ملګري ملتونه: پاکستان روانه میاشت د ملګرو ملتونو د امنیت شورا مشري کوي

د پاکستان ډان ورځپاڼې د راپور له مخې؛ په روان کال کې په ټولیزه توګه په پاکستان کې تاوتریخوالی ۳۲ سلنه کم شوی او د تاوتریخوالي د مخنیوي په برخه کې ځينې پرمختګونه هم شوي دي.
د پاکستان د څېړنې او امنیتي مطالعاتو مرکز (CRSS) دغه راپور د روان کال په دویمه ربع کې خپور شوی دی.

د دې څېړنې په راپور کې راغلي، د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې مرګ ژوبه له ۹۰۰ څخه ۶۱۵ کسانو ته راټيټه شوې چې ۳۲ سلنه کموالی ښيي. په دې موده کې د ولسي خلکو او امنيتي ځواکونو ګډه مرګ ژوبله ۲۸۲ تنه او د وسله‌والو تلفات ۳۳۳ تنه ښودل شوي.
راپور زیاتوي، چې په روان کال کې د ولسي خلکو او امنیتي ځواکونو ګډه مرګ ‌ژوبله ۲۸۲ تنه او د وسله‌والو تلفات ۳۳۳ وو چې د مخکينیو شمېرو پرتله کموالی ښیي.

د دغه شمېرو له مخې؛ د ملکي خلکو او امنيتي ځواکونو تلفات هم ۱۵ سلنه راټیټ شوي دي. په پښتونخوا او بلوچستان ایالتونو کې د تاوتریخوالي کچه د کال د لومړیو درېیو میاشتو پرتله له ۳۲ څخه تر ۴۰ سنله پورې راټيټه شوې ده.
راپور کاږي، چې د پاکستاني طالبانو غورځنګ یا (TTP) د پښتونخوا ایالت په ناامنیو کې تر تر ټولو ډېر لاس لاره. دغه ډول بلوچستان هم ناامنه و، چې د بلوڅ بېلتون پالو له‌خوا پر امنيتي ځواکونو بریدونه او هدفي تاوتریخوالی شامل دی.
په دې راپور کې راغلي: د پاکستان تر ټولو لوی ایالت پنجاب دی، چې پخوا په نسبي ډول ارام و؛ خو په دې ایالت کې هم د پخوا پرتله د پام وړ ناامني ډېره شوې ده. په دې ایالت کې د کال په لومړیو درېیو میاشتو کې ۸؛ خو دویمه ربع کې ۲۱ تنه وژل شوي دي.
د پاکستان تر ولکې لاندې کشمیر چې د کال په لومړیو درېیو میاشتو کې د مرګ ژوبلې هیڅ پېښه نه وه پکې ثبت شوې؛ تر درېیو میاشتو وروسته شپږ تنه په کې وژل شوي دي، خو اسلام ‌اباد او سند بیا تر ډېره حده خوندي سیمې پاتې شوې دي.

محمد صادق خان په خپل اېکس کې ویلي، چې دا یوه مهمه غېر رسمي ناسته وه، چې د درېیو هېوادونو ګډو ژمنو ته انعکاس ورکوي.

نوموړي زیاته کړې: «نن مې په دوحه کې د چین او روسیې له ځانګړو استازو سره په یوه مهم غېر رسمي بحث کې ګډون وکړ. دا ناسته زموږ د ګډ تعهد څرګندونه کوي، څو د افغانستان په تړاو سیمه‌ییزه همکاري لا پیاوړې شي.»

که څه هم د دغې ناستې په اړه بشپړ معلومات نه دي خپاره شوي، خو د لیدنې ماهیت ته په پام سره، شنونکي باور لري، چې د دې درېیو هېوادونو ترمنځ دا ډول تماسونه د طالبانو له حکومت سره د اړیکو تنظیم، د ترهګرۍ مخنیوی، د اقتصادي همکاریو پراخول او د افغانستان له لارې د سیمه‌ییز اتصال مسایلو ته ځانګړې پاملرنه لري.

د یادونې وړ ده، چې پاکستان، روسیه او چین د طالبانو له حکومت سره نږدې اړیکې لري، خو تر اوسه یې دغه رژیم په رسمي توګه نه دی پېژندلی.

