د افغانستان انټرنشنل - پښتو خبریال
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر مولوي امیرخان متقي او د هند د بهرنیو چارو وزیر جې شنکر ترمنځ یوه ټیلفوني مکالمه شوې چې ورسره جوخت دواړو خواوو جلا جلا بیانونه خپاره کړي دي.
دا د نوي ډیلي او طالبانو ترمنځ تر یوې اوږدې مودې وروسته لومړنۍ ټیلفوني مکالمه بلل کېږي؛ خو د دې اړیکې ځینې برخې د دواړو خواوو لهخوا په بېلابېلو بڼو بیان شوې دي.
جې شنکر د پنجشنې ورځ پر خپلې رسمي اېکسپاڼې لیکلي چې دا خبرې د کابل له پرځېدو وروسته لومړنی اړیکه ده او په ترڅ کې یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر لهخوا د افغانستان او هند ترمنځ د «بېباورۍ» راپورونه رد شوي دي.
نوموړي همداراز د متقي له خوا د هندي کشمیر د پهلګام برید د غندنې مننه کړې او ټینګار یې کړی چې هند د افغانستان له خلکو سره تاریخي ملګرتیا لري او له دغه هېواد سره به خپلو مرستو ته دوام ورکړي.
له دې سره جوخت، د طالبانو لهخوا خپور شوی بیان بیا د دې مکالمې له بلې زاویې وړاندې شوی چې پهکې د جې شنکر د «بېباورۍ» راپورونو د ردېدو او د پهلګام برید هېڅ یادونه نهده شوې.
د طالبانو بیان پر دوهاړخیزو همکاریو، سوداګرۍ، ډېپلوماتیکو اړیکو، د ویزو اسانتیا، په هند کې د افغان بندیانو خلاصون او د چابهار بندر په پراختیا تمرکز کوي. متقي پهکې د هند له خلکو سره د تاریخي اړیکو یادونه کړې او هیله یې ښودلې چې دا اړیکې نورې هم پراخې شي.
د سیاسي چارو شنونکي بیا طالبان له پاکستان سره د خپلې پخوانۍ او تلپاتې ملګرتیا د نهخرابېدو له امله له نوي ډیلي سره پر محتاطانه چلند تورنوي او په وینا یې طالب چارواکي نهغواړي د هند لپاره اسلاماباد له لاسه ورکړي.
د کابل پوهنتون د سیاسي علومو استاد او مخکېنی ډېپلوماټ بهروز (مستعار نوم) وايي، هندي سیال هڅه کړې چې له طالبانو سره د اړیکو بیاپیلېدل د یوې مهمې ډېپلوماتیکې لاستهراوړنې په توګه څرګند کړي، په داسې حال کې چې طالبانو احتیاط نه کار اخیستی او زیاتوي چې دا ډله نهغواړي د نوي ډیلي لپاره اسلاماباد له لاسه ورکړي.
دا اړیکه داسې مهال شوې چې طالبانو په دې وروستیو کې له ځینو ګاونډیانو هېوادونو سره د سیاسي مشروعیت، بندیزونو او اقتصادي ستونزو له امله د تعامل د پراخېدو هڅې کوي؛ خو بلخوا هند د سیمې په کچه د خپل نفوذ د بیاراژونديکېدو او له طالبانو سره د نوې راشې درشې جوړېدو په لټه کې دی.
د یادونې ده چې د روانې اوونۍ په پیل کې ډېپلوماټ مجلې په یوې مقاله کې لیکلي، طالبان ښايي له هغو فرصتونو ګټه واخلي چې د هند او یا هم د پاکستان له لوري ورته برابرېږي، په ځانګړې توګه په کابل کې د هندي چارواکو او طالبانو ترمنځ وروستۍ غونډې کولای شي د راتلونکو تحولاتو په تړاو مهم پیغامونه ولري.
د ډېپلوماټ مجلې د لیکوال په اند، پاکستان له یوې خوا په افغانستان کې د دغه هېواد مخالفو وسلهوالو ډلو اندېښمن کړی او له بلې خوا د طالبانو او نوي ډیلي ترمنځ ورځ تر بلې زیاتېدونکې اړیکې، هغه څه دي چې د اسلاماباد اندېښنې یې لا پسې ډېرې کړې دي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ۲۰۲۵ کال د می په ۱۳مه له سعودي عربستان نه خپل څلور ورځنی سفر پیل کړ، چې د قطر او متحده عربي اماراتو په ګډون یې ګڼې سیاسي، اقتصادي او تشریفاتي نندارې له ځان سره لرلې.
په دغه سفر کې د عربو ځمکه رښتیا هم په ټال وزنګېده، دا په نړۍ کې د تشریفاتو او ډېپلوماتیک عرف یوه شانداره ننداره وه، چې ټرمپ ته وړاندې شوه.
دا سفر، چې د ټرمپ د تجارتي او سیاسي لیدلوري انعکاس و، نه یوازې د نړۍوالو سوداګریزو تړونونو ډک و، بلکې د شاندارو پروټوکولو او دودیز درناوي نندارو ته هم ځانګړی شوی و.
د دغو نندارو او درناوي په لیدو د سبزعلي خان چاربېته رایادیږي چې وايي:
ښایسته و بې حسابه بلېده لکه مشال
ځمکه د مکې به زنګېدله لکه ټال
دا چاربېته د ابراهیم (ع) په وصف کې ویل شوې وه، کله چې هغه مکې ته راغلی و او له کړاوونو وروسته له نبوت سره مخ کېده.
د عربو له خوا ټرمپ ته شانداره پروټوکول د عربو ځمکه لکه د ټال وزنګوله او په نړۍ کې یې د ډېپلوماتیک پروټوکول یو نوی سبک پرېښود.
