ملګري ملتونه: ۷۰ سلنه افغان مېرمنې د بشري مرستو په ترلاسه کولو کې له ستونزو سره مخ دي

د ایکانومېک ټاېمز د راپور له مخې، د اټاري بندر له تړل کېدو سره سم د هند په بازارونو کې د پستې بیه شاوخوا ۲۰ سلنه لوړه شوې ده.

دغه بندر د افغانستان د وچو مېوو، زعفرانو، وچو انځرو او ممیزو د صادراتو مهمه لار وه، چې د پاکستان له خاورې هند ته رسېدل.

دغه لارې پنځه ورځې وړاندې په هندي کشمیر کې د وسله‌والو تر خونړي برید وروسته د هر ډول سوداګریزو راکړو ورکړو پر مخ وتړل شوې.

د هند او پاکستان ترمنځ تر یاد برید وروسته ناندرۍ او سخت کړکېچ رامنځته شوی دی، چې سوداګري یې هم په بې سارې توګه زیانمنه کړې ده.

د هندي سوداګرو په خبره، د ایران له لارې د بدیلو لارو موندل هم ستونزمن شوي؛ ځکه د مالي تبادلې له ګڼو خنډونو سره مخ دي.

هندي واردوونکو خبرداری ورکړی، که چېرې اټارې-واګه بندر همداسې بند پاتې شي؛ نو دغه هېواد ته به د وچو مېوو، مغز لرونکو مېوو او مصالو واردات کم شي او بیې به ۱۵ څخه تر ۲۰ سلنه پورې لوړې شي.

راویندرا مهتا د هند د مغز لرونکو مېوو او وچو مېوو د شورا بنسټ اېښودونکي ویلي:« د پستې بیه نږدې ۴۰۰ روپۍ لوړه شوې ده او اوس د هرې کيلو بيه ۲۶۰۰ څخه تر ۲۷۰۰ روپيو پورې رسېدلې ده.»

نوموړي زیاته کړه، چې د هند د دودیز خوړو لکه برفي لپاره ځانګړي عطر او خوند لرونکې افغان پسته کارول کېږي.

د یادې شورا مشر ګونجن جین ویلي، چې د افغانستان او هند ترمنځ نږدې ۵۰۰ مېلیونه ډالر کلنۍ سوداګري به سخت زیان وویني.

جین زیاتوي:« د افغانستان د وچو مېوو زیاتره صادرات د واګې له لارې کېږي او بندېدل یې د عرضې پر ځنځیر ډېر خراب اغېز کوي.»

راپور زیاتوي، د ټولو ډولونو مغز لرونکو مېوو او وچو مېوو بیې به لوړې شي. د انځر، ځانګړي ممیز (چې د بریانۍ او ځانګړو خوړو لپاره کارېږي) او نورو محصولاتو بیې به هم په هند کې په بې ساري توګه لوړې شي.

د معلوماتو له مخې، د هندي ممیزو بیه هم د تېرو ۱۲ میاشتو په ترڅ کې ۳۵ سلنه زیاته شوې ده. د دې لامل د ۲۰۲۴–۲۰۲۵ کلونو په فصلونو کې خراب موسم او د روژې میاشت کې د انګورو زیات مصرف بلل شوی دی.

هندي واردوونکي زیاتوي، چې نړۍوال بازار کې د بیو لوړېدو وضعیت نور هم خراب کړی دی.

د تېر کال د جون راهیسې د بادامو بیه ۴۰ سلنه لوړه شوې ده؛ ځکه چې په کالیفورنیا او اسټرالیا کې د بادامو تولید کم شوی دی.

همداراز، د پستې بیه هم د ایران او کالیفورنیا د محصولاتو د کمي له امله ۲۰ سلنه په دغه هېواد کې زیاته شوې ده.

ایکانومېک ټاېمز وړاندې کاږي، افغان سوداګر مجبوره دي چې بدیلو لارو ته مخه کړي؛ لکه د ایران د چابهار بندر له لارې صادرات ولېږدوي، خو کارپوهان وایي دغه لاره هم خپلې لوژېستیکي او بنسټیزې ستونزې لري.

د هند–افغانستان د سوداګرۍ خونې مشر کانورجیت بجاج ویلي: «په خپل ټول ژوند کې مې داسې حالت نه و لیدلی.»