د دغو هېوادونو استازي وار له مخه څو ځله له طالبانو سره د امنیتي او اقتصادي همکاریو په اړه ناستې کړې دي.

د یادونې ده، دوحه چې د طالبانو د سیاسي دفتر کوربه دی، له اوږدې مودې راهیسې د افغانستان اړوند نړۍوالو او سیمه‌ییزو ناستو لپاره یو مهم ډیپلوماټیک مرکز بلل کېږي.

که څه هم په دې ناسته کې د کوم مشخصې هوکړې یا اعلامیې یادونه نه ده شوې، خو دا ډول غېر رسمي لیدنې ښيي، چې سیمه‌ییز قدرتونه هڅه کوي د طالبانو په اړه یو ګډ دریځ رامنځته کړي، تر څو د ثبات، اتصال او سیمه‌ییز امنیت لپاره همغږي رامنځته شي.

نوموړي دغه څرګندونې د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د ستراتېژیکو مطالعو انسټیټیوټ (ISSI) د بنسټ اېښودنې ۵۲مې کلیزې په مناسبت جوړې شوې غونډې ته کړې دي.

د هغه په خبره؛ دواړه خواووې پر دې سلا شوې، چې د سفارتي اړیکو د پراخېدو سربېره به د سپیک « چین- پاکستان اقتصادي دهلیز» په تړاو هم ګډه همکاري وکړي.

نوموړي د خپلو خبرو په یوې برخه کې ویلي: « سوله‌ییز، باثباته، یو موټی او پرمختللی افغانستان زموږ د ټولو د ملي ګټو برخه ده.»

دغه پاکستاني لوړپوړي ډیپلومات د طالبانو له حکومته د هغه ډاډ غوښتنه هم کړې، چې په خبره یې د افغانستان خاوره د هېڅ هېواد په ځانګړې توګه د پاکستان پرضد ونه کارول شي.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر ویلي، که طالبان په دې برخه کې رښتینې همکاري وکړي؛ نو دواړه هېوادونه به سیمه‌ییز اتصال ته ورسېږي او ګډ اقتصادي پرمختګونه به وکړي.

نوموړي دغه څرګندونې په اسلام اباد کې د ستراتیژیکو مطالعاتو د انسټیټیوټ د بنسټ اېښودنې ورځې په مراسمو کې کړې دي.

هغه ویلي، هند د پهلګام پېښې په اړه یوه غلطه ډرامه جوړه کړې.

هغه ویلي، چې پاکستان د خپل حاکميت او ځمکنۍ بشپړتيا ساتنې ته ژمن دی؛ هند پر پاکستان خپله اراده نشي تپلای.

هغه زیاته کړې، هند په يو اړخيز ډول د سند د اوبو تړون نه شي ځنډولای.

د نوموړي په وینا؛ هند غواړي چې اوبه د وسلې په توګه وکاروي.

دا پرېکړه له هغې وروسته وشوه، چې د افغان کډوالو د برخلیک په اړه د لوړې کچې یوه ناسته ددغه هېواد په پلازمېنه اسلام‌اباد کې ترسره شوه.

په غونډه کې د سرحدي سیمو او قبایلي چارو وزارت، د کورنیو چارو وزارت، د بهرنیو چارو وزارت او د امنیتي ادارو استازو ګډون کړی و.

د غونډې ګډونوالو د هغو افغان کډوالو وضعیت وڅېړه، چې له کلونو راهیسې په پاکستان کې ژوند کوي، کاروبارونه لري، ځمکې او جایدادونه یې پر نوم دي او ګڼ شمېر یې په پاکستان کې زېږېدلي دي.

پاکستاني چارواکو وویل، دا خلک اړتیا لري چې خپل کاروبارونه وتړي، ملکیتونه یې وپلوري یا یې انتقال کړي او د یوه منظم تګ لپاره چمتووالی ونیسي.

د همدې دلایلو له مخې، د کډوالو د پاتې کېدو د مودې د درې یا شپږ میاشتو تمدید وړاندیز وشو، چې په پای کې د شپږو میاشتو سپارښتنه کابینې ته واستول شوه. تمه ده چې فډرالي کابینه به دا وړاندیز ډېر ژر منظور یا رد کړي.

