نی: افغان خبریالان د رسنیو په تاریخ کې تر ټولو سخت وضعیت تجربه کوي

ایراف په خپل یوه تحلیل کې، چې د پنجشنبې په ورځ، د چنګاښ پر ۱۲مه یې خپور کړی، ویلي، چې اذربایجان ته د طالبانو د ریاست الوزرا د اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر سفر ښيي چې طالبان د اقتصادي ډیپلوماسۍ په پرده کې سیاسي اړیکې جوړوي.

ایراف وايي، دغه سفر د ایران او اسراییل ترمنځ له شخړو وروسته کیږي. تهران اذربایجان د اسراییل سیمه ییز ملاتړی ګڼي او ویره لري چې دغه اړیکې به په افغانستان کې د ایران نفوذ کمزوری کړي او د سیمې د قدرت توازن به بدل کړي.

د ایراف په وینا، د اذربایجان لپاره افغانستان د بې کچې سرچینو او ستراتیژیک اتصال یو مرکز دی چې کولی شي د سیمه ییز تجارت پراختیا ته وده ورکړي. شنونکي وايي، که څه هم اقتصادي عوامل اصلي انګېزه ده، خو ژورې سیاسي موخې هم شته.

د طالبانو د سفیر منلو غوښتنه ښيي چې طالبان غواړي خپل حکومت ته په نړیواله کچه مشروعیت ورکړي، خو دا کار د اقتصادي همکارۍ په بڼه ترسره کوي.

سیمه ییز تاوتریخوالی او د تهران اندیښنې

د ایراف په باور، برادر د ایران او اسراییل ترمنځ د نازک اوربند په حال کې دغه سفر وکړ. ایران د طالبانو او اذربایجان له اړیکو څخه چې د اسراییل ملاتړی ګڼل کیږي، اندیښمن دی. تهران ویره لري چې دغه اړیکې به په افغانستان کې د ایران نفوذ کمزوری کړي او د سیمې د قدرت توازن به بدل کړي.

که څه هم طالبانود اسراییل پر کړنو نیوکې کړې دي او د ایران ملاتړ یې کړی، خو له اسراییل سره د اذربایجان نږدې اړیکې د طالبانو د ستراتیژۍ پر څرنګوالي پوښتنې راپورته کوي.

ایراف وايي، تهران د استخباراتي او امنیتي ګواښونو له زیاتیدو ویره لري، په ځانګړې توګه د هغو راپورونو له مخې چې اذربایجان د ایران پر ضد په پوځي عملیاتو کې ښکېل دی او د کسپین سمندرګي پر ساحل د بې پیلوټه الوتکو فعالیتونه شوي.

اذربایجان غواړي د افغانستان ستراتیژیک موقعیت او منابع وکاروي او خپل اقتصادي نفوذ پراخ کړي، خو د طالبانو حکومت بیا د اقتصادي ډیپلوماسۍ له لارې خپل واک مستحکم کول غواړي او غواړي له سیمه ییزو شخړو ځان لرې وساتي.

د یادې ایرانۍ رسنۍ په باور، که اذربایجان د طالبانو د سفیر له منلو سره موافقه وکړي، دا به د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو پیاوړتیا په برخه کې مهم ګام وي.

د رسنۍ په باور، طالبانو بیا بیا ویلي چې دوی د اقتصادي ډیپلوماسۍ له لارې غواړي افغانستان د سیمې د وصل مرکز وګرځوي، نه د انفصال، نو دا سیاست څرګندوي چې طالبان په سیمه‌ییز تاوتریخوالي کې د احتیاط لاره غوره کړي او هڅه کوي له اقتصادي اړیکو سره ځان بوخت کړي څو له شخړو ځان وساتي.

ایراف وايي، دا اټکلونه دي، چې ښايي اذربایجان د اسراییل په بریدونو کې لاس درلود او په داسې حال کې، چې ایران او اسراییل لاهم یوبل ته ګوته په ماشه دي، دا سناریو شته، چې اذربایجان د افغانستان له پولې احتمالي نفوذ وکړي.

د طالبانو د کورنیو چارو وزارت نن پنجشنبه د ( چنګاښ۱۲مه) وویل، چې د عاشورا مراسمو په رانږدې کېدو سره د کابل ښار په بېلابېلو سیمو کې د تکیه خانو د امنیت لپاره د دې ډلې د عامه نظم ځواکونه ځای پرځای شوي دي.

په خبرپاڼه کې راغلي چې دغه ځانګړي اقدامات د عاشوار په مراسمو کې د احتمالي ګواښونو د مخنیوي او په سوله ییزه فضا کې د یادو مراسمو د ترسره کولو لپاره اخېستل شوي دي.

وړاندې په خبرپاڼه کې راغلي چې تکیه خانې او هغه ځایونه چې د عاشورا مراسم پکې ترسره کیږي د دوی د امنیتي ځواکونو تر۲۴ ساعته جدي څار لاندې دي او له خلکو هم غوښتنه شوې چې د امنیت په ټنیګښت ورسره مرسته وکړي.

دا په داسې حال کې ده چې وړاندې د داعش خراسان ډلې وخت ناوخت په افغانستان کې شیعه مسلمانان او د محرم او عاشورا مراسم په نښه کړي دي.

د امنیتي تدابیرو له سختېدو سره هممهاله، په هرات کې پر دې ډله نیوکې دي، چې د محرم اړوند څښاک غرفې او بیرغونه یې ټول کړي او له خلکو سره یې اخ و ډب کړی دی.

احمدشاه حبیبي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې د طالبانو هغه اعلامیه په کلکه رد کړه، چې ګواکې محمودشاه حبیبي دوی نه دی نیولی.