بل خوا، د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونه هڅه کوي، چې د «کام ایر او اریانا هوايي شرکتونو» سره د کابل او هند ترمنځ د هوايي دهلېز پر پرانېستلو خبرې وکړي.

همداراز، د چابهار بندر د کارولو لپاره هم خبرې روانې دي.

دغه سازمان پر اېکس پاڼه لیکلي، په اېستل شویو کډوالو کې ښځې او نجونې هم شاملې دي چې په افغانستان کې زده‌کړو او کار ته د محدود لاسرسي له امله له ناڅرګنده راتلونکې سره مخ دي.

د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو عالي کمېشنري ټینګار کوي، چې دوی د کډوالو لپاره د بېړنیو مرستو او ملاتړ خدمتونو چمتو کولو هڅه کوي؛ خو په دې برخه کې لا زیاتو مرستو ته اړتیا ده.

دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستاني رسنیو د ورکړل شویو شمېرو پر بنسټ، (د مارچ له ۳۱مې د اپرېل تر ۲۶مې نېټې پورې) له ۲۵۰ زرو څخه ډېر افغان کډوال له پاکستانه اېستل شوي دي.

ټاکل شوې، چې پاکستان د افغان کډوالو د ستنولو په دویم پړاو کې د «اې سي سي» کارت لرونکي اته سوه زره افغان کډوالو تر څنګ بې اسناده افغانان هم له خپل هېواده وباسي.

په دغه هېواد کې له دوه مېلیونو ډېر افغان کډوال مېشت دي او د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو له پاکستانه غوښتي، چې د جبري اېستل کېدو څخه یې ډډه وکړي؛ خو پاکستان لاهم د دغه کډوالو ستنولو ته دوام ورکړی دی.

یونېسف ویلي، دوی له خپلو شریکانو سره په ګډه کار کوي؛ څو ډاډ ترلاسه کړي چې د افغانستان په هر ګوټ کې ماشومان د شري په څېر د مخنیوي وړ ناروغیو څخه خوندي پاتې شي.

یونېسف دا خبره د یکشنبې په ورځ (د غويي ۷مه) پر اېکس پاڼه لیکلې او زیاته کړې یې ده، چې واکسین کول د هر ماشوم لپاره که هر چېرې وي خورا اړین دي.

له دې وړاندې د طالبانو د عامې روغتیا وزارت خبر ورکړی و، چې په ۲۰۲۵ کال کې به د ټول هېواد په کچه د شري ناروغۍ پر ضد د واکسین یو ستر کمپاین پیل کړي چې شپاړس مېلیونه ماشومان به تر پوښښ لاندې راولي.

بل خوا د بې پولې ډاکټرانو سازمان اندېښنه څرګنده کړې، چې د افغانستان په درېیو ولایتونو هرات، بلخ او هلمند په هغو روغتونونو کې چې دوی یې ملاتړ کوي، د شري ناروغي زیاته شوې ده. دغه سازمان ویلي و، هره ورځ لږ تر لږه یو ماشوم په افغانستان کې د دغې ناروغۍ له امله مري.

په افغانستان کې د بې پولې ډاکټرانو استازي مېکاییل لو پاه ویلي:« شری یوه ګواښوونکې ناروغي ده، په ځانګړې توګه د هغو ماشومانو لپاره چې د خوارځواکۍ یا د سوري زړه له ستونزو سره مخ دي؛ خو د دغې ناروغۍ مخنېوی د واکسین له لارې شونی دی.»

د شري پر ناروغۍ تر ډېره د ګرمې هوا لرونکي هېوادونو خلک اخته کېږی.

دغه ناروغي د کمزوري دفاعي سېسټم لرونکو ماشومانو کې ډېر پېښېږي، چې تبې، له سترګو د اوبو بهېدل، د سترګو سوروالی، د سر درد، د ملا درد، ټوخی او د ستوني درد ورسره راڅرګندېږي.

روغتیاپالان وایي، د شري په نښو نښانو کې د مخ، غاړې، مټو او د بدن بهرنی پوستکی سوروالی پیدا کوي. بیا پرې کوچنۍ، کوچنۍ دانې راخېژي او پرې د اخته کېدو وروسته د قبض ستونزه، د لوږې لمنځه تلل، نارامي او د بې هوښۍ په څېر حالتونه په ناروغ راځي.