سعودي عربستان: د سرې غالۍ شاهي مراسم
ډونالډ ټرمپ ته سعودي عربستان ته د راتګ پر مهال شاهي استقبال ورکړل شو. د ولعهد محمد بن سلمان له خوا د هوایي ډګر په دروازې کې شاهي لښکر استقبال وکړ. د ټرمپ موټریز کاروان چې د زرو کسانو له امنیتي ټيم سره یوځای و، د درنې سرې غالۍ له لارې قصر ته ورسول شو.
په شاهي قصر کې د هغه لپاره د عربو دودیزو نڅاګانو یوه ځانګړې ننداره ترسره شوه، چې پکې "عرضه" د تورو نڅا مهم رول درلود.
د ټرمپ لپاره ځانګړې طلايي ډوډۍ برابره شوې وه، چې د سعودي د سلطنتي کور دودیز خوراکونه او نادر خواړه پکې شامل وو.
سعودي مقاماتو د ټرمپ په درناوي ځانګړې شاهي تمغه هم ورکړ او هغه ته د اقتصادي همکاریو د پراخېدو په ویاړ یوه طلايي شمش یا د سرو زرو دړه هم ورکړل شوه.
قطر: سایبر ټرک موټریز کاروان او د دوحې رنګینه شپه
ټرمپ د می په۱۴مه قطر ته ولاړ، چې هلته ورته د حیرانوونکي عصري استقبال تابیا شوې وه. د ده موټر سایبر ټرک (Cybertruck) و، چې د لوکسو موټرو یو قطار بدرګه کاوه.
په دوحه کې د امیر شیخ تمیم بن حمد ال ثاني له خوا د ټرمپ په ویاړ یوه شانداره ماښامنۍ (ګالا ډېنر) جوړه شوې وه. دغه مېلمستیا د سمندر پر غاړه د لوسیل ماڼۍ په انګړ کې وه، چې پکې مشهورو اشخاصو، سوداګرو او سیاستوالو څخه هم ګډون شوی و.
په مېلمستیا کې د قطري دود له مخې ورته "مجبوس"، "حریص" او نور خواړه وړاندې شول. دا ټول مراسم د شپې له لیزر نندارو، موسیقۍ او اورلوبو سره پای ته ورسېدل، چې د دوحې اسمان یې رنګین کړ.
بل خوا بیا په اماراتو کې د نجونو د وېښتو غورځول، شاهي نڅاوې او سندرو ټرمپ ته برابره شوې شاهي میلمستیا نوره هم خوندوره کړې وه.
شاهي پروتوکول یا سیاسي پیغام؟
د ټرمپ دا سفر که څه هم د اقتصادي تړونونو او پانګونو له نظره مهم و؛ خو تشریفاتي او پروټوکولي جزییات یې هم ډېر مهم پیغامونه انتقال کړل.
سعودي عربستان د ټرمپ په درناوي کې تر اوسه نادیده پروټوکولونه وکارول، چې له ۲۰۱۷ کال راهیسې ورته ساری نه و. قطر بیا ټرمپ ته نه یوازې سوداګریز فرصتونه برابر کړل، بلکې عصري درناوی یې هم ورته وکړ، چې له لوکس ټرانسپورټ تر شاهي مېلمستیاو پورې شامل و.
یوه خبره واضحه ده، خلیجي هېوادونه لا هم امریکا ته د اوږدمهالي او یوازیني قدرت په سترګه ګوري او غواړي له دغه هېواد سره خپلې اړیکې لا پیاوړې وساتي.
یو اسلام او دوه تعبیره
په عربي خاوره کې د می د میاشتې ننداره دا روښانه کوي چې سیاست او ډېپلوماسي یوازې ګټې پېژني.
عربان چې په نړۍ کې د اسلام سرلاري دي له لویدیځ سره د غښتلو اړیکو په لټه کې دي؛ خو برعکس په افغانستان کې بیا د اسلام په نوم حاکمه ډله له اسلام څخه کاملاً متفاوت انځور وړاندې کوي او له غیرمسلمانو ټولنو سره اړیکې مردودې ګڼي.
عربان او لوېدیځ: واقعبیني که مصلحت؟
عرب هېوادونه لکه سعودي عربستان، قطر، امارات او نور د اسلام له نظره ځانونه "خادم الحرمين" او د اسلامي نړۍ مشران ګڼي، خو په عمل کې یې اړیکې له لوېدیځ سره ډېرې نږدې، هممهاله او حساب شوي دي. مثالونه:
عرب مشران، که څه هم دیني ژبه کاروي، خو سیاست ته د مصلحت، دوام او نړۍوال نظم له زاویې ګوري. دوی هڅه کوي چې خپل دیني ځایګی وساتي، خو د نړۍ له قدرتونو سره هم پریکون ونه کړي.
طالبان: د "کفر و اسلام" له زاویې د اړیکو پرېکون
ملا هبت الله او د طالبانو یو شمېر مشران، د نړۍوال سیاست پر ځای لا هم په جهادي نړۍلید کې پاتې دي. د دوی لپاره سیاست نه، بلکې د دوی خپله جوړه شوې عقیده اصل ده. له همدې کبله:
دا لیدلوری د طالبانو د تاریخي، نظامي او مذهبي ذهنیت زېږنده دی، نه د اسلامي سیاست بشپړ استازیتوب.
پورته توپیرونو ته په کتو افغانستان له نړۍوالې انزوا سره مخ دی، اقتصادي بندیزونه یې ورځ تر بلې سختېدونکي دي، بشري کړکېچ اوج ته رسېدلی، افغانستان د یو تړلي کلي په څېر پاتې شوی، له زده کړو، تجارت، د کار بازار او ټېکنالوژۍڅخه وروسته پاتې شوی.