانوني اقداماتو په مخ کې خنډ وګرځي.

دغه ټلوېزیوني شبکه همداراز ليکي، چې د بشري حقونو ادارې، مرستندويه سازمانونه او د طالبانو حکومت هم پر پاکستان فشار راوړی، تر څو خپل چلند بدل کړي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو د ادارې (IOM) له راپور سره سم، له اپرېل مياشتې راهيسې شاوخوا ۶۰ زره کسان د تورخم او سپين‌ بولدک له لارو بېرته افغانستان ته تللي.

له دغو ډېری یې له پنجاب ایالت څخه ایستل شوي او به یاد ایالت کې نږدې ۲۰۰زره افغان کډوال مېشت دي.

د بي بي سي په دغه راپور کې راغلي،‌ غالۍ اوبدل چې په افغانستان کې یو لرغونی دودیز کسب ګڼل کېږي، دا مهال د طالبانو تر واک لاندې د ډېرو محرومو ښځو او نجونو لپاره یوازینی موجود انتخاب دی.

د یادې رسنۍ خبریالان په کابل کې د غالۍ اوبدلو یو شمېر کارخونو ته ورغلي‌ او له ځینو افغانو نجونو او ښځو سره یې مرکې کړې دي.

په دغه راپور کې راغلي، چې د نجونو له ګنې ګوڼې ډکې په یوې کارخونه کې ۱۹کلنه صالحه حسیني هم کار کوي. هغې د یوې روغتیایي ډاکټرې د جوړیدو هیلې درلودې، خو اوس یې خپلې هیلې د قالینو په اوږدو تارونو کې تړلې دي. هغې ویلي: «له موږ د زده کړو حق واخیستل شو، له دې پرته بله لاره نه وه».

طالبانو د خپلې واکمنۍ د لومړۍ دورې په څېر دویم وار هم نجونې له زده کړو او ښځې د دولتي ادارو تر څنګ له شخصي کارونو څخه منعه کړې.

د ملګرو ملتونو راپورونه ښيي، چې په تېرو دوو کلونو کې د ښځو لپاره کاري فرصتونه په شدیده توګه کم شوي دي، خو غالۍ اوبدل لا هم د دوی پرمخ لږه پرانېستل شوې دروازه ده.

۹۰ سلنه غالۍ اوبدونکې ښځې

د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، نږدې ۹۰ غالۍ اوبدونکې ښځې دي، چې د افغانستان دننه په دغه صنعت کې له یو میلیون څخه زیات کسان بوخت دي. دا صنعت که څه هم د افغانستان په اقتصاد کې رول لري، خو اصلي ګټه یې غالۍ اوبدونکو ته نه رسي.

د طالبانو د صنایعو او سوداګرۍ وزارت ویلي، یوازې د ۲۰۲۴ کال په لومړۍ نیمايي کې تر ۲.۴ میلیونه کیلو ګرامه غالۍ له افغانستان نه بهر ته صادرې شوې، چې ارزښت یې ۸.۷ میلیونه ډالره ښودل شوی.

پاکستان، هند، امریکا، اتریش او نور هېوادونه د دې قالینونو پیرودونکي دي. خو غالۍ اوبدونکي وايي، که نرخونه هر څومره لوړ وي، دوی ته یوازې د ورځې یو ډالر یا ان تر دې هم کم مزد ورکول کېږي.

یو غالۍ اوبدونکی، چې نه یې نوم یاد شوی او نه یې مخ ښکارېږي وايي: «یو متر قالینه لږ تر لږه یو میاشت وخت غواړي، خو مزد یې ۲۷ څخه تر ۴۲ ډالرو پورې وي. دا کار یوازې د مجبورۍ له امله کوو، که چاره وای، بل کار به مو غوره کړی و.»

راپور وړاندې لیکلي، چې د کابل په دشت برچي په یوې کوچنۍ خونه کې یوه کورنۍ له خپلو څو تنو لوڼو سره خپل ژوند او ګډ کار کوي. ۲۲کلنې شکیلا هیله درلوده چې څارنواله شي.

راپور کاږي، چې د کابل دشت برچي کې شکیلا او د هغې کورنۍ په یوې کوچنۍ خونه کې له ژوند کولو سره سره د غالۍ اوبدلو کارخونه هم مخې ته وړي.

دغې ۲۲ کلنۍ نجلۍ هیلې درلودې چې وکیله شي، خو اوس له خپلو نورو خویندو سره غالۍ اوبدي.

د هغې خور سمیراه چې په ۲۰۲۱ کال کې پر یوه ښوونځي د برید پر مهال ژوندۍ پاتې شوې اوس له رواني ستونزو کړېږي،‌ خو هیله لري چې یوه ورځ به بېرته د ښوونځي په دروازه ننوځي.

هغې بي بي سي ته ویلي: «طالبان وايي امنیت ښه شوی، خو مکتبونه لا هم بند دي. همدا لامل شو چې موږ کار پیل کړ».