د چېنج او ار جي په نامه دغه بنسټ د افغان مېرمنو حقونو لپاره د لاسلیکونو د راټولولو لړۍ په پیلولو سره په نړۍوالې ټولنې، بښنې نړۍوال سازمان او اروپایي ټولنې غږ کړی، چې په افغانستان کې د بشري حقونو په ځانګړې توګه د مېرمنو حقونو پر وړاندې د طالبانو د روانو سرغړونو پر ضد اقدام وکړي.

دغه بنسټ له یادو سازمانونو غوښتي، چې د هغو افغان ښځو او نجونو د ملاتړ لپاره له دوی سره یو شي چې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال له سختو ظلمونو سره مخ دي.

دغه بنسټ زیاتوي:« موږ پر نړۍوالې ټولنې او سازمانونو غږ کوو، چې د افغان مېرمنو د ملاتړ لپاره بېړنی او کوټلی اقدام وکړي؛ تر څو طالبان د مېرمنو د بنسټیزو ازادیو او بشري حقونو د نړۍوالو معیارونو څخه د سرغړونې له امله حساب ته حاضر شي.

دغه بنسټ له نړۍوالو حکومتونو غوښتنه کړې، چې پر طالبانو دوامداره ډیپلوماټیک او اقتصادي فشارونه تر هغې وضع کړي چې د ښځو او نجونو حقونو ته یې درناوی نه وي کړی.

دغه بنسټ پر خپله وېب‌پاڼه لیکي، چې دا نه یوازې د عدالت غوښتنه ده؛ بلکې د نړۍوال پیوستون غوښتنه هم ده، چې افغان مېرمنې د حقونو په دې مبارزه کې یوازې پاتې نشي.

د دغه بنسټ په خبره، طالبانو د افغان ښځو او نجونو د بنسټيزو حقونو په ګډون د دوی د زده‌کړو، کار کولو او بیان ازادۍ حقونه هم محدود کړي دي.

دغه بنسټ تر دې مهاله په خپله پاڼه د ۸۶۱۹۷ تنو انلاین لاسلیکونه راټول کړي دي.

د دغه وزارت ویاند سمیع الله ابراهیمي د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلوېزیون سره په مرکه کې زیاته کړې، چې د ملا هبت الله له لوري امر شوی چې ماشومان باید په رسمي دندو په ځانګړې توګه په پوځي لیکو کې ونه ګومارل شي.

هغه ادعا کوي، چې د طالبانو په ادارو کې د ماشومانو د ګومارنې بېلګې نشته.

دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د کابل په ګډون د هېواد په ګڼو ولایتونو کې ماشومان په درنو کارونو بوخت دي او ډېری یې هغه کسان دي، چې د کورنیو سرپرستي ور ترغاړې ده.

په کابل کې یتیم او بې سرپرسته ماشومان د لاس ګاډو تر څنګ په بېلابېلو درنو کارونو بوخت دي.

د کابل ده سبز ولسوالي هم یو له هغو سیمو ده، چې ماشومان پکې له خپلو کورنیو سره یو ځای د خښتو بټیو کې پر درنو کارونو بوخت دي.

د بشري حقونو او د ماشومانو ملاتړ سازمانونو هم په دې تړاو اندېښنې ښوولې دي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو د حقونو د تړون له مخې ماشومان باید په داسې کارونو ونه ګومارل شي، چې د هغوی بدن، روزنې او ودې ته زیان رسوونکي وي.

تورخم ښارګوتی د هېواد په کچه یو له هغو ځایونو دی، چې سلګونه ماشومان پکې په درنو کارونو بوخت دي.

نږدې یوه نیمه میاشت وړاندې پاکستاني چارواکو خبر ورکړی و، چې په تورخم کې یې نږدې سل تنه هغه ماشومان چې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د قاچاقي توکو د لېږد رالېږد په درنو کارونو بوخت وو؛ تر نیول کېدو وروسته بېرته طالبانو ته سپارلي دي.

بې وزلي د افغان ماشومانو د درنو کارونو پر وړاندې یو تر ټولو جدي ننګوونه بلل کېږي او نیوکې دا دي، چې طالبانو په هېواد کې د بې‌کارۍ کچه لوړه کړې ده چې له امله یې خلک له سختې بې‌وزلۍ او لوږې سره مخ شوي دي.

د خوړو نړۍوال سازمان هم په افغانستان کې پر زیاتېدونکې لوږې اندېښنه ښوولې او وېره شته، چې د دغه ناورین تر ټولو ډېر قربانیان ماشومان او ښځې دي.