د کډوالو لپاره پرېکړه یا فشار؟

د پي او ار کارت درلودونکي افغانان شاوخوا ۱.۳ میلیونه کسان ګڼل کېږي، چې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) له خوا راجسټر شوي دي.

دا هغه کډوال دي، چې د شوروي یرغل، کورنیو جګړو یا د طالبانو واکمنۍ پر مهال له افغانستانه وتلي وو.

خو د ۲۰۲۳ کال له اکټوبر راهیسې پاکستان پر هغو افغانانو چې قانوني اسناد نه لري، د فشار کمپاین پیل کړی، چې له امله یې تر اوسه شاوخوا یو میلیون کسان په زوره یا له وېرې بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

د بشري حقونو سازمانونو اندېښنې

د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو، لکه د بشر حقونو د څار بنسټ او د بښنې نړۍوال سازمان پاکستان تورن کړی، چې د کډوالو حقونو ته درناوی نه کوي او د هغوی د زور بېرته ستنولو پروسه ناقانونه، غېر انساني او له تاوتریخوالي ډکه یادوي.

دوی له پاکستانه غوښتي، چې د کډوالو د اېستلو پر ځای یو روښانه، منظم او انساني میکانیزم جوړ کړي، ترڅو د کډوالو حقوق خوندي پاتې شي.

افغانستان ته ستنېدونکي کډوال له کړاوونو سره مخ دي

په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته اقتصادي بحران، د کار نشتوالی، د نجونو د تعلیم بندیز او سیاسي محدودیتونه لا هم دوام لري. له همدې امله زیات شمېر کډوال د بېرته تګ لپاره نه یوازې فزیکي، بلکې رواني چمتووالی نه لري.

اوس پرېکړه د پاکستان له فډرالي کابینې سره ده، چې ایا هغو افغان کډوالو ته چې قانوني اسناد لري، لږ تر لږه د یو منظم ستنېدو یا پاتې کېدو فرصت ورکوي او که نه؟ دا د پاکستان لپاره سیاسي پرېکړه نه، بلکې یو انساني مسوولیت هم دی.

په پاکستان کې افغان کډوال

پاکستان له ۱۹۷۹م کال راهیسې د افغان کډوالو کوربه دی، خو دا مېلمه‌پالنه له څو لسیزو وروسته په یوه ملي، سیاسي او بشري بحث بدل شوی. د شوروي یرغل، کورنیو جګړو، طالبانو د واکمنۍ او بیا د ۲۰۲۱م کال تحولاتو له کبله میلیونونه افغانان پاکستان ته کډه شوي، چې ډېری یې لا هم له ستونزو سره مخ دي.

د کډوالو لپاره د (PoR) کارتونه د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) له خوا توزیع شوي اسناد دي، چې درلودونکي یې قانونا په پاکستان کې پاتې کېدلی شي.

خو له کله نه چې طالبانو بیا پر افغانستان واک ترلاسه کړی، پاکستان پر افغان کډوالو فشارونه زیات کړي؛ لسګونه زره کسان جبري بېرته استول شوي، د توقیف کیسې ډېرې شوې او اوس PoR لرونکي کډوال هم د خپل برخلیک په اړه بې‌باوره دي.

د کډوالو د پاتې کېدو د مودې د غځولو تازه وړاندیز که څه هم یو مثبت ګام ښکاري، خو یوازې د شپږو میاشتو لپاره دی، داسې وخت کې چې د بېرته ستنېدلو شرایط نه په افغانستان کې مناسب دي، نه دا کډوال چمتو دي چې خپلې اوږدې شوې ریښې پرې کړي.

دغه وضعیت نه یوازې د بشري حقونو له نظره د اندېښنې وړ دی، بلکې د پاکستان لپاره هم د داخلي او نړۍوال فشار سبب شوی.

اوس به دا لیدل کېږي، چې کابینه یوازې سیاسي حل غوره کوي، که د انسانیت، نړۍوالو ژمنو او دوامداره ثبات لپاره واقعي ګامونه اخلي.