احمدشاه حبیبي وايي، ورور یې د طالبانو د استخباراتو کسانو نیولی او د طالبانو په زندان کې دی.

احمدشاه حبیبي زیاتوي:«په سپینه ورځ دوی [طالبان] راغلل، محمودشاه حبیبي یې، چې موټر چلوونکی هم په موټر کې ورسره و، د کور له مخې ونیوه. د حبیبي د نیولو لپاره پنځه شپږ موټرونو کې طالبان راغلي وو او ټول سړک یې یونیم، دوه ساعته بند کړی و. بیا دوی [طالبان] کورته داخل شول، کور یې تلاشي کړ، کتابونه او اسناد یې له ځان سره یووړل. په کور کې زما خور هم وه، طالبانو ورته ویلي وو، چې “موږ د استخباراتو” کسان یو.»

احمدشاه حبیبي وايي، په همدې ورځ طالبانو د نوموړي پر دفتر هم چاپه ووهله او ۲۹ تنه کارکوونکي یې بندیان کړل.

د نوموړي په وینا، طالبانو له څېړنو څه موده وروسته د محمودشاه حبیبي ۲۸ کارکوونکي خوشې کړل خو یو کارکوونکی یې اوس هم په زندان کې دی.

احمدشاه حبیبي وايي:«ټولو کارکوونکو تایید کړه، چې دوی طالبانو نیولي وو، طالبانو ورڅخه تحقیقات کړي وو او وروسته دا ټول کسان راخوشې شول. ټول کلی ورباندې خبر دی چې زما ورور طالبانو بندي کړی دی. هلته خو بل داسې حکومت نه شته، چې په سپینه ورځ دې کوڅه بنده کړي او خلک دې بندیان کړي، معلومداره خبره ده، چې دا طالبان وو.»

احمدشاه حبیبي وايي، د امریکا حکومت هم داسې شواهد په لاس کې لري، چې محمودشاه حبیبي‌ د طالبانو په زندان کې دی او طالبانو هم منلې، چې له هغوی سره بندي دی.

احمدشاه حبیبي زیاته کړه:«له وږ سره ثبوتونه شته، د امریکا له حکومت سره ثبوتونه شته، چې موږ به یې وروسته محکمې ته وړاندې کړو او یا به یې رسنیز کړو. خپله د طالبانو چارواکو راته ویلي دي، چې زما ورور له دوی سره بندي دی، خو کله چې موږ د همکارۍ غوښتنه کړې ده، هغوی ویلي دي، چې دا موضوع اوس زموږ تر وس لوړه ده».

د افغانستان د ملي هواېي چلند پخوانی رییس محمودشاه حبیبي د ۲۰۲۲ کال د اګسټ په ۱۰ مه د «ای ار ایکس مخابراتي شرکت» له ۲۹ نورو کارکوونکو سره ونیول شو.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د «عدالت لپاره د انعامونو» پروګرام له لارې د چنګاښ په ۲مه اعلان وکړ، چې که څوک د افغاني توکمه امریکایي وګړي محمود شاه حبیبي د ځای او بېرته راوستلو په اړه معلومات ورکړي، ۵ میلیونه ډالره انعام به ترلاسه کړي. په خبرپاڼه کې ویل شوی چې نوموړی د طالبانو استخباراتو نیولی.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې په دې لیدنه کې دواړو خواوو د سیاسي اړیکو پر پیاوړتیا سربیره د اقتصادي، ترانزیتي او سوداګریزو همکاریو پر پراخېدو او د ګډو پروژو د ارزونې پر موضوعاتو بحثونه کړي دي.

د خبرپاڼې له مخې، « چینايي پلاوي د افغانستان امنیتي وضعیت او جغرافیایي موقعیت ستایلی او دواړو خواوو د دوامداره تماسونو او همکاریو پر پراخولو ټینګار کړی دی».

چینايي اړخ تر اوسه ددې لیدنې په اړه څرګندونې نه دي کړې.

د ننګرهار د برېښنا رییس مولوي انور شاه د پروژې د پرانېست غونډې پر مهال وویل چې دوی ژمن دي چې په ننګرهار کې د برېښنا شته ستونزې حل کړي.

د یادې پروژې پرانیستې پر مهال د برېښنا شرکت د برنامو رياست د تطبيق مرستيال دوکتور عبدالقاهر عابد وویل، چې د وارداتي ۵۰۰ کېلوولټه برېښنا لېږد مزي پروژې چارو په بشپړېدو سره به، په هېواد کې د برېښنا انرژۍ کچه زیاته شي او ګڼې ستونزې به ورسره حل شي.

له دې وړاندې د برېښنا شرکت د شیخ مصري صنعتي پارک لپاره د ۴۰ مېګاواټو په ظرفیت او د لغمان ولایت لپاره د ۱۰ مېګاواټه لمریزې برېښنا تولید دستګاوو جوړولو پروژو چارې هم پرانېستې وي، خو د فابریکو څښتنان پر برېښنا شرکت تور لګوي، چې کافي برېښنا نه ور کوي.

د چنګاس په نهمه په کابل کې د اوسپنې ویلې کولو فابریکو یو شمېر مسوولانو افغانستان انټرنشنل ته شکایت وکړ، چې د طالبانو د افغانستان برېښنا شرکت رییس عبدالباري عمر د اوسپنو ویلي کولو پر فابریکو برېښنا کمه کړې ده.

په کابل کې د اوسپنې ویلې کولو او تولیدي فابریکو ځینو مشرانو وویل، چې عبدالباري عمر ورته ویلي چې دوی د برېښنا له کمښت سره مخ دي او نه شي کولی چې د اوسپنې ویلې کولو فابریکو ته ۱۷ ساعته برېښنا ورکړي او دا یې ۱۱ ساعتونو ته را کمه کړې